एए] पा 109 106

-00""{्/112/ 5^१ऽ६711 52.715
&
णठ 07 24 क 214 08४ 84 पहादा ४४ 07

1०8. 3, 4, 5, 6,

प्न

गप्र
9^81/ \^[1~1/

5४
$" 80277९41 ०1९. 4५4 (4.
01. { 48 [ 0 [४
081 {48 9 116 1181 4 01 3.2 (1010])16 66
ववण
211. 7 8
५1 4 #॥ 1 ^^ 614 1॥
4141४ 00. 1 9/4 9 2 ६.
10768801, @0ए६ 9०18111 (0116& 6, 3618168.

8114

॥\॥ {॥ 616 ¢॥॥114
1211041 &/11 + प्र] प्त ६/1 1 [पा (क्षा) 1 1

व मि) अ

५॥1 (0151140/5-1॥01045 6714,

111८ (00111) 11108 ,५ १5? ४ ९9९5 026९,
00५40 ९5 (1.

1983.

[ + ठक्कः छद्दषदवण एए प्षद एएमहष्ः |

कब === === न्न
५

( 21106 4-एपण806त & ६016

1 44.71 ए18प्ताप^70.48-प ^ 748 ल0274,
ध 116 (100 क 08009 68.18111# 86168 066,
( ५11४4 *{.^ 8 2655,

0] विणा ग उण कवरखताा,

।। एए ^ ४8 (फर

2

०

70" ९%/ ५४ (१५519120 1०48 @000@
4 € 1 1ब4 ४८5 7 ९55, 0 ९1020*८5

धः श्री
चोखम्बा-संस्छृत- ग्रन्थमाला

न कक भौ
जनि श सज

ग्रम्थ-सख्या र

गन० ३; ४, ४, ६

~ ०० ग्ग 0 अकमर

शब्दकोस्तभः

श्रीमद्द्रो जीदीक्षितिविरचितः

~

प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादो नदाहिकपयेन्तः
प्रथमभागः ।
काशिकसाज्ञकोय संस्क्कतप्रधान पफाटशालराष्यापक-नेने-

इ्युपनामक गोफाटशालिर पुणतामकरो-
पाह पं° भुङन्दशाखिणा र संस्कृतः ।

नव क
भकार ~~
जयरूष्णदास हरिदास गुक्त.--
चीखम्ब! सस्कृत सीरेज आस,
विद्याविलासर प्रस्त, षनारस सिरी ।

१९.२.०
राजकोयनििपमानुसारेणास्यं सदं .धिक्षारा, प्रकाशकेन स्वायन्तेक््ता ।

ध

[८.1 4111, (111 1 (11८. | 411 2/4 | 2 >. 2८ 122 । 14. (1 2.1 (| 2८. । 1 (¬
इख कायालय हारा “काशशशीषस्कृतघीरिजः के अलावा ओरभी ३ सीरिज यथा

रः

“चोचम्बासस्छृ तसीरिज “'बनारससस्कृतसीरिजः* “दरिदाससस्छृत सीरिज”” भ्रन्ध-
परकाये निकलती ह तथा इन ४ सीरिजों के प्रश्वात्‌ ओर भी विविध शाल्न की पुस्तके
प्रकाशित की ग दं तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए सस्रत तथा भाषा-~माष्य के
मन्थ विक्रयाथै भ्रस्वुत रहते हे, सूखीपत्र थक्‌ मगवाकर देखें । इके अलावा हमरे

य्‌ स्च प्रकार कौ सरत, हिन्दो, अङ्केजी छी सुन्दर छपाई होती दै, परीक्षा प्राथनीय हे ॥
पत्रादि प्रेषणस्थानम्‌-
जयक्रष्णदास-हरिदास गु
“चोतम्बा संस्कृतसीरिज" आस, वियाविरास प्रेस;
गोपालमन्दिर के उत्तर ष्टाटक, बनारस सिदटी।

1 (11 ( (८ (411 (1 (1111-1).

7.1 , क, 0, 7, 1 1 1 1 111.
(>) 02022022) 2/2 (20/20 (20 (00920)

2.2>`

भूमिका

अथेष शब्दकोर्तुभविषये प्रसङ्धात्‌ कश्चन उदन्तविरेष. प्रकाश्यते-
तत्र स्वाध्यायोऽध्येतन्य इति विधिबोधितं वेदाध्ययनम्‌, ते च साङ्गा अध्येतन्या इति
लिक्चादिपर्यालोचनेन स्पष्टं प्रतीयते ~-"तह्मात्साडमधीत्येव बह्यलोके महीयते, इति ।
वेदाङ्षु मुखमिव प्रधानमिद्‌ व्याकरणम्‌ , “तेषु च इन्द्र चन्द्रादिभेदेन अष्टधा भिन्नेषु महेऽ्व-
रप्रसादरन्धमिदं सर्वानतिराय्य वत॑मानमव्ययनाध्यापनाभ्यां सर्वर प्रखतं सृश्रजादं
"द्‌ भपवित्रपाणिराचाय, प्राट्‌ मुख उपविक्ष्य महता प्रयत्नेन प्रणयति स्मेति तत्र २ आकरे
भगवता अधिगतयाथातथ्थेन विदितषेदितव्येन पतञ्जलिना प्रतिषादितम्‌ः।
न खलु कश्चिदस्य पांणिनीयतन्त्रस्य सजेशास्योपकारकलत्मे विप्रतिपन्न. नापि बेदाङ्सये
महेश्वरोपदिष्टाश्चसरसमाम्नायापरपर्यायश्च॒तिमूङकत्वात्‌ ।
गोनर्ददेशे भगवत पाणिनेराचायंस्याऽज्जलोौ यतोऽयं सन्ध्याकरणसमये पतित , अतश्च
पत्तन्नङिरिति अभिधानमापन्नस्तत्रभवान्‌ सुजगपतिरेव तद्रुपेणावतीर्णस्तप,प्रमावादिदं सूत्र
जाते व्याख्यानेन समलज्कार । कस्को न जानात्यस्य जगतीतले आसेतुशीताचकं प्रथितस्य
तपो विक्षेषल्य महिमा तिश्षयम्‌ , नखिरुशन्दधमिकसाधुत्व्रकारकयथा्थज्ञान वान्‌ स एष
योगाचाये., यहुक्तिजाते इदानान्तनानामपिश्चुतितुल्य समाद्र. । तत्प्रणीतो नितसमेषय
म्मीरतरो भाष्यान्धि । तत्सारमादित्सुना भश्ेजीदीक्षितेन बरहुतसयासमहिष्णुना तन्नो
पजायमान श्रमातिश्चयमविगणस्य विष्णुनेव समुन्मध्य माष्योद्धि तत ससुदूशटतमिऽ
दाब्द्कोस्वुभो नाम प्रन्थरत्नम्‌ । अच्र च काश्चिकादित. महामाष्यस्य गूढाभिप्रायवणेने
ूर्वात्तरग्रन्थविरोधपरिहारे च प्रन्थकतु. सातिश्चयोऽभिनिवेशो दरीदृश्यते । य्ल्थप्रण
यनकौशले च विदुषा खोचनपथमोचरीमूतममन्दानन्दसम्दोहे जनयिष्यति इत्यत्र
नास्तिखन्देहावसर, तदवेश्चषणस्येव तच्निवतेकत्वात्‌ ।
निखिरूचिद्ासमारमासुर, पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीण. श्रीमान्‌ भशेजिदीक्षितः
दा कतम देश्मध्युवातेत्यादिके ययि बहुभिनिणीतम्‌ , अथाप्येतत्य द्राषिडपञ्चकातिरि
त्तत्मे न कमपि डतर देतुसत्पश्यामः । प्रत्युत प्रथ्वीमण्डरमोलिमण्डनमणे, काशील्थस्य
महाराष्लातिससुद्धतस्य शेषोपाभिधस्य श्रीक्ृष्णपन्तस्यान्तेवासी इति ।
“निर्विक्ेषमह शेषाच्छेषक्ष्णं गुरं मने ।
योमामशेषा, शेषोक्तीविशिष्येवाध्यजीगपत्‌ ॥ १ ॥
इति प्राचीनतरे गवमेमेण्ट संसङ्ृतकाठेज्‌सरस्वती भवनस्थिते शब्दकोस्तुमपुतके

उपरम्भाव्‌ न
वाग्देवी यस्य जिह्वाग्रे नरीनति सदा मदा ॥

भट्रोजीदीक्चितमदहं पितृन्यं नोमि सिद्धये ॥
इत्यनेन रंगोजीभटृस्य आता इति वेयाकरणभूषणे कोण्डमष्टेन स्फुट प्रतिपादि
तत्वात्‌ स्वरवेदिकयोभागयोमेध्ये विशेषेण चरक्शाखोदाहरणदानाच तस्य द्ाचिडपञ्च
कान्त्मतता दाक्षिणात्यता ऋकशाखीयता च अस्मत्समता ॥ “रेण्वई इति प्रसिद्धा
काचन जातिरधुनापि दाक्षिणात्येषु वत्तेमाना गोडसारस्वतपरपर्थाया उपरम्यते तस्या
मेव जनिरितेषां तेन गोडसारश्वतत्वं दाक्षिणात्यता ऋरकशाखीयत्ता चेति सर्ञपपद्यते

; भूमिका ।

इति मान्याः ॥ तन्न गुरोरित्येक्छवचनेन सवैविखाङाभ एकस्मादेव गुरोरिति सूचितमिति
वदतां शब्द्रत्नकृता निखिल्विच्याङाभ. रेषश्रीक्कष्णादेेत्यमिहितम्‌ । नान्न कस्यापि
वेमत्यम्‌ । रोषश्रीक्ू्णपन्तश्च निखिलपण्डितमण्डराखण्डल, रामचन्द्र प्रणीतप्रक्रिया
कोञुदीन्याख्यां प्रक्ियाप्रकाश्चाभिधां चकार । एवमेतत्प्रणीतो न्यासम्रन्थो गुङचरणार्ना
हषपथसुपागतोपि तछछछामाय प्रयतमानेरस्माभिरनुशितो चूयान्‌ परिश्रमो विफर्ताञ्चुप
मत इति नितरां तेन दूयामहे वयम्‌ । प्रथिता चेषां दाक्षिणात्येषु द्वितीयसपरयां ॥ कराले
प्यस्मिन्फरिकलेऽनुदिनं तदन्वयसमुद्तेराहिताग्निभिरनु्टीयतेऽग्निहोत्रम ॥ स्पर्धा
निरस्यास्य भवने भियो वाण्देव्याश्च निवास । एवमन्धेपि तदन्वये सदसि वाक्षपरव.
धीरयिषणावधीरितिवाचस्पतय. वेणीराम माराम भिकूजीश्च्मागो विद्रत्तमा ससु
दृता. । येषामदयापि यज्लोराश्चिरपवण्येते काशीस्थेवुसूरिभि । वेणीरामछात्रेषु ससि
छन्ध्तमाना शब्दकशाख्रपारावारपारीगाश्चतुधंसेपनामकदीक्षितवेद्यनाथदार्माणो सदीयमा
वामहचरणा. । यदीयतप प्रभावादिद दुष्फर शब्दकोस्तुभप्रकाशनकाय मयाऽकारि ।
'मद्योजिदीश्चितस्य पुत्रो वीरेष्षवरदीक्षित., "तदीय पुत्रो हरिदीक्षित ` 'तदौीयशित्यश्च नागे
कभ 'तदोय पायगण्डोपाभिधो वैद्यनाथ › । (तदीयाश्छाच्रा घुरोपाभिध सदाशिव
भह्वा.+ । येषा सदसि उन्चासनोपवेक्चनं विप्रतिपन्तिनिणायकता च तदानीं प्रसिद्धा ।
गुूणां प्रथम. अष्टपुत्रे इत्युपाभिध अप्रतिमप्रतिम काशीनाथशाख्ी पेशवामहोदया

धितश्रीमजगन्नाथक्ालिणामन्तेवासी सदसि तदीय निणेयं नाड्ोङ्करते स्म । प्रत्याख्यात
च तेन तदन्तम्‌ । अथ तन्न समेते सभ्येरन्याय्यमनेनायष्ठितमिति सभायामनिमन्त्रण
निर्णीतम्‌ । धीरेण निनेष्टदेवतासदहायेन तेन धनिकानां साहाय्य कालेनाऽऽसादिवम्‌ ।
तदानीं स्वयमेव सभाविधान तेषा च तत्राहन विप्रतिपत्तिप्रदेशेन चेत्या्यकारि।
भह्ाश्च "मोसटे, इत्युपाभिध नागपूर महाराजाहन्धसमानास्तत्सकाश्चात्सप्राप्य स्थिर
तरा वृत्ति तत्रैव जग्मु, । अवुनापि तदन्बयसंभूतास्तन्र विराजन्ते विद्वास । तदा प्रगति
कारयामेक काश्चीनाथ एवासीत्‌ । य इमां परिष्कारशेलीमाततान ॥ जगन्नाथ वाद्धिगाम

न्तेवासी अपरोऽपि गणेशशाडी सराफाभिधस्तत्सनीध्यौ गर्करपाभा जन 'समधिकयवि

मवन्-पन्न, कालेनाहद्कतिमापन्नोऽयः इत्येव रूपेण गुरदष्टिएथसुपगतेन काश्लीनाथज्चाख्िणा
सह शाखरविचारे प्रवत्तस्त विजिमायेति गुरननयुखाच्छरतमरमाभि, । अथ काश्चीनाधक्ञा

धिण्पमन्तेवासिनो अकशेषशाखान्यापदौ यागेहवरपण्डितकाछेकरराजारामशास्िणौ । तेषु
गवनेमेण्टसंस्थापितसस्क्रतकालन्‌ प्रधानाध्यापक, पण्डितराजरजारामशाखी सजसंमा
नित. स इमां परिभ्कारशंरी समधिकामाततान । विच्याविनयवित्तम्यहव रम्यत्तरेण वदुषा
विराजमानह्य तस्य "बारुयाख्चीत्यभिघ, "रानडे इत्युपामिधश्चः एकक्रछान्नोऽतिक्पा भाजने
सारष्वतसवेस्वमिवासीत्‌ । सोमयाजिनोऽस्य सदसि वाक्पटुता अनन्यसहश्नी प्रथिता !
तथा नीतिविश्षारदस्य राजगुरोरमाधमेधष्य तस्य चत्वारदछात्रा आसान्‌ । य एते महा

मह्टोपाध्यायपदवीमाजः पं दामोद्रशास्ली १० श्िवङ्कमाश्याश्ची प० युरवरगङ्ाधरशाखी
सी° आँ ई० प° रामङ्कष्णज्ञाखी हइत्यभिधेया" पण्डितशिरोमणयः, तद्र्द्क्तेयं
वाराणसी तदानी हसन्तीवामररीमासीदिति दशानुभूतं न्विद्याम. । अथष साक्चा-
त्परम्परथा वा सवेऽपि प्रायेण इदानोन्तना विद्धसक्डान्रा एव । अनन्यसद्शषां ऊख

पतिकल्पानामेषां मूय.सु छत्रेषु प्रथमाः सहामहोपाध्यायपदवीभाजो मदीययुरवः पण्ड

तबरनित्यानम्द्पन्त पवेतीयचरणा" । यत्सन्निधानेन तदीययुणेकलेशमाजा मया समापित

भूमिका । $

रब्द्कोस्तुभसंकोधनकार्यम्‌ । इतरे च मदीययुरव, काशीस्थराजकीयम॑स्छृतविद्याखयप्रधा
नाध्यापका घमाधिकारी इत्युपाभिध पण्डितप्रवरनागेडवरपन्तमहोदया, । यत्पादाम्बुज-
सेवया मयौ धीरधथिगता ।

यद्यद्‌ विभूतिमत्स्नं श्रीमदूजितमेव वा

तत्ते वावगच्छ त्वं मम तेजोंश्सम्मवम्‌ ॥

इति भगवदुक्ेल्तदवताररूपाणां गुरूणां यथामति संक्षेपेणोपवणितं तदीयचरित
ध्यक्ञ होषि यदश्नासि यत्करोषि इदासि यत्‌ ।
यत्तपल्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदपणस्‌ ॥
इत्ति च मगवदुक्तेस्तदीयचरणेष्वेव सनति समप्यंते ॥ संपराथये च सुहृह्ता
नप्रत्युपचीयता मवषटरणेषु अनुदिनं मामकीनोऽनुराम इति ! एवं महामहोपाध्यायपदवी
भाजा अशेषशास्राध्यापकानां पण्डितप्रवरधमंप्रागक्ष्मणद्ाखिचरणानामनुयायिना मयां
टतक्तेन तदीयचरणेषु विधीयन्ते कोटिश. प्रणामाज्ञेख्यः । येरात्मानमिव नितरामुषङ्ृतां
न्ये भरतभूमिम्‌ । विद्यात्यागतपोमूतीना येषायसोराश्षिप्रकाशेन प्रकाशितमिदं करा

खकलिकाङान्धीककतमवनितलम्‌ । ¦ नेस्गिकी भूतदया प्राणाधिककच धमरक्षो्मः सर्वत्र
एषां प्रथित, । विद्रन्मण्डखाखेण्डलानां पुण्यचरितानामेषां समधिकाऽनुकम्पाऽनुचरे आ
सीत्‌ । ए काशीत्थराजकीयसस्कृतपाठ्साखाप्रघानाध्यापक्छान्‌ "नेनेः इत्युपाभिध भिन्न
वरपण्डितगोपार्श्ाच्िणोऽनेके धन्यवादा वितीयेन्ते । येरत्राधिकतरसाहाय्यप्रदानेनानु-
गृहयीतोऽस्मि । एवमितरानपि सर्वान्‌ प्रियसुहृदो विचक्षण्रवरानच्‌ सह, संप्रा्थेये यदञ्च
मदीवदृश्टिपथमनागतं दोप सकषेघयन्तु, क्षाम्यन्तु च संक्षोधनका्यप्रव्त्तिरूपं मदीयं
साहसम्‌ इति ।

विदुषामुचरः
नित्यानन्द पन्तगुरुचरणान्तेवासी
पुणतापमकरापामिघा भुङ्ुन्दपन्तः

॥ श्रीः ॥

शब्दकोस्तुभनवाहविकविषयसुची

१ दिषयनिरूपणम्‌
स्थानिदा बोधकत्वमादेशा |
ना वेति निरूपणम्‌ ४-६
न्फोटनिरूपणम्‌ ७-१०
व्याकरणाण्ययन प्रयोजनम्‌ १०-११
व्याकरणाध्ययनफर्भ्‌ ११-१८
फलकथनठ्याऽवश्यकत्वम्‌ १९
साधुत्वनिरूपणम्‌ १९-२१
जातिभ्यस्त्योर्वाच्यत्वनिरू-

1

4 ई ल ढक ०८

पणू २१६
नियमपरिदश्याविचारः २३२५
अपशब्दानां वाचकत्वविचारः २९
११ साधु्ब्दप्रयोगाद्धर्मोत्पत्ति. २६-९८
९२ वणसमाम्नायप्रयोजनमू २८-३०
१३ अक्षरसमाम्नाय खन्श्यभाव. ३०-२२
१४ अकारस्य विच्ृ्तत्वसं्तस्व

गि

१०

विचारः । ३२-३१
१९ वणेषु जातिन्यक्िक्षो ३९-३८
१६ सकारोपदेश्चप्रयोजनम्‌ ३८-४२

१७ अर्घेकारभर्धोकारखण्डनम्‌ ४२-४४
१८ सन्ध्यक्षरेषु तपरोपदेश्चखण्डनम्‌ ४४-४७
१९ तपरसूत्रे प॑चमीतत्पुरषविचार,४७-४८
२० वणकेश्चत्य वणेप्रहणेनाप्रहणम्‌४८-९०

२१ हकारग्रहणप्रयोजनम्‌ ९०-९३
२२ अयोगवाहानामक्षरखमा

प्लाये उपदेशः ९३-९७
२३ अयुषन्धानां प्रत्याहारेषु

पयोग, ९८६६
२४ वद्धिसंक्तासुत्रम्‌ ६६-०७
२९ इक्परिभाषासृत्रम्‌ ७७-१३
२६ गुणद्रद्धिनिषेषसूत्रम्‌ ९४-१०९
२७ संयोगसंकतासृत्रम्‌ १०९-१११

२८ अनुनातिकसन्तासू्रम्‌

१-३ २९ सवणसंन्तासूत्रम्‌

३० सवणेसंज्ञाप्रतिषेधसूत्रम्‌
२९१ प्रगृद्यर्ासृत्रम्‌

३२ घुसनतासत्रम्‌

३३ ॐतिदेशसृत्रम्‌

३४ सणख्यासन्ताप्रकरणम्‌

३५ षट्संज्ञा + +

५६ निष्ठास्क्ञा ,, ,,

३४ सवेनामसत्तासुत्रम्‌

११९-१९२०
१२०१४
१२४-१४१
१४१९१४६
१६६-१४८
१४८-.१९६१
१९१-१९४
१९४१९१९
१९६१५७१

३८ सवेनामसन्ताप्रतिषेधसुत्रम्‌ १७९-१७३

३९ अन्ययसंज्लाप्रकरणमस्‌

४० सवेनामस्थानसै्तासून्रम्‌

४१ विभावासक्लासून्नम्‌

४२ सप्रसारणसज्ञासून्नम्‌

४३ आगमादेशप्रकरणम्‌

४४ आदैशनियामकप्रकरणम्‌

४९ अन्तरतमपरिभाषाप्र-
करणम्‌

४६ रपरादेशशनियामकसृत्नम्‌

४० स्वादिशनियासकसुत्रम्‌

४८ अतिदेशसून्नम्‌

४९ अतिदैश्चनिषेधसृन्रम्‌

९० दगादिसंक्ासूत्रम्‌

९१ प्रत्ययरुक्चणसून्नम्‌

९२ प्रत्ययर्षणनिषेधसृश्चम्‌

९३ उपधासललासूच्म्‌

१५३-१८३
१८२-१८१४
१८४-१८६
१८८-१८९
१८९८१५१
१६९११९२

१९२..१९६
१९६१९५९

२०१
२०२३२३३
१३३२९६९५
२९६२९५९
९९२६२
२६२७०
२७०.२७२

९8 तस्मादिति परिभाषासून्रम्‌ २७६३२५६
९९ शब्दस्य स्वरूपबधकसुत्रम्‌२७७-२७८

५६ सवर्णप्राहकसूत्रम्‌

२७८२८९१

९७ तपरस्य सम 5{रुसरासूत्रप्‌८१-२८४
०८ अणादिसलासाधकसू त्रम्‌ २८४-२८९

५९ तदन्तस्ासून्नम्‌

११२-११९ | ६० बृदधसंजञासूत्रम्‌

इति ।

२८९३. ९९
२९१०२९८

| श्रीः |

भटोजिदीक्तितविरचितः।

^ 00.

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
विद्वेश्च सच्चिदानन्द बन्द.ऽदहं योऽखिर जगत्‌ ॥
चरीकत्ति वरामत्ति सजरहतिं खील्या ॥ १॥
नमस्कुव जगद्न्य पाणिन्यादिसुनिच्रयम्‌ ॥
प्री भवृहरिमुख्यांश्च सि द्धान्तस्थापकान्ुधान्‌ ॥ २॥
नत्वा लक्ष्मीधर तात सुमनेच्न्दवान्दतम्‌ ॥
फणिभाषितम।ष्याञ्धेः शब्द कौस्तुभमुद्धर ॥ ३॥
परिभाव्य बहून्‌ ग्रन्थान्याऽथे छक्ुरोन ङुञ्यते ॥
तमश्ेषमनायासादितो गृह्णीत सज्ञनाः ॥ ४॥
समप्य लष्ष्मीरमण भक्त्या भरी रब्दकोस्तुभम्‌ ॥
भट्वाजिभद्चे जषः साफस्य ठच्धुमीहते ॥ ५ ॥

पेक्चावत्प्रतत्तये व्याकरणस्य विषयं भगवान्‌ भाष्यकार पराद्‌
दोयत्‌ “अथ शचब्दायचुश्ासनम्‌' इति । अथाब्दः प्रारम्भस्य यात
कोन तु वाचकः, निपातत्वात्‌ उपस्रगेवत्‌। नच तेऽपि वाचका
पवेति वाच्यम्‌, "उपास्यते गुर. "अनुभुषते खुखम्‌ › शतत्यादौ धातो.
सकमेकक्रियापरत्व विना कमणि लकारायोभेन वाचकत्वे स्थिते
उपसर्गाणां योतकत्वस्यैव युक्तत्वात्‌ । ननुक्तयुक्तयाऽस्तूपसगीणां
द्योतकता निंपातान्तसर् तु वाच॑कमेदेति चत्‌ न, साक्चाक्रयते अटेक्रियते
ऊराक्रियने इत्यादौ कमणि छकरिण कर्भीभूतस्य शुबदेरभिघान-
सिद्धय धात्वथे प्रति कमेत्वस्य वाच्यत्वात्‌ ; उपसर्मत्वापेक्चया नि-
पातत्वस्याधिक्षन्रन्तितया तद वच्छेदेनेव दचोतकताकस्पन।च्च । सा-
मन्थि प्रमाणानां पश्चपातात्‌ । निपातत्व चाऽखण्डोपाधिरूप जाति
रूपं शब्द स्वरूपमेव चेति पक्षच्रयेऽपि प्राहद्धचादिसाधारणमेव । प्र.
त्वादिभरस्यकपर्यवसन्नं तदिति पक्षेऽपि प्रदानां चादिभ्यो वटश्च

>

२ शब्दकोस्त॒भपरथमाध्यायप्रथमपादप्रथमाहिके-

ण्यानिरक्तेः के वखानामम्रयोगण अन्यरभ्यताऽपि तुल्यैव । विज्य-
ते इत्यञ्च धातोर्वि्िषटजय इव धरश्येत्यज्न समुच्चितघटे धरश्चष्द-
स्यापि छक्चषणायाः समवात्‌ । कञ्च चादीनां वाचकत्वे समाना.
क रणप्रातिपदिकाथेयारभेदान्वय इति ग्युत्प्तिनिपातेतरविषयक
तया चिना प्रमाण सखकोचनीया स्यात्‌, स्याच्च समुच्चयादिशष्द-
योग इव चादियेगेऽपि घटादेः वष्ठी । किञ्च खमुख्चयादिपदेरुप
स्थिते यथा विद्षणसम्बन्धस्तथा चादिभिरपस्थितेऽपि स्थात्‌ ।
चोतकत्वपश्चि तु पदथकदे दात्वान्न त्र वि्ेषणान्वयः। अपि च-

हरे रञ्च रिवे दीच्यावुद्धारष्यन्‌ रसानिव ।

द्रव्यादौ उखसरदैः शरेः रससलदशानुदीच्यावुद्धरिष्यन्नित्यादि-

स्थः सच उसख्रादिशब्डानां तत्सदशापरत्वे इवशब्दस्य च तात्प.
ग्राहकत्वे सव्यव लभ्यते । अन्यथा प्रत्ययानां प्रकन्य्थाभ्वितस्वा-
यदोधजनकताऽपि भज्यत । इवशाब्वात्त तृतीया दुमा, असत्वा.
धकतया कारकविभक्तथयोगात्‌ । पवमप्युखादिभ्यस्तृ्तीयायाऽनन्व.
यस्यानुद्धाराच्च । नन्वेव नञतत्पुखुषस्योत्तरपदाथौदिषाधान्यमि.
त्यादि सिद्धान्ता भज्येरन्निति चत्‌ १ न, प्दपदद्योत्य प्रति प्राधान्य.
मिति तदथोत्‌ । चोत्यार्थेना(१)प्यथवत्तेति भ्रात्तिपदिकत्वसिद्धिः ।
अत एव येषां चोत्योऽप्यथ नास्ति तु हिचस्म हइ वै पादपूरणे
इत्यमरकोशात्‌ “कमामेद्धिति बदपूरणाथा' इति निरक्ताश्च,
तदथं ^निपातस्यानथकस्य” इति वातिकरारस्म इत्यवधेयम्‌ । स्पुःट-
दड वरा दश्रन्थषु । अत पवाऽऽकत्यधिकरण भटरुक्तम--

चतार्वेधे पदे चात्र दहिविधस्याथनिणेयः।

क्रियते सयोत्पत्तेनापसगनिपातयोः ॥

तयोरथासिधने हि व्यापासे नैव बिदयते।

यदथदचोतकेो तौ तु वाचक. स विचार्यते ॥ इति ॥

यत्त॒ अथवत्सूतरे 'अधीते' इत्यादौ धातोरन्थकता उपरस्मीवि-

शिष्टस्य बाचकतेति क्िदुक्त, तद्भ्युच्चयमाच्रम्‌ । “स्वेस्य द्वे
इति सत्रे केयरादि्रन्थोऽप्येवमेव । पृबात्तरमीमांसयोस्तचरतञ्न नञः
पय्युदासे छक्षणेनि भ्रन्था अप्येवमरेव, उक्तयुक्तेः । अस्तु वा मतान्तर
निपाता वाचका इति, सवेथापि प्रादयो दयोचकाश्चादयस्तु वाचका
इव्यवरूपमद्धजरतीय नेयायिकाभ्युपगतमध्रामाणिकमेवेति दिक्‌ ।

न

९) "वोखार्थे नेवाथवत्ता क० |

लोकिकवेदिकसमस्तदाञ्धानां विषयत्वनिरूपणम्‌ । ६

अयपूवेकः शासि्चिचविच्य ज्ञापने दृष्टः । तद्यथा-५अक्षेत्रषित्‌
स््राविद्‌ं ह्यध्राट्‌ सख वरेति प्षेत्रविद्ाुद्चिष्ठः” । यथा वा-“सलपूदन्वि-
दुषा नय यो अञ्जसाऽुश्ाक्लति । य ष््वदमिति वत्‌” । अच
हि गुणज्नयोपेतेन सद्शुदण।ऽस्मान्‌ शिक्षयति पषा प्रध्ये । तन्न
अञ्नसेति शाच्न्यसुक्तम । अनुशासरतीति विविच्य बधकत्वम्‌ ।
““वहुलञ्छन्द् षवे इति दाशे न दुक्‌ । इदमित्यमेबेति यो बूया्षेति
प्रमेयनिष्कषे उक्तः । व्वदिव्यत्र “ङेटोडाटौ'' इत्यर्‌ । तथाच अ-
चु्सिष्यन्ते विविच्य असाधुभ्यो विम्य बोध्यन्ते येनेति करणे
द्यु । ततदशब्दानापिति कमेणि षष्ठी, तदन्तेन समासः । नच
कम्मणि च इति सूत्रेण समासनेषेधः शङ्खः, तत्र च रा(१)ब्दा-
थतया कस्मणीति छन्रवता "उभयप्राप्तौ इतिसूत्रेण या षष्ठी
तदन्त न समस्यते इत्यथत्‌ । इय तु “जत्तकमणोः” इति पिहिता
षष्ठी, न तु “उमयप्राक्ष इते, आचायस्य कन्तुवस्तुत. सत्वेऽपां
हायुपादानात्‌ । “चित्र गवां दोहो ऽगोपनः' इत्यत्र हि आश्चयं अ्रति-
पाद्य, तच्च यद्यरिष्षिनो दोग्धा दुदाहा गावश्च दोग्घव्यास्तदेव
निवेहति; न त्वन्यथा । अनः कतृकमणोविंशिष्योपाद्‌ानादस्त्युभय-
प्रा्षिः। इह तु शब्दानामिदमचुश्सन न त्व्थानाभित्यथंनिच्न्तिपर
वाक्यं न तु कन्तृविद्ेषनिच्त्तिपरमनो नःस्त्युभयप्रापिः। अस्तु
वा यथाकथञ्चिदुमयप्राक्तिः। तथापिन क्षति, ““उमयप्रा्तौः' इतिखतर
अविशेषेण विभाषेति पक्चस्यापि वक्ष्यमाणतया नियमाप्रचत्तिपश्चे
आचायंस्य शब्दानुशासनमिति प्रयोगसमवबात्‌ । शेषलक्षणा षष्ठी
वाऽस्तु । तस्मद्धिदिका लखौकेकाद्च साधवः खब्द्‌ा इह विषय इति
स्थितम्‌। वेदे भवा वैदिकाः, अध्यारमादित्वाट्रन्‌ । पव खोके मघा
लौकिकाः । यद्वा छोके विदिता डङोकिकाः ' तत्र विदित इति वत्त
मनि “लखोकसवैरोकाडञ्‌” । प्रानिश्चाख्योष्विव न वैदिकैकदेदामाच्च-
मिह विषयः । नवा उ्याकरणान्तरोश्वव छन्द्सपास्त्याग इति सू.

[ भ

चयेतुमुभयोपाद्‌ानम्‌ ॥

॥ इति विषयनिरूपणम्‌ ॥

><

(१) श्चङ्ञन्दस्य इतिश्चब्दाथंकतया' क० ।

, शब्दकोरतुमप्रथमाध्यायग्रथतपादपथमाहिके-

स्यदेतच्च , गौरितव्यादिः शब्द्‌ इह विषयः । तत्न च गकार ओ-
कारो विक्लगश्च घटकः। व्युत्पाद्यते तु डेप्रत्ययसुप्रत्यववदेश्यादिकम्‌।
न चेतद्ौरिति वोधे भासते। तथाचार्थान्तरता । गौत्यनेन परि-
निष्ठितेन सह डोप्र्रतीनां खम्बन्धविशेषस्तत्थतिपच्युपयागेता
चास्तीनि तद्ध्युत्पादनभेति चत्‌ 2 न, शब्दान्तरभ्याच्रत्तस्थ सः
स्बन्धस्य उपयोगस्य च दुवेचत्वात्‌ दभ्यगुणादिपदाथानामिह
व्युः्पाद्यतापत्तेश्च । अस्ति हि तेषां भोरिद्यनेन वाच्यवाचकभावाः
दिः सम्बन्धः । अन एवं राब्दवोधे गवि समवायेन गोत्वमिव
दाक्तथाख्यसस्बस्धेन राब्दा विद्षणतया भासते । चा्ुषवोघेऽपि
व्यक्तथा स्मारितः शब्दो विशेषण मित्यभ्युपगमः । आह च-

न सोऽस्ति प्रत्ययां रोके यः चछब्दानुगमादते ।
अयुविद्धभिव ज्ञान सचं शब्देन भासते ॥
ग्राह्यत्व प्राहकत्वं च दे शक्ती तेजसो यथ। ।
तथेव सर्वशब्दानामेते पृथगव स्थिते ॥ इति ।
यत्सज्ञास्मरण तत्र न तदप्यन्यहेतुकम्‌ ॥
पिण्ड एव हि दष्टः सन्‌ सज्ञा स्मारयतु क्षमः ॥

इति च ।

युक्त चतत्‌ , दीतशक्तिक धति शब्देनाथेस्येव अर्थेन शाब्द
स्यापि स्मरणे बाधकाभावात्‌ । अत एव गोत्वस्येव गोशब्दस्यापि
श्यक्तिविशेषणत्वाविेषात्लसर्गोऽपि ताद्‌।त्म्यमेकास्तु । पवं गोु-
णादिभिरपि तद्‌ भिन्नामिन्नस्य तदमेदादिव्यारयेन "अथ गोरित्य
ज्र क. शाब्दः” इति भषल््के दव्ययुणकर्म सामान्यैः सह शब्दस्यामे
दो माष्यकृद्धिराशङ्कधप निराकृतः । तत्र नियकरणग्रन्थस्यायमान्च
यः-खमसखत्ताकभेदामदौ विश्वेव । अन्यथा त्वदुक्तशेत्या सत्ता
गुणत्वाद्यमेद्‌ात्सुखदुःखस्वगेनरकषदिरप्यमेदापत्तो प्रत्तिनिनरुत्ति
व्यवस्था न स्यात्‌ , न स्याच्च सेदश्रहाद्‌ भमनिवत्तिः। जातिध्य-
क्त्यादिखम्बन्धस्त्वतिस्कि पवेति। पवमव शब्देनापि सहास्त्येव
सम्बन्धो द्रध्यादौीनामिति स्थितम्‌ । अर्त च द्व्यादिभ्युत्पादनस्य
धकृते उपयोगोऽपि । अस्मिन्न्थंऽय साशरुरित्यथंविशेषं पुरस्छृत्यैव
साधुत्वस्य वक्तव्यत्वात्‌ । अत एव वाज्ञिनि दरिद्रे च क्रमेण अश्व-
शब्दा अस्वश्चञ्दश्च साचुभ्युत्रमेण त्वल्ाधुरिति सिद्धान्तः ।

नन्यथा वेदिकादीनमेतच्छाख्रसिद्धमेव भङृतिप्रत्ययवि
भागसुपजीव्य पदाथग्युत्पाद्नाय ध्र्ति, धङृतिप्रत्थया विचारस्तु

® छ

स्थानिनां बोधकत्वनियकरणेनादेशानां बोधकत्वनिरूपणम्‌ ¦ ५

कचित्क ब्रासङ्गिकस्तथेहाःपि खोकम्रसिद्धं दश्च॑नान्तरसिद्ध च प-
द्‌ा थं तसुपर्जाव्य हाब्दमाच्रव्युत्पादन न विरुध्यते इतिचेत्‌ ? अ
स्तु तावदेव, तथापि डोप्रश्रतिव्युत्पाद्न निष्प्रूमेव, इनि चत्‌ ?
अन्राच्यते, गौस्तिष्ठति देवदश्त, पचतीत्यादयः शह्ग्माहिकयः ता
वज्ञन्मस्हखेणापि बोधयितुं बोद् घुं चाराक्याः आनन्त्यात्‌ । अत.
प्रकृतिप्रत्ययविमागकल्पनासरूपो ठचुभूत उपायः समाश्रीयते किपि-
वत्‌ । आरोपित प्व च तत्र सम्बन्वः। प्रसिद्धा हि स्थुलारुन्धती-
राखाचन्द्रादिन्ययो रोके, पञ्चकोश्चावतरणन्यायश्चोत्तसमीमासा-
याम्‌ । तात्परयविषयाबाघाच्च प्रामाण्यम्‌ । प््वेव द्यथेवदेष्वपि
गति । अआत्मघपोत्खेदनप्रश्तीनां बाधेऽपि तात्पयविषयीभरुतस्य
प्रारास्त्यस्याबायितत्यात्‌ | उक्त च हरिणा-
उपाया शिक्षमाणानां बारनामुपखाखनाः ।
असत्ये वत्मनि रिथत्वा तत. सत्य समीहते ॥ इति ॥
उयेयप्रतिपच्यथो उपायां अव्यबरस्थिताः । इति च ।
अत एव हि केचित्छुप्रत्यय विदधति, अपरे सिम्‌। त्था सू
त्रसतद्यां "पाठितम्‌ इत्यन्न इतप्रत्ययः, मःष्यरीत्या तप्रत्ययः
घूजरीत्या लाचानिति वतुप्‌ “डावताचथेवेलेष्यात्‌ ” इति वान्ति.
को.्तशात्या डाचतुरिनि दिक्‌ ।
एतेन (पचतिः इत्यादौ अआदेशेः स्मायमाणा लडद्यो बोधका
इति वदन्तः परास्ताः तथाहि, बृद्धव्यवहाराच्छक्तिग्रह इति नि
विवादम्‌। ततश्च प्रयोगसमतायिनामेव तिप्रथ्ुनीनां चक्तिः सिध्यति,
न त्वङोकिकानां छादानाम्‌ । प्व इपचष्‌ इकृञ्‌ इत्यादि प्रकृतयो विच्च
किववादिप्रत्ययाश्च न दाक्ताः किन्तु अपाक्षीत्‌ पपाच पापच्यते कसयोनि
चर्करीति इत्यादिप्रयोगसमवायिनः अपाकच्छ्‌ पपाच इत्यादय एव ।
श्रूयमाणेन इपचष्प्रश्तीनां स्मरण तेनाथेवोध इत्ति चत्‌ १ न,
खाघवाद्यबर्थितत्वाच्च श्रयमाणानामेवायेसम्बन्वकल्पनात्‌ , ओ.
तपरोक्चिकस्य स्मरणकरपने भ।र्कात्‌ , अव्यवस्थापत्तश्च । पचाते(१) द्‌
वद्‌ त्त., "पचन्तः त पर्दयः इते पतपशतृभ्ध्ा स्पारतस्य ङृटषए्व
वेघकत्वे एकच आधासघे प्रभाकेन सस्गेण देवदत्ते आख्याता्थां यज्ञ!
विशेषणापरितरञ तु असेदेन सत्न छदयथः कत्त विशेषणमिति त्वास्स-
्ान्तभङ्गापत्तेश्च । पतेन कञ्धिकरणे आख्याताथत्वं कतौनिरस्य जञ्ज
भ्यमानाधिक्ररणे शानजयथत्त स्वीङ्कुवन्तों सीर्मांस्तका अपि परास्ता ।

(१) द्दत्तम्‌' क

£ शब्दकोरतभप्रथमोध्यायव्रथपपादधयमाहिके-

यत्त. तेरुक्तं शानजश्ते “कत्तरि छत्‌ ‡ इति व्याकरण शक्तित्रा-
हकमस्तीति, तदप्यापात्ततः; ऊद्धाक्यश्ेषोऽयमनेदे्ाथषु ण्वुखादिं
घूपतिषएठते न तु शज्ादिषु स्थान्यथेन निसयकाङ्कत्वादेति वक्ष्यमाण.
स्वात्‌ । आक्राह्भितविधानं ज्याय इति न्यायात्‌ । अन्यथा क्रियम्राण
इति कम्प्रणि शानचो दोरैभ्या पत्तेश्च । किञ्च “क्तरि छत्‌” इति
यक्कतूम्रहण तदेव “छः कर्मणि" इत्यचराप्यवुद्त्त, तत्कथं इतां ति.
डं च वैर्चण्यम्‌ ? अन्यङभ्यतादेर्मयत्र साम्यात्‌ ।

यत्तु नामाथयोरमेद्‌ एव संसग इति हि शछानजादौ क्तं चाः
च्य इत्युक्तम्‌ , तन्त पच तिकूद्पं पचतिङूप देवदत्त इत्यायनुरोधा-
त्तिङ्क्ष्वपि तुर्यम्‌ । तस्मरात्पररलया न कश्चिच्छन्रन्ता्तिङन्ते वेष
म्यहेतुः। अस्मद्रत्यातु “नावप्रचानप्राख्प्रात, सतच्छप्रघानानिना
मानि” इति निरखुक्तकारोकतेः प्रत्ययाथत्राघान्यमत्तागेक तेङ्घु व्यजञ्य-
ते, ्रघनप्रत्ययाथेवचनमथेस्यान्यप्रमाणत्वात्‌ “ इति घुजाच्च ।
शात सानस्विधां रूपविधो च भाष्येऽपि स्फुटमतत्‌ । (“पाचको बज
तिः इतिवत्‌ "पचतिव्रजति' इते प्रयोगोऽप्यत एव नोपप्र्यते, पचता
रूप पचन्ति रूपमित्यादौ रपबायन्ते द्विव चना देक ब न मवति। तस्मा
तिङ्घु छत्छ च विशेषण वि रेष्यभावव्यत्यासमात्रमस्तीति वक्ष्यते ।

> ५ ५५

यन्त॒ भद्टटक्त-कन्चरि यदेकत्व तत्रकव्रचन तिविति खादिति.
धेः “द्यकयो.” इत्यदेश्चकवाक्यतया व्याख्यानान्न कतुँ्वाच्यता सु
ज्ादायातीति, तदप्यापाततः । द्विक्चनादिसकज्ञा द्यदेश्चनिष्ठा, तत.
ञ्च तरद्धिधिना शद्येकयोः" इत्यस्य पएकवाक्धता, न च तत्न कर
रीत्यस्ति, यद्‌ द्वित्वादिव्रिरेषणतया कथश्चिद्योल्येत । रङविधि-
{तचदिचिध्योरप्येकवाक्यदास्तीति चेत्‌ ? सत्यम्‌ , वक्येकवाक्यतः।
सा, न तु पदैकवाक्यता अदेशविघेरविधिलभ्यरकाराुवादेन
भतत । खचिधौ कतृप्रदणम्‌ । स च द्विवचनादिसक्ञाविनिर्भुक्त
एव । अत पव अददेशस्माप्टेता छकार बोधका इति पक्षे एकत्वा
दिभानायाऽऽदेशा एव शर्णीकतैव्याः । एव णलादौ तिबादिद्वारकं
सिडादिस्मरणं कर्प्यमिनि महदेव गौरवम्‌ । न च परम्पयसम्ब.
न्धेन णलेव बोधकः, चृत्तिद्धन्यत्वात्‌ ! अत पएवापश्रेश्लानां क्षाशु-

@

स्म्रारकतास्युपममस्तवापाति द्द ।

तस्मात्‌ पू्ेत्रासिद्धम्‌ ` इत्यादो यथा आहायौसेपेणैव व्या
[| & ॐ [ ५, | + [
शयानं सवेसमतं तथा राखीयप्रकरिपायां सर्वत्र ।

स्फोटनिरूपणम्‌ । ७

वस्तुतस्तु वाचकता स्फोटैकनिष्ठा। तत्र चाष्टौ पक्चा~-वर्णस्फो-

१, पदस्पोटः २, वाक्यस्फोटः ३, अखण्डपदस्फ।टः ७, तादग्वा-
कृयस्फोटः ५, इत्थ पञ्च व्यक्तिरफोटाः, वणेपदवाक्यमेदेन अिधिघो
जातिस्फोट इति । तथा हे, किश्चिद्धणव्यत्यासादिना शक्ततावच्छे-
दकायुपुक्ीमङ्गस्य भति पदमेोत्छगिकत्वात्तचच च कनचित्कचिस्प्रथम
शक्तिग्रहात्केन कस्य स्मारणमित्य्न विनिगमनाविर्हादषभो वष.
भा चष इत्यादाविव कर्‌ कार कुर्‌ दक्र इत्यादाना प्रयागसमवाय-
नां सवषामेव वणौनां तत्तदाुपूत्यचच्छिन्नानां वाचकतेति बणे
स्फारपक्षः । करप्रभतयो चाचका न वेति चह 1वप्रातपात्तद्ारी.
रम्‌ ॥९॥ "समर रामेण रामाय हरये इये हरीन इत्यादो परिनिष्ठित रूपे
कियानरो द्व्यादिवाचकः कियांश्च कमेत्वादेरित्यस्य विनिगन्तुम.
दाक्यतया रार्मामिव्यादि परिनिष्ठित पदमेव वाचक कमत्वादिविश्ि
ष्स्येति पदस्फोटपक्चः ॥२॥ दधीद, हरेव, विष्णो, इत्यादावपि
विनिगमनाचिरहतौस्याद्वाक्यमेव विशिष्टार्थ रक्तमिति वाक्यस्फो.
ट ॥ ३१ पकः पटः इति वदेक पद वाक्यं वेत्यवाधितभ्रतीतेर्वणी-
तिरिक्तमेव पद वाक्यां अखण्ड वणेव्यङ्ग्यम्‌ | पकत्वप्रतीतिसे-
पाधक्ीति चत्‌ ? परे तथात्वापत्तेः ॥ कः पदाथासाविति चत्‌
भावः । भावविरेषेषु कंवान्तभकवतीति चत्‌ १ त्वस्परिभाषितेषु द
व्यादिघु मान्तभत्‌ । नद्येतावता पमाणसिद्धं प्रत्याख्यातः शाक्य
ते । अनियनपदाथेवादे गोरवमिति चेत्‌ 2? वयक्तीयत्ता तवा.
पि नास्ति । उपा्थायत्ता तु सव क्लवचा । भावत्वाभावत्वा-
भ्यां नित्यस्वानित्यत्वादिना उा विभजनात्‌ । भावविभाज्कोपाध.
यस्तु धर्विभाज्कोपाधिवदेवाऽनावदयकाः । अरस्मिश्च पश्चद्वये व.
णो अम्यनावदयकाः । नन्वनुभर्वासद्धास्ते इति चत्‌ ? व्यञ्जकध्व-
निविशेषोपदितस्फोट एव॒ ककाराद्यात्मना व्यवहियते इत्यभ्युप-
गमात । भाङ्कमते तारो मन्दो गकार इतिवत्‌ अद्वेततस्िद्धान्ते विष.
यसबन्धजन्यद्न्तिवेचिव्येण व्यङ्य स्वरूपसुखे वेचिनयचच्च । अत-
पव वाचस्पतिपमिश्नास्तत्वबिन्दौ “वस्तुतः ककारादतिरिच्यमा-
नसुत्तैगकारस्यामावात्‌ '' इति स्फोटवादिमतसुपन्यास्यत्‌ । यथा
वा अखण्डेष्वपि कारादिषु वर्णेषु वणौन्तरसमानाकारेकदेशावभाखः,
तथाऽत्र पश्च वर्णावभासोऽपि भविष्यति । उक्तं च बोपदेवेन-

शाक्यत्व इव शक्तत्वे जातेलखांघवमीक्ष्यताम्‌ ।
अओंपाधिको चा सेदोऽस्तु वर्णनां तारमस्दवत्‌ ॥ इति ॥

८ दाव्दकोस्तुभगप्रथमाध्याःयग्रथमरपादप्रथमाहिके-

भन्तृररिरप्याह--
पदेन वणो विद्यन्ते वणष्ववयवान च।
वाक यात्पदढानामत्यन्तं प्रविवको न कश्चन ॥ इति ।
तस्मादखण्ड पद्‌ वाक्य वेति ॥ ५॥ पञ्चापि व्यक्तिस्फारा-
वान्तरभेदाः ।
जातिस्फोटवदिनस्तु धोत्तरटत्वादिक शक्ततावच्छेदकतया आ-
यपष्चन्रयेऽपि यथायथं वाच्यम्‌ ¦ अन्यथा सशो रस इत्यादावथेषि-
क्ेषपरतीत्यनापत्चतः । तच्च उपाधिरूपम्‌। उपाधिश्च परम्परासवद्धा
जातिरेव । साच सवोधिच्रानव्रह्मस्वरूपातिका। तथाच शक्यां
इव चराक्तांरोऽपि न्यायसाम्येनाक्ृत्यधिकरणरीत्या ब्ह्यतस्वमेव तत्त
दुपितं वाच्य वाचकच । अविद्याविद्यकधमेचिशेषो वा जात्तिरि
ति पञ्चे तु सेव वाचकराऽस्त्वत्याहु ॥ ८ ॥
अश्ठाचप्येते पक्षाः स्िद्धान्तग्रन्थषु तचतन्नोपनिद्धाः। तथाहि
स्थानिवत्सूच “सर्वं कस्षवपददिशाः'' इतिभाष्यत्रन्थः । पद्तेऽ्था-
ऽनेनेति अथवदिहम्पदन तु सुक्िङडन्तम्रेव । तथाच “परू? इत्यस्य
नेस्तुरितव्यथे इति ॐओकाग्रन्थश्च वणस्फोटेऽनुक्ुखः । तथा स्थान्य-
थोभिधानसमर्थस्येवादे ङन्वमिति स्थानेन्तरतमपरिभाषयैव “तस्थ-
स्थभेपाम्‌" इत्यादिषु निर्वहात्तदथं यथार्ख्यसुज्र नारन्धन्यमिति
भाष्यमपि । पदस्फोटवाक्रयस्फोयो तु इहैव प्रघट्के “येनोच्चारितेन
इत्ति भाष्यप्रतीकमुपादाय कैयटेन भाष्या्थैतया वर्णितो । वर्णैव्य
तिसिक्तस्य पदस्य वाक्यस्य वति वदता तयोरखण्डताप्युक्ता । “नि.
व्येषु शब्देषु कूरस्थेरविचािभिषणैभवितन्यम्‌"” इति तच्रतन्न भाष्ये
सखण्डतोक्ता ।
मायानिश्चख्यन्तेघु केतवानृनराशिषु ।
अयोघन दोखुङ्धे सीरद्धे कूरमखियाम्‌ ॥
इत्यमर । पस्पश्ायामेव प्रघट्कान्तरे “र्किपुनः? इत्यादि भाष्य-
मुपादाय केचिद्धणेस्फोटमपरे पदस्फोंट वाक्धस्फोट चाहु." इति वदता
कैयटेन “अइउण्‌” इत्यन्न व्यक्तिस्फोटजातिस्फोटयोवैखावल चिन्त.
यता प्रत्याहा रान्हिकान्ते “अश्चर न क्षर विद्यात्‌"” इति साष्यव्याख्यावसरे
वयवदारनित्यता तु वणपदवाक्यस्फोरानां, नित्यत्व तु जातिस्फोरस्ये-
ति प्रतिपादयतः अनुपदमेव बद्यनच्वमव हि शब्दरूपतया भतिभाती
त्यथे इति व्याचक्षाणेन स्वै पशा; सृचिता एव । यदा तु अविदिव
जातिरिति पक्चस्तद्भिप्रायेण जातिस्फोटस्यापि व्यवहारनित्यतति

स्फोरनिरूपणम्‌ । ९

“अक्षरं न श्चर विद्यात्‌" इत्यस्य केयरीये पाडान्तरम्‌ । “आन्तौ
टकितौ" इतिसते च भाष्य एव वणैस्फोटपदस्फोरावुक्ती । अस-
व्यमेव परङ़तिप्रत्ययविभाग तदथं चाश्चित्य रेखागवयन्यायन सत्य.
स्य॒ पदस्फोरस्य व्युत्पादनमसित्रतमिति तत्रैव कैयट" । “अथवद्‌
धातुः"? “स्व रूप शाब्दस्य” “तपरस्तत्कालस्य” इस्याद्‌ सूत्रष्वयि स्पष्-
मिद भाष्यकेयरादाविन्यर बहुना जातेश्च ब्रह्मात्मकत्वमुक्त हरिणा--
म्बन्धिमदात्सत्तव भिद्यमाना गतवरादिषु।
जातिरित्युच्यते तस्यां सवे शन्दा ्यवास्थत। ॥
तां प्रात्तिपदिकाथं च धघात्वथं च प्रचक्षत ।
| सा नित्या सा महानात्मा तामाहुस्स्वतलादयः॥ इति ।
जाते" स्फोरत्वमपि प्रघ्कान्तरे स प्वाह-
ध अनकन्यक्तयसिव्यङ्खय। जातिः स्फोर इ स्मृता।
के श्चिद्यक्तय एवास्या ध्वनित्वेन प्रकटिपत।. ॥ इति ।
यदचपीहा्ो पक्षा उक्तास्तथापि वाक्यस्फोरपक्च तात्पयं ग्रन्थ
छताम्‌ । तत्रपि जातिस्फोटे इत्यवधेयम्‌, पुरव॑पूर्वोपमर्हैनेवोत्तरोत्त-
रोपन्यःसात्‌ । तथाच प्रथमव्युत्पत्तव्यवहाराधीनतया सपूणेस्य वा-
कयस्य वेशिष्ट प्राथमिकः शक्तिग्रह इति निविवादम्‌ । स चावाप
द्ापाभ्यामवयवानां शक्तिरिति न्यायोपष्टम्मेन त्यज्यत इति दशना
न्तराणां पन्थाः । पकदेरादिस्थरे उक्तरीत्या विनिगमनाविरहेण
कैश्ित्पररूपादिस्थके पूवैलोपाद्भ्युपगमेन च व्याकरणानां कलहे
सति अवयवशक्तेदुंरूपपादतया प्राथमिकशक्तिग्रह पव प्रमारूप इति
तु सद्धान्तक पन्थाः ! उक्तच हारणा-
तत्र यन्भुख्यमेकेषां तत्तेषां वपययः ॥ इति ।
ब्राह्मणार्थो यथा नास्ति कश्चिद्‌ बद्यणकम्बरे ।
देवदत्तादयो वाक्ये तथेव स्युरनर्थकाः । इति च ।
पवरस्थिते निपाता द्योतका विकर्णा अनथका इत्यादिविचासो
ऽपि प्रक्रियादशायामेव । आदह च~
अडादीनां व्यवस्थार्थं पृथक्त्वेन प्रकटपनम्‌ ।
धातूपसमेोः राखने घातुरेव तु वादश्चः ॥ इति ।
तादश्षोऽखण्ड दव्यर्थः । पवश्च नामाथयोरभेद पव ससर्भैः
“प्रत्ययाथः प्रधनम्‌ इत्यादेव्युत्पत्तयाऽापे प्रक्रियाश्चया प्व । उक्त च-
किगभंजन्ये किगमे कीरग्भातीति नो मते।
विचर फलित सवैः प्रक्तिप्रत्ययाश्चयः ॥ इति |
:

६० गव्दकोस्त॒भप्रथमाध्यायप्रथमपादप्रथमाहिके-

अआरोपेतस्यापि पारमाथके उपायता न चिरा । लिपिस्थु।-
रन्धताशाखाचन्द्रादीनां लोकिकरष्टान्तानामथंवादवाक्यपश्चुको शा
वतरणादूनां तन्नान्वरासिद्धाना पृवत्रास्िद्धादीनां चतच्छखसिद्धानां
प्रभव द्‌ दितत्वात्‌ । तदेव पक्षभेदेन अविचैव ब्रह्मैव वा स्फुटत्यथो
ऽस्मादिति व्युत्प्या स्फोर इति स्थितम्‌ । आह च--
शाख्षु परक्रयामेदेरविद्येवोपवण्यते । इति ।
स्मारम्मस्तु भावानामनादि ब्रह्म शादवतम्‌ । इति च ।
तदेवं वराटिकान्वेषणाय प्रवृत्तश्चिन्तामणि ठज्यवानिति बाल्तिष्ठरा.
मायणोक्तामाणकन्यायेन शब्दविचाराय प्रचत्तः सन्‌ प्रसङ्गादद्वेते ओप.
निषदे ब्रह्मण्यपि व्युत्द्यतामिव्यमिप्रायेण भगवान्भतृहरिर्विव सवादादि-
कमराप भ्रसङ्गाद्‌ व्युद्पाद्यत्‌, तत्त तन्जान्तर्‌ स्फुट प्रकृते नातावापयुक्त
चेति नेह तन्यते ।

इति स्फोटस्वरूपब्युत्पादनम्‌ ॥

स्यादेतत्‌, च रुख चकारस्छारेत इत्यादिव्यचहायाल्िपावव राब्द-
भ्रमवतां ननैव वाचकत्वाभिमानज्ुां बालानां पुस्तकमुपयुञ्यते यथा,
तथेव भदचव्रहवतामपीति वस्तुस्थिति । एवमिहापि प्र्ृत्यादिविभाने
पारमाथकत्वामिमानवतामापे उपयुञ्यते एव शाख तत्किम्ं कटपना-
वयुत्पाद नकलः । अत एव हि भाध्यकारोऽपि शब्दो निच्योऽनित्यो वेति
विकर्प्य उभयथापि व्याकरणारम्भस्य निष्प्रत्युहत्वाद्यथातथास्त्विस्यु
द्ासष्यतेति चत्‌ ? सत्यः व्युत्पस्यथे वस्तुस्थितिः कथिता । पक्षभेदेषु
हे गाणसुख्येषु व्युत्पादितेषु तत्र परस्परविरुद्धतया भासमाना अपि सि.
ान्तन्रन्था व्यवस्थापयितु हाक्रयन्ते । स्वाथेद्रत्यादीनां पञ्चानां कमेण
मानमित्यादिवक्ष्यमाणमपि कट्पनयेवोपपादायतुं शक्ष्यते इति दिक्‌ ।
नन्वस्तु साचुशब्द्‌। विषयः, अस्तु च अकृतिप्रत्ययादिकलट्पनया
तद्व्युत्पादनापपत्तः, तथापि व्याकरणाध्ययनस्यानुष्ठापकं किमिति
चतु { नत्याभ्ययनावेधरेति गृहाण । भूयते हि (ब्राह्मणेन निष्का
रणो धमः षडङ्गा वदोऽध्ययो ज्ञेयश्च"? इति । निष्कारणो दष्टकारणनि-
र्प्षा नित्य इत्‌ यवत्‌ । कायतेऽचुष्ठाप्यतेऽनेनेति कारण फलम्‌|
ब्राह्मणेन षडङ्गा वेदोऽध्येयो ज्ेयश्चेत्यन्वयः । तथाच साङ्गषेदाध्यय.
नतदथज्ञानरूपाऽय घमा नित्यः सन्भ्योपासनादिषदिव्यर्थः। श्रुतिरे-
चत्त दरदत्ताद्यः । स्छातरेति तु मघ्यचायःः । तन्न यदि स्म्रतिरेवाति

ह (4

प्राप्राणकर तहु `मगमः खस्वपि इति मनष्यप्यागममरुखक्त्वाद्‌ गमः

व्याक्रस्णव्ययनपयोजननिरूपणम्‌ । = १९

स्छतिरेवेति न्याख्येयम्‌ । अङ्त्व चा्गत्वेन क्स्तवात्‌ । उक्त
हि शिक्चायाम-
तुख व्याकरणं तस्य ज्यात्िषं नेचुच्यते ।
निरुक्तं श्रोत्रमुदिष्ट छन्दसां विचितिः पदे ॥
लिक्चाघ्रणतु वेदस्य हस्तो कट्पान्प्रचक्षते ॥ इति ।
उपकारकतयाऽप्यङ्खत्वम्‌ । दथराकरण हि अथेविशषमाश्ित्य स्व-
रविद्ोषादीन्‌ विदधत्‌ पदाथैविशेषनिणेये उपयुल्यते । उ्योतिष-
मपि स्वाध्यायोपयोगेनमनुष्ठानोपयोभिनं च काटावेश्चेष प्रतिपादय-
ति । निरूकं तु व्याकरणस्येच परिशिष्टप्राय बाहुलकादिसाध्यानां छो-
पएगमविक्रारद्‌ाना प्रायश्चस्तन्र स्द्धुदात्‌ । छन्दावच्रातरप मायः
इयरादिरक्चषणद्धासा गायञ्य्रा यजतीत्यादिविध्यथेनिणेये उपयुज्यते। शि.
क्षापि ब्णोज्चारणप्रकार दशेयति । कटपसूत्राण्यपि प्रकरणान्तरपटि
तस्य न्यायलभ्यस्य दराखान्तराधीतस्य चाङ्गजातस्योपसहारेण श्रयो
ग दरसीयन्ति । तस्मात्षडङ्ग(नि । तेष्वपि प्रधान व्याकरणम्‌, पद्‌षपदा
थीवगमस्य व्याकरणाधीनत्वात्‌, वाक्यायेज्ञानस्य तन्मुखकत्वात्‌ ।
अत पवर तस्य रिश्चायां मुखत्वेन निरूपण कृतम्‌ । मन्वादिस्शति ष्वपि
अङ्ख(ध्ययनविघयः प्रसिद्धा एव । तथा चाध्ययनविधिव्याकरणाभ्य-
यनस्यायुष्ठापक इति स्थितम्‌ । तथाच लन्ध्योपास्तनदेरभवे प्रत्यव
योचुष्ठाने च पापक्षव इति यथभ्युपेयते तथा व्याकरणाध्ययनस्या.
प्यनयुष्ठाने अनुष्ठाने च वोध्यम्‌ ।
रक्लाप्रभ्तीनि फरान्तरण्यपि सान्त । तथा च भाष्यम्‌-“कानि
परनरस्थ भ्रयोजनानि । रक्षोहागमलघ्व सन्देहाः भरयोजनम्‌'” इति । अचर
प्रयुज्यत प्रवत्यंतडननात करणद्युडन्तः भ्रयाजयतात कवृव्युत्पतस्या
वाहखकात्कवैट्युडन्तो वा, उमयथापि प्रवत्तकविधिपरः पुद्धिङ्गः भपयो-
जनचब्द पकः। फरुपरः क्ीवांऽपर । उभयोः “नपुस्तकम्‌” हति
नपुसकेकशेषे एकवद्धावस्य वेकलद्पिकतया ध्रदने बहव चनमुत्तरे एक-
वचन च बोध्यम्‌ । तत्न अगम अरवर्तक; रक्षाहलाघवासन्दहास्तु
फलानीति विवेक. । तत्र भ्रवत्तेक आगमो व्याख्यातः । फलकानि
याख्या यन्ते ।
तत्र रश्चा वेदसंसक्षण्म्‌ । तथाहि, भाषायामदष्टा छोपागमवणेवि-
कारादछन्दस्ि द्यन्ते । ते केवरभ्रयोगरर्णेः प्रामादिकाः सम्भव्येर-
न्‌ । वयाकर्णस्तु छश्चषणदशीं तदेव रूप स्थापयति ।
तञ छे पोद्ाहरणम्‌-त्मना देवेषु विविदे मितद्रु. । त्मना आस्म.

4

१२ शब्दकोस्तुमव्रथमाध्यायप्रथमर्वादपथमाहिके-

नेत्यथैः । "मन्त्रेष्वाङ्धादेरात्पन ” इत्याकारलोप ।

आगमो यथा--देवास. बाह्मणासः। “जज्ञसेरसुर्‌” इत्य स्गागमः।

छोापागमो यथा-देवा अदुह्‌ । अदुहतेत्यथेः । दुहेकंडो शअस्यादादे-
दो ते “खछोपस्न आत्मनेपदेषु” इति तलपः, "बहुल छन्द्सि” इति
रुडागमः । पतेन नाश्िर दुहे "विदेवा इत्त' धनवां दुहः इत्यादिकड
न्तमपि उथाख्यानम्‌ ।

वर्णविकारो यथा-गभ्णामि ते सोभगत्वाय। हु्रहोर्भश्छन्द्‌ासि"
ह स्येनि वक्तव्यम्‌” इति मकारः ।

प्रत्ययोऽपि छन्दसोस्ति । यथा-उद्धाभं च निग्राभ चेति। “डदि
ग्रह” इनिसूत्र “उद्भाभनिध्रमो च च्छन्दसि सखगुद्यमननिपातनयो."
इति वचनादुल्निपूबाद्रहेघञ्‌ । तत्र उत्पूदात्सूत्रण रोकेऽपि सिद्धो
घञ्‌ । निपूवा्तु वातकोक्तदछन्दस्येव । सन्निवेराविश्ोषयुक्ताः पअवि
शेषाः सुच, । इद तु जह पश्चतोरेव प्रहणम्‌ “उद्भाभ चेनि जुहूमुच
ति, निन्राभञचेत्युपश्चत नियच्छृति'` इति वचनात्‌। भकारदेशः प्राग्वत्‌ ।

ऊहे प्रयाजनम्‌ । तथाहि यच्राङ्गजात सम्पूर्णमुपदिष्ठं सा
प्रति । यथा~द्रपुणमासरा । यत्र नापदेषटसा विकृतिः; यथा-“सौं
ये चरु नेतपद्‌ ब्रह्मवचस्काम. ˆ इति विहितो यागः। अनर वेक्तस्य
विधेविषयभूताया भावनायां करणीभूने यागे उपक्रारकाकाङक्षार्ां
तन्मुखेन प्राकृतमङ्गजात प्राप्यते । वेदेके करणे तादश्चानामेवाङ्गानाम-
पाक्षतस्वात्‌ । तषामव व्रता कत्दृतक्तामथ्यात्‌ । तद्धश्षस्य चे कद्‌ष.
तात्वाद्ना राक्यक्ञानत्वात्‌ । तस्मात्‌ ्रृतिवद्धितिः कत्तव्य” इति
पुचमार्मासाया स्थतम्‌ । तन्न यस्याङ्गस्य प्रकृतो य उपकार. कद्धृत्तस्त.
स्य विङ्ृतावस्रमवे निच्ुत्तिः। यथा भरङूताचवधघातस्य वैतुष्यञुपकार
तया कलत तस्य ृष्णलष्वसलभवाद्वघ।तस्य निद्त्तिः । मन्वा अण्यङ्गम्‌ ।
तेषां चाचुष्ठ्ाथप्रकारान कायम्‌ । तच्च प्रकृतो यस्य मन्त्रस्य यद्भिपेय
तच्चेद्धेकता खाकस्यन नास्त तद्‌ कृत्स्नस्य मन्त्रस्य निच्त्ति । यथा-
` अवरश्ला दवः सपत्न चभ्यासम्‌ इस्यवघातमन्बस्य ष्णङेषु । यस्य
व्वेकद्‌ शस्याभधय नास्त तस्य तावन्माज निवतेंते । यथ।-"“अभ्ने
त्वा जट निर्वपामि _ इत्यस्य मन्बस्यावयवभूत देवताभिधायि पद्भो-
घधद्रव्यकत्वन एकदेव ताकत्वन चाच्चेयविकारभूते सोयं निवर्तते भश्च
दाब्दं च द्ुद्वारकतया नेवतमने एकारोऽपि निवसैते । अकारान्तेन-
रपरतसान्नधानेनंव हि एकारस्य सम्प्रदानं वाच्यम्‌, अक्रारान्तात्त

यद्राब्द्स्य । ततच्नतुध्यन्तसुयायत्याद्चदात्तमञ्मय इस्यस्य मन्याद्‌ात्त

व्याकरण्ययनफलनिरूपणम्‌ । १३

स्य स्थाने ऊह्यम्‌ । सोऽय प्रकृत्युहः ।

लिङ्गस्य कचिदुहः । यथा-देवीरापः शुद्धाः स्थ” इत्यप्सु विनि
युक्तो मन्त्रः । तस्थाज्ये ऊहः देवाज्यद्युद्धमसीति।

प्रत्ययमाचरस्य क्वाचदूहः । यथा-“मा मेमा सविक्था. इति पुरो
डाशोऽवद्‌ानमन्तः। तस्य धानसूहः-"माभेष् मा सविजिध्वम्‌ः इत्या
दिरितिदरदत्तादयः। याज्ञिकास्तु संविग्ध्वमित्युदमाह्ुः । युक्तं चेतत्‌,
प्रतावनेटूकतया “विजिर्‌ परथग्भावेः' इत्यस्य म्रयोगोनतु ““भोवि
जी मयचरनयोः हइत्यस्येत्यव धारणात्‌ ।

खाघवमपि प्रयोजनम्‌ । तथाहि, अध्यापनं ब्राह्मणस्य ब्रत्तिः । तन्नि.
वाहश्च वेदुष्य(धीनः । वेदुष्य च खाध्वसाधुविवेकः । स चन प्रतिप
दपाठादिना सम्भवति, राब्द्‌ानामानन्त्यात्‌ । तस्मादुत्सर्गापवाद्‌ रूपल-
क्षणद्धास तद्धोधने सघवम्‌ । अन्यथा तु गर्वम्‌ ।

असन्द दाऽपि प्रयाजनम्‌ । तथाहि, “स्थुलपषतीमनडवाहौीमाल-
भेत इति श्रूयते । तत्र सन्देहः--कमधारयाऽयप बहुवीहिर्बैति। तच
क मेधार्यपक्चे पृषतीशब्देन सत्वथंलक्षणया परष्वती बिन्दुमती गौरेवा-
भिधीयते, स्थूलापि सव, विन्दूना स्थाटय तानवं वा यथा तथाऽस्तु |
बहुबीह) तु स्थौल्य प्रषतस्वेबेति । गोस्तु स्थला करा रेत्यत्रानादरः
तज कुकाराकारे उदात्तत्व दष्टा पृत्रपदप्रकृतिस्वरेण बहुर्वर्पदट वैयाकर-
णो निश्चिनोति । ततश्च निश्चयेन प्रतिबन्धात्सद्यानत्प,दः । स्त पवा.
सन्द. । अथाभावेऽन्ययांभमावाद्‌सन्दंहामति स्यादिति चत्‌? न, पयौ
येणाव्ययाभावतत्पुरूषसज्ञाद्वयमपीह भवर्नाति द्वितीये उपपादधेष्य.
माणत्वात्‌ । अत पवोभयथा सुनिप्रयागः--अदुतायामसहितमिति,
अथासादेतयाति च । एव “इन्द्रपीतस्य पहूनो मक्षयामि' इत्यादाघपि
स्वरेणेव बहुवी।हेनिणये इन्द्र्पीताधकरणमवेयाकरणान्ध्रति सार्थ.
कम्‌ । ृत्वाचिन्तान्यायन वा नेयमिति दिक्‌ ।

तदेवं रक्चोहलाधवासन्देडाख्यानि चत्वारि फरखानि व्याख्यातानि ।
भागमस्तु प्रवतक इत्युक्तम्‌ । भाष्ये तु सन्दभञ्युच्ययं फर्चतुष्टयस्य
राक पद्चाद्धा प्रवर्तक वक्तव्य मध्य तदुक्त्या फरखन्दशन नित्याना

पि फकपयेवसानमस्तीति सूचितम्‌ । फक तु पापश्चयः प्रत्यवायाचु-

त्पत्तिवो, “धमण पापमपनुदति

विहितस्यानचुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात्‌ ।
अनिप्रहाच्चेन््रियाणां नरः पतनश्च्छुति ॥
इत्यादिवचनानीह साधकर्न(ति दिक ।

१७ गब्दकौरतमध्रथमाध्यायग्रथमपादप्रथमाहिके-

"मानि च भुवः" इत्थाद्िमाष्येण परवत्तेकवचनान्तयाणि उदा.
व्य उयाख्यातानि । तद्यथा “तेऽसुरा हेखयो टेरय इनि इवेन्त परा-
वभूवुस्तस्माद्‌ अह्यणेन न स्टेच्छितवे नापभाषितवे स्टेच्छोह वा
एष यद पश्चाब्द्‌ः” इति ब्राह्मणम्‌ । अज्र न स्टेच्छितवे एतस्य विवरणं
नापमाषितवे इति । उभयत्रापि “क्त्या तवेकेनकेन्यत्वन.'” इति त.
वेभरत्यय । धातूनामनेका्थंतया निन्दा चनान्‌म्ठेच्छध्रातो कमणि घ
ल्ल | तेनापदहाब्दसाभानाधिकरण्य न विरुध्यते ! अच्र नन स्छाङतव्यम्‌
हाते नषधस्य “तेऽसुरा '' इत्यथवादः। न चेह साजसन्नन्यायन आथ
वादिक फटमास्त्वाते वाच्य, द्रव्यसस्कारकमसु पराथत्वात्फटश्चु
तिग्थवाद्‌ः स्यात्‌" इति न्यायेन अपापन्छोकश्चवणवत्पराश्चस्त्यमाच
परत्वात्‌ । भ्रकरणात्रत्वज्नो ह्यय निषध इति “्यवांणस्तवाणो नाम”
इत्यादावबुत्तरब्रन्थे माष्यकरेरेव स्फुदटाकरिष्यने 1 अत्त एव इहापि प.
राभूता मा मूमेत्यध्यय व्याकरणमिति नोपसलहृत, किन्तु भ्लच्छा मा-
भूमेव्येव । म्लेच्छ निन्याः, शासखबोधित्तषिपरोतानुष्ठानादिति भावः।
सन्न “हेहप्रयोग हैहयोः इति प्टुते प्टुतत्वप्रयुक्ते प्रकृतिभावे च कः
तव्य तदकरण स्टेच्छनमिच्येके । ननु “खवः पुतः साहसरमनिच्छ-
ता विभाषा कन्तेव्यः'” इत्ति भाष्यङ्कता वक्ष्यमाणत्वान्नेष दोष इति
चेत्‌ ? सत्यम्‌ , अतत पवापरितोषाद्‌ 'वाक्यद्धिवेचनं स्लेच्छनम्‌ › इत्य.
परेव्याख्यातम्‌ । “सवस्य द्व इत्यन्न पदग्रहणस्य चोदितत्वादिति
तेषा भावः ।

नयु नेद्‌ शास्य द्विवचन किन्तु तात्पयंद्योतनाथेमेच्छिकः पुन
प्रयोगः (अनाज्खात्ति शब्दादनाच्ञात्तः ब्दात्‌ ' इतिवदिति चेत्‌ ? तद्या
श्रेडितस्वरायुपपात्तिः। यदि तु तन्नाञ्नडतस्वरविनिभक्त एव पारस्तर्हि
अरिशब्दे रेफस्य रत्वमपश्ञब्द इत्यवधेयम्‌ । इद्‌ च भाष्यादिषु प्रसिद्ध
श्रुतिपाठमचुखत्य व्याख्यातम्‌ । अयच पाठः कचिच्छाखलायामन्वेष.
णीयः । माभ्यन्द्िनानां शतपथन्राह्यणे तु "हेटवो देरव हति वदतः”
इति परित्वा “तस्माद्‌ ब्राह्मणो न स्छच्छत्‌ : इति पथ्यते ¦ त्न यका.
रस्थाने वका रोऽपश्चञ्द इति स्पष्टम ।

तथा शिक्षा पल्यत-
न्जो हीनः स्वरनो वणतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह ।

स च।ग्वज्रो यजमान हिनस्ति यथेन्द्रशनरु. स्वरतोपसधात्‌ ॥ इति।

स्वेरण स्वरत, “'्हायमानपापयागान्च इति तसि । मिथ्याप्रयुक्त.
यद्यघ्तिपादनाय अ्रयुक्तस्वतोऽथोन्तरं स्वरवणेदोषत्प्रतिपादयन्‌

व्याकरेणाध्ययनफखनिरूपणम्‌ । १५

अत एव तमथ नाहेव्यथेः । वागेव वज्ञ: हिसकत्वात्‌ । यज्ञमान हिन.
स्तीति । यथाध्वयुकृताद्धामाद्यजमाने धर्मोत्पाच्ठिः पवमध्वयुकृतादप-
चाब्द्धयगादययजमाने प्रस्यवाय इत्यथे. । यथेत्युदाहरणे । इन्द्र्चचुः इन्द्र
दचुशाब्दः । पुरा करि विदवरूपाख्ये त्वष्टुः पुत्रे इन्द्रेण हते सति कु
पितस्त्वष्ा इन्द्रस्य हन्तारः इच्ाख्य पुत्रान्तरमुरिपपादयेषुराभेचारिक
याग कृतवान्‌ । तच च इन्द्रस्य शातयिता शचान्ुः र्हिसरक इति यावत्‌
तथाभूतः सन्‌ वधस्वेति प्रतिपादेतुं “इन्द्रश्यचचुवंधस्वः इति भयुक्त-
म्‌ । ण्यन्ताच्छदेरोणादिकः करुनपत्ययः । ्ज्ञादिगणे निपातनाद्‌ हस्व
इन्द्रशचुत्वस्य विधेयत्वान्न सम्ब; धनविभक्ति' तस्या अचुकाद्यविषय-
कत्वात्‌ । अतत पव राजन्‌ युध्यस्व राजा भच युध्यस्वेत्यनयोव्येवस्थ
येव प्रयोगः । राजत्वस्य सिद्धत्व सम्बोधनविभक्तिनं तु विधेयत्वे ऽपी.
ति । एव स्थिते इन्द्रशच्ुश्चब्दे तस्पुदषसमासग्रयुक्तेऽन्तोदात्ते वक्तथ्य
प्रमादादाद्युदात्तः किरोक्तः । तथाच पृवंपद्प्रकृतिस्वेरण वहुनीद्य्थो
छन्धः । इन्देर्हि घानोसेणादिके “ऋञन्द्रः" इत्यादिना रनप्रत्यये कृते
इन्द्ररब्द आद्युदाक्तो व्युत्पादितः । तेनेन्द्र पवास्य हिंसकः सम्पन्न
इति श्वुतीतिहासखपुराणादेषु प्रसिद्धम्‌ । तदि हादाहरणतय)।क्तम्‌।
स्यादेतत्‌ ; “यज्ञकमणि इत्येकश्चुन्यह भवितव्यम्‌ । साच तत्पु
रुषबहुव्ीद्योराविशेष्टोति । अच।हुः-जपादि पयुदासेन मन्ेष्वेव पएक-
श्ुति्वि धीयते । स्वेच्छया प्रयुज्यमानश्च मन्त्रो न भवति । तद्ुक्तम
दटक्षणे जेमिनिना--"“अनास्नतेष्वमन्बत्वम्‌ ” इति । आपस्तम्बश्चाह-
अनाम्नाता अमन्जा यथा प्रवरोहनामघयग्रहणानिःः इति अत दव
“मन्त्रो हीन." इति पाठस्य शिक्षाया प्रसिद्धत्वेऽपि ऊद्यमानस्यामन्च
तया यथेन्द्रङाञ्जुरित्ति वाक्यदाषोऽसङ्तः स्यादतो मन्वरशाच्द्‌ः शान्दमा-
जपर इत्याश्येन भाष्ये “दुष्टः शब्दः” इति पटितम्‌ । नतु स्वादन्द्रर-
चुर्वदधस्वेति वेदे पठ्यत पतेति ? सत्यम्‌ , ऊरष्देतं यदमन्भूतम्‌ अयु
कार्य तद्नुकरणस्य पटिऽपि अर्थपरस्यानुकार्यस्य ठोक्रिकत्वानपाया-
त्‌ । नन्विन्द्ररान्चुशब्दस्य ङोकिकत्वे कथ स्वरप्रयुक्तयोगुणदोषयोः
प्रसक्तिः स्वरस्य वेदमात्रविषयकत्वादिति चत्‌ ?न, स्वरविधो छन्दो.
धिकाराभावात्‌ । एतावानेव हि मदः-यच्छन्दसि बेस्वर्यमेकश्चाकश्च
व्यवस्थयाऽऽश्नीयते, रोके त्वैच्छिको विकल्पः । अत्त एव एकश्चुत्या
सुत्रपाडखस्वयैण वेनि पक्षद्वयमपि वज्नतत्नोपन्यस्तमिति वक्ष्यामः ।
नन्वेव “उश्चिस्तरांवा” इतिश्षूत्राद्धिकल्पायुवृच्यैव सिद्धौ “विमाबा.
न्दसि” इत्यन्न विमाषाग्रहो उयथेः स्यात्‌ । प्रसज्यप्रतिक्ेधे तु नायं

१६ राब्दकौस्तभप्रथमाध्यायग्रथमपादप्रथमाहिके-

दोषः । यज्ञकर्मणीत्यस्य निवृत्तये पुनविंभाषाच्रहणात्‌। न च पयुदास
पक्चऽप्वेवमवास्त्विप्ति वाच्य, नित्यवेकद्पविध्योर्विंषयभेदस्याचदय
कतया आरम्भसामथ्यीदेव तन्निब्रत्ति सिद्धे" । प्रसञ्यप्रतिषरेथे तु नार
स्मसामर्थ्यं, ऊदादिष््रमन्त्रेषु चरितार्थस्य पुर्वविधेरत्तरेण छन्दोमा
वेषयकण बाधसस्भवात्‌ । न द्यहादानां छन्दस्त्वमास्त; मन्जन्राह्य
णतर्त्वात 1 तस्मादसमथसम।समाधित्यापि परसल्यप्रातेषघ प्वाग
त्या स्वाकन्त॒म्राचत इते चत्‌ ? न, पयुदासपक्लषऽपि मन्त नित्य जाः
ह्यणे वेति चिषयविभागसभवेन यज्ञकर्मनिचत्तये विभाषाश्रदणसम्भ.
वात्‌ । उक्तापरितोषदेव तु केचिज्ञपादिषु प्रसञ्यर्रतिषधमाभ्चित्य
इहाप्येकश्चुतेः भाघ्तौ सत्यां तद्करण वबहुनीहिस्वरकरण च स्वरतोऽप
राधादिव्यस्याथं इत्याहुः ।
श्रयते च~ |
यद्‌ धीतमविक्ञातं निगदेनैव शज्यते।
अनभ्नाविव शुष्कैधो न तञ्ञ्वलति कर्हिंचित्‌॥
निगदेन पाठमात्रेण । श्ुष्केध इति सान्तन ककीबेन पएधस्‌शब्देन
अक्ारन्तिन वा पुद्धिङ्कन निवांद्यम्‌ । न उवलति न प्रकाशते निष्फल
मवर्तात्यथः । निरुक्ते तु--“अथापि ज्ञानप्र्स्रा भवत्यज्ञाननिन्दा च"
इटयुपक्रम्य-
{स्थाणुरय भारहारः किलाभूदधघीदय वेद्‌ न विजानाति योऽथम्‌।
योथज्ञ इत्सकदं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥
रति मन्वमुदाषहत्य “यद्गृहीतमविज्ञातम्‌” इत्यादि पठितम्‌ । त्रा
पि गृहीत शब्दत , आधिज्ञातं त॒ अथतः प्रङृत्तिप्रत्ययादिविभागेन
वेत्यादि; चेष प्राग्वत्‌ ।
अन्यत्रापि भरूयते-“एकः शब्दः सम्यक्‌ ज्ञातः सुष्टु प्रयुक्तः स्वगं
सेके कामधुग्भवति इते! पतञ्च पकः पूवपरयोः इति सूत्र
भाध्यङृद्क्ष्यति । मकमेव कास्थायनप्रणीतेषु भ्राजाख्येषु
दरोकेषु स्मयंते-
यस्तु प्रयुखक्ते कुशो विशेषे शब्दान्‌ यथावद्यवहारकाले |
सोऽनन्त माप्नोति जय परत्र वाग्योगविद्‌ बुष्यति चापशब्दैः ॥इति।
दुष्यति च।पहब्दैरित्यत्र अवेयाकरणः कच्चा सामथ्यीद्‌ बोध्यः
तथा
अविद्वांसः प्रत्यभिवादे नाम्नो येन प्लुतिं विदुः|
काम तेषु तु विप्रोष्य खीष्विवायपह वदेत्‌ ॥

व्याकस्णान्वयनकछछनरूपणम्‌ । १७

अयमहमिस्यस्य “अद्युकस्ण चानितिपरम्‌” हति गतिरस्ना ` ततो
गनिसमसेऽपि "अस्यवामीयम्‌ हत्यादाचिवाद्चुकरणत्वादेव विभ.
क्तद्टुङू न ।

याक्लिकाः पठन्ति प्रयाजाः सविभक्तिकाः कायां इनि ॥ यद्यपि
प्रक्रनौ प्रयाजमम्बा' सविभक्तिक एव पन्रयन्ते, तथापि यदि आधा
नाद्‌ नत्तर यजमान उदरव्यथावान्‌ स्याद्यदि वा स्वत्सरमध्ये तस्य
महती विपत्स्यात्तदा नेमिचिकी पुनराधेयेष्टि विधाय तत्रेदमान्नात~
^प्रयाजा` सविभक्तिक.” इति । तन्न केवटविभक्तेः प्रयो गानरैत्वाल्पक्क-
तिराक्षिप्यते | सा चाचिशब्दसरूपान तुया काचित्‌ निरुक्ते देवता-
काण्डे-"“"अथ किदेवताः प्रयाज्ञाचुयाजाः” इति प्रञ्चमवताय मन्जवणौ-
दीनुदादह्व्य “आभ्नेया इति तु स्थिति ”' इत्युपल्हारात्‌ । तस्मादादित-
श्तु प्रयाजेषु चतस्रो विभक्तयो ऽ भचिल्चब्दप्रकृतिका पठ्यन्ते इत्यादि.
भ्रौ तच्रन्येषु द्रष्टव्यम्‌ ।

तथान्यज्ञापि ध्योवा द्मां पदशः स्वरश्षोऽक्चषरशो वाचं विदधाति
स आत्विजीन ” इति ¦ पद्पदपिति “सस्येकवचनाच्च वीप्सायाम्‌"
इत्ति दास । स्वर उदात्तादिः। अक्षर व्यञ्जनशूहदिताऽ्चच । ऋत्विज.
महेतीत्याल्विजीन। यजमानः, ऋत्विक्कमादेतीत्यात्विजीनो याजकः,
““यज्ञत्विरभ्यां घखञौ? इत्ति्ुत्रण “यज्ञत्विराभ्यां तत्कमाहेतीति चों
पखसख्यानम्‌” इत्तिवासिकेन च खञ्च । यजने याजने च विदुष एवाधि.
कार इति भावः।

चटुः वेदे ऽपि बहवो मन््रवणोः-चत्वारिश्युङ्गा, चत्वारिवाक्‌, उतत्वः
पद्यन्‌ , सक्तुमिष, इत्याद्यः । “तितड परिपवनं भवतिः इति भष्यम्‌
“ चारन तितड' पुमान्‌?" इति तु अमरस्य भ्रमाद्‌ इत्येके । चस्तुतस्तू
तत ाप्यालुरोधादमरय्न्थ पुस्त्वायोगमाञ्च वयकच्छेद न त्वन्ययोगो ऽपि ।
तथा च पुनपुसकवगे-“स्थाद्वास्तु हिशु प्तितड” इति न्निकाण्डकद्ाषः।
अत एव "तितउमाचष्टे वितापयति' दत्यभियुक्तघ्स्था अपि सगच्छन्ते
इति दिक ।

याक्ञिकाः पठन्ति -“"जाहिताञ्चिरपशच्य प्रयुञ्य प्रायश्ित्तीया
छारस्वतीमिष्ठि निवपेत्‌ इति ।

तथा-दश्चम्युत्तरकाट पुत्रस्य जातस्य नाम विदध्याद्धोषवदायन्त.
रन्तस्थमच्चुद्ध चिपुरुषानूकमनरिप्रातष्ठेतं तद्धि प्रति्ठिततमं मवति
द््क्षरं चतुरश्र चा नाम कत कुर्यान्न तद्धितीमिति । नामकस्णे अधि.
कारिणः पितुयं जयः पुरुषास्तानन्चु कायति अभिधकच्चे इति चिषुरूषा-

द

१८ शब्दकोस्त॒भप्रथमाध्यायभ्रथमपाद्रथमाहिके-

नूकम्‌ । “अन्येषामपि इश्यते” इति दीधः । जिपुदेत्यत्र पात्रादित्वा-
त्ख्रीत्वामावः, मुखविभुजादित्वात्कः । यक्त उपपद्‌।विवक्षया “अआत-
श्चोपसभे" इति कं कृत्वा ततः षष्ठीतत्पुरुष इति, तत्त «कमेण्यण्‌” इति.
सत्रे “अकारादनुपपदात्क्मापपदो विप्रतिषेघनः इति वात्तिकस्य न
दीखुत्े खधाख्यावितिमूरषिथुजादत्वात्क इति भाष्यस्य च अनुगु
णम्‌ । अत एव गङ्गाधरा दिशञ्डानां सक्ञाशाब्द त्वमिति पञ्चः । वस्तु-
तस्तु प्रथमं कर्माविवश्चायामनूकपदं व्युत्पाद्य पश्चा्कमेस्तम्बन्ध ऽप्य
दोषः । वास्तिकादिक तु प्रथममेव कमविवक्षामाभ्प्रस्य । अन्यथा कृत-
पृव्यादिषु का गतिः १ अत पव “श्क्य च छद पदन्तुम्‌ ' इति भाष्यत्या-
ख्यायां बदहिरङ्गख्रीत्वप्रतीत्या अन्तरङ्ग, पदसस्कारो न विहन्यते इति
केयटोपि वक्ष्यति । विवक्षा च रछोकप्रसिद्यनुसारिणी न तु स्वायत्तति
शन्निपसाभ्यांजञेः"” इत्यादावपि पू धातुः साघनन युज्यत इति पश्चमुपश्-
भ्य विजयवीत्यादि नापादनीयमिति दिक्‌ ।

तथा च ऋग्वेद पव पठटयथत- सद्‌वा आर वरुण यस्य त सप्त
लिन्धवः। अनुक्षरन्ति काङ्कुदं सम्य सखुषियामिव' इति। अस्यार्थं -हे
घरण ! सत्यदेवोऽखि । यस्य ते काकुदं तालं काङकजिह्ा सा उदयते
उत्ध्िप्यतेऽस्मिन्निति काकुदम्‌ । वदे रत्क्षेपणम्थों धातूनामनेकाथत्वा-
त्‌। ततो घञजथें कविधानाभेत्याधकरणे कः, सम्प्रसारणे, षष्ठीतत्पुरुषे
दाकन्ध्वादित्वात्पररूपम्‌ । चुद प्ररणे इत्यस्मादधिकसर्णे कः पृषोदरा.
दित्वान्ुश्चब्दस्य खोप इत्यन्ये । निसुकतस्वरसो ऽप्येवम्‌ } सप्तासिन्धव
इव सिन्धचा विभक्तयः । अनुश्चरन्ति तालु भाप्य प्रकाशन्ते इद्य्थः।
अन्न दष्ालनः-यथा साच्छद्रां खोहमयीं प्रतिमां पविदया्चः भक्रादाते
तथनि । अ्चिहि तत्रत्य मर भस्मीकृत्य प्रतिमां शुद्धां करोति तथा
विमक्तयोऽपि शारीरः पापमपाङषन्तीति मावः। सुमीं स्थूणाऽयःप्रति-
मेत्यमरः । स्मयंत च-

सूर्मी ज्वलन्तीमालिङ्गन्य॒व्यवे गुरतद्पगः । इति ।

“आमे पूव. ' इत्यत्र “वा छन्दाक्ते” इत्यवुचुत्त्यंणादे राः । सखुषिरामि-
त्यजाराभयच्च अभदापच्रारो वत्याहुः । वस्तुतस्तु “ऊषसुषिमुष्कमधः
रः" ईति मत्व्थायों रप्रत्ययः | "रन्ध्र इवश्च वपासुषिः'" इत्यमरः “सर्र
सखाषर वषु" इति च । सुष्टु स्यतीति सखाषरिति श्चीरस्वामी ।

गन्तं गत्तान्विते वाये विशेष सविर िषु।
इति शाश्वत. ॥
इति प्रयोजनग्रपञ्चः ॥

करक थनस्य आवश्यकत्वनिरूपणम्‌ । १९

इत्येवं विषयप्रयोजनयोसक्तयोः सम्बन्धाधिकारिणादुक्तप्राथावेषेति
पृथङ्नोाक्तौ ।

छ

इह येन प्रयोजनं पृष्ठ ततोऽन्य एव तटस्थ इत्थं प्रत्यवतिष्ठते । नयु
यथा .अधौीष्वः इत्याचार्यणोक्ते परयोजनपरश्चमक्रत्वेव वेदमधीयते, तद्ध.
दङ्स्रत उ्याकरणमष्यध्येष्यन्ते तात्क प्रयोजनचणनक्छेरोनेति ? अभे
दगुत्तरम्‌, प्रायेणेदानीन्तनाना मद्पायुष्कत्वादिघ्चबहुखत्वाच्च भ्रधानभू-
तो बेदस्तावत्पाठ्यते | नद्ध्ययनकाटे च बास्यास्प्रयोजनादिकं प्रष्टु
मसखमथो. शिष्या गुरुणा उपदिश्यमान वेद गृह्णन्तीति युक्तम्‌ । तनो
गरहीतवेदाः भौ हिमापन्ना विवाहा त्वस्माणा व्याकरणाध्ययनाय गुर-
णा प्रेयमाणा अपि न सहस्रा प्रवर्तन्ते । "वेदान्न वेदिका शब्दाः सिद्धा
लोकाच्च रोकिकाः, अनथकं व्याकरणम्‌” इति प्रल्यवतिष्ठन्ते । तान्प्रति
युक्तमेव प्रयोजनादिवणनम्‌ । पृवेकव्पेषु व्याकरणरिक्षादीनि रक्षणा
नि प्रथम पाठयित्वा तत्तद्टश्चणायुसन्धापनपृवेक लक्ष्यभूत वेदं राह
यन्तः स्थिताः । तदा परं बाल्यावस्थाया व्यष्करणपाडःल्योजनप्रश्च-
विरहे तल्प्रतिपादनमयि न कत्तेवयमेवेति । यद्यपि--
श्रावण्यां प्रोष्ठपद्यां वाऽप्युपाकृत्य यथाेधि ।
युक्तदङन्दांस्यधीयीत मासान्विप्रोऽद्ध पञ्चमात्‌ ॥
ततः पर् तु छन्दांसि श्युङ्खेषु नियतः पटेत्‌ ।
वेदाज्गानि रहस्यं च कष्णपक्षेषु सम्पटेत्‌ ॥
दाति मञच॒वचनस्य “इन ऊरध्व॑मनध्यायेष्वज्ञान्यधी्यीत” इत्यादि.
स्मुत्यन्तराणां च पयौलोचनया वेदवेदङ्गाध्ययनसमकाटता छभ्यते,
तथापि ऋषिवचनत्वाविशेषद्धाष्यकारोक्तेमानवादेश्च जीहियववद्ि-
क्प पवेति तस्वम्‌ । तदेवमनुबन्धचतुष्टयस्य सुस्थत्वात्साधुराब्दभ्यु-
त्पादनं कन्तेव्यमिति स्थितम्‌ ,
ननु किमिदं साधुत्वम्‌ ? साधयति बोधयतीति साधुरिति च्युत्प-
स्या बोधकर्व तदिति चत्त ? गाग्यादाचपि तत्सस्वात्‌ । शक्तत्वं तदिति
चत्‌ ? न, "पचतिः हत्यादौ विकरणानामसराध्ुतापत्ते", तेषामनथक-
त्वात्‌, इपच्ष्‌ खट्‌ इत्यादीनां साघुतापनत्तेश्च, छाश्चषणिकेष्वव्यापेश्च तेषा.
मपि रश्यऽथे ऽदाक्त । कचिच्छक्ततायास्तु अश्वास्वादिष्वतिप्रसक्तेः ।
चृत्तिमर्वं तदिति चेत्‌ १ न, योतकेषु निपातेष्वव्यासेः । मोपसदानिकी
दाक्तिरेव दयोननेत्ति चत्‌ ? न, प्रोत्तरजित्वघोत्तररत्वयोरविरोषेण त्रिनि-
गमनाविरदाच्छक्तनापन्तो व्यासज्यच्रत्तिशक्तो विश्रान्तेः । ततश्च अयू
द्विवचनायस्यवस्थापात्तिः । न च जातिविशेषे पव साधुतेति वाच्यं,

२० शब्दकोस्तु मप्रथसाध्यायप्रथपपादप्रथमाहिके-

कत्वादिना सङ्रापत्तरिति ।
अच्राहु.-
अनपञ्रष्टताऽनादियद्वाऽभ्युदययोभ्यता ।
व्याक्रिया व्यञ्जनाया वा जातिः काऽपीह साधुना ॥ इति ॥
अश्याथैः-शक्तिवेकल्यादिप्रयुक्तमन्धथोचचारणमपस्रष्टता, तद्िरदो-
ऽनपम्रष्टना, सद साघुता। सा चाथेविदेषान्तभवेणेव । तथाहि, य-
प्रथं राक्तथा लक्षणया वा बोधयतु ्योतयितं बा यारक्राब्दोऽनादि
पयुक्तस्तस्मिन्नथं दोषादन्यथात्व प्रातः सोऽसा , अन्यथा तु साधु
रितिं। येऽपि गान्यादिष्वेव प्रथम व्युत्पन्नाः सन्तस्तान्प्रथुञ्जत तेषाम
प्यन्यथोच्चारणमस्त्येव । तत्र च दोषध्रयोज्यतास्त्येव, मूङगप्रयाक्तुर्थ॑
माद्यन्यतमस्वात्‌ ।
यद्वा, अनादिता सुता । अनादिरिति तु श्छोके भावप्रधानो नि
हशः । आदेरमावोऽनादिरिति वा । असन्देह इतिवत्तत्पुरुषः
अभ्युद ययास्यता चास्तु साचुता।
रल तस्ववच्छाख्जपरिशीखनश्ाङिसिभेम्यो जातिविदेषो वेति । य
त॒ जातिसङ्कर इत्युक्तम्‌ । तन्न, शुणगतजातौ तस्यादेःषत्वात्‌ । तथाहि,
यस्य देवद्‌ ्ताद्‌रनोष्ठचा वणां एव पूवे श्रुतास्तस्य कुड्यादिव्यवहितस्य
आधव णु श्लेष यदजुमान जायते तदोष्ठयानोष्ठवसाधारणतदनुमा-
पकजात्यज्गीकारे सत्येव घरते न तु तत्तद्व्याप्यनानाज्ञातिस्वीकारे, ओ
छधवणच्रत्यसाधारणजातेः प्रागयही ठत्वनाचुमितिसाम्रीवैकस्यात्‌ । व-
स्तुतस्तु उपाधसङ्करदेव जात्तिखङ्कुरोऽपि सवेत्रास्तु, दुषकतावीजा-
निरतः, विनिगमकामावेन भूलत्वमुचेत्वयोरिव शरीरत्वपृथितीत्वयं
दैषारापे जातित्वमङ्गापत्तश्च । तस्माच्चतुरविधमपि खाधुस्ं निदो
व्याकरणेक गम्यं च |
पवमक्लाचुत्वमपि चतुद्धा-जपश्रष्टता, सादित्ता, प्रयवाययोग्यता,
वद्‌ वच्छद्‌कजातचकश्चषा बात] दरञ्चुभादसज्ञा्ु यद्यपि पुण्यपापं
नकतारूप साधुत्वासा चुत्वे नस्तस्तथापि अनपश्रष्तवद्पं साचरुत्वमस्त्ये-
व । तद ब्राुखासनप्रडत्ताब्ुपयागे, “मय ह्व्यादिसोत्रनिदहेशात्‌ “कुत्वं
कस्मान्न मघाति" इत्यादिमाष्याच्चत्याहुः । पत चानादित्वमभ्युदययो-
°्वत्व वा अनपश्रष्टतामाञ्ेण न सिध्यति, किन्तु पौरषयसङ्केत विरह.
वििष्ेनेस्य्धेयम । तदेतदुक्तम्‌ --
यास्त्वताः स्वेच्छया संज्ञाः क्रियन्ते. रिघुभादयः
कथ सु तासा साधुत्व नेव वाः साधो मत्ताः ॥

साचुत्वनिरूपणम्‌ । २१५

अनपश्चश्रूपत्वान्नाप्यासामपरान्द्‌ता ।
हस्नचेष् यथा खोके वथा सतिता इमः ॥
ततश्च-
नासां पयोजेऽभ्युदयः पत्यवायोऽपि वा भवेत्‌ ।
खाघवेनार्थवो धाथ भयुल्यन्ते तु केवरूम्‌ ॥ इति ।
तदय नि्मलिनऽथ --
यास्त्वेता स्वेच्छया सज्ञा, क्रियन्त इति पञ्च
अनिदमथप्रःः राब्दाः साधव, परिकीक्तिताः।
त एव शाक्तिवेकस्यग्रमादालस्ततादिभिः।
अन्यथोच्चारिताः पुम्मिरपशब्दा इती ष्तः ॥
इति च सध्वसाश्युलक्षणे आश्रीयमाणे रिघुभादीनां साध्वसराघुव-
हिमौवः स्पष्ट एव । तेषामप्यनादितेति पक्षे तु चतुर्विधाऽपि प्रागुक्ा
साथुताऽस्न्येव । उक्तञ्च--
व्यवहाराय नियमः सन्ञायाः स्ञिनि कचित्‌ ।
नित्य एव तु सम्बन्धो डित्थादिषु गवादिवत्‌ ॥
चु्यादीनां च शाखे ऽस्मिङ्छकत्यवच्छेद लक्षणः ।
अशङूञ्जिपोऽभिसम्बन्धो विदेपण विन्ञेष्यवत्‌ ॥
पक्षद्वयेऽप्ययुशासनविषयता निविवादेति । नामकरणे त्वय विच्े-
ष छत कुयान्न तद्धितमित्यादिृद्यसूच्ाविरोधिनामेव साधुता । तद्धि-
रोधिनां त॒ देद्भाषादुसारेण क्रियमाणानां कचीमश्चीत्यादिनामये-
यानामसाघुतैव । तदेतद्‌ कल्यृकसूत्रे वातिकञ्याख्यावस्तरे स्फुरी-
करिष्यत ॥
इति साधुत्वनिचेचनम्‌ ॥
व्युत्पादनं च प्रकतिभरत्ययादिकल्पनया उत्सगो पवाद रूपलक्षणेरेवः
न तु साध्वस्ाध्योचां अन्यतरस्य त्रा प्रत्तिपद्पाठेन, शाब्दानामानन्त्येन
तदसम्भवादित्युक्तम्‌ । स्यादेव, कक्षणप्रणयनमपि कि जातिपक्षमा-
धिस्य उत व्थक्तिपक्चम्‌ १ आये सकृद्धता यद्वाचत तद्भाधतमतिन
सिच्यत । तथाहि, जातौ पदाथं इदयोर्षिष्योः परस्परपरिहारेण तत्त-
ज्ञात्याक्रान्तव्यक्तिविक्षेषे चस्तार्थयोः कचिदेकन्न प्रसङ्ग परस्परपति-
बन्धादग्रतिपत्तिरेव स्यात्‌ सत्प्रतिपक्षवत्‌ । तथां च वक्ष्यति-“भधति-
प्तिवांभयोस्तुख्यवख्त्वात्‌” इति । तच्च च चिप्रातषेघष्ुन्न वेध्यथं-पर
तावद्धवकीति । तस्मिश्च कृते यदि पृवेस्य निमेत्तमास्त तर्हि मवत्येव
तत्‌ । यथा भसिन्घाक्के' इत्यन्न भिनद हि इति स्थिते परव्वाद्धिमाव छते

२२ शब्दकोस्तभप्रथमाध्यायग्रथम्रपादप्रथमाहिके-

॥

वुनःप्रसङ्गविज्ञानादकञ्मवति । तदेवं जात्तिपक्षे पुनः प्रसङ्गविज्ञान यद्य
पि सिद्यति तथापि सछृद्रतावित्ति न स्तिभ्यति । तथा च शजुहुतात्‌
त्वम्‌” इत्यत जुहु हि इति स्थिते धिभाव वाधित्वा परत्वात्ताताङः कृते
स्थानिबद्धवन स्यादेव धिः । व्यक्तिपक्षे तु खकर््यक्त्युदेरयकस्य
शाखस्य उयक्त्यन्तरे च रिताथैत्वासखम्भवाद्विकल्पग्रसङ्ग नियमाथं सूज
परमेव भचति न तु पूवैमिति । तथा चेतत्सूत्रवटेन तत्र पूवरक्षणस्य
व्यक्त्यन्तरमात्रविषयकत्वं कर्प्यत इति एतद्वचक्तिविषयकलक्षणाभाव
पव पयैवस्यतिं । तथा च जुहताच्वमिव्यादेः सिद्धावपि भिन्धकीत्यादिं
व्याक्तिपश्चे न सिध्यति । तस्मदश्चक्धमन्यतरपक्चाश्रयणेन लश्चणप्रणय.
नमिति चेत्‌ ? सत्यम्‌, अत एव लक्ष्याचुरोधात्पक्चद्वयमप्याश्रीयते । क्र
चित्कथ्ित्पदाथं इति । तच जातिवादिनामय भ वः-रूघवाज्ञातिवी.
च्या । व्यक्तीनामानन्द्यन तासा वाच्यत्वे गौरवम्‌ । वाहदोंहदाचन्वयस्तु
कक्षितायां भ्यक्ताविति ।

व्यक्तिवादिनस्त्वाहू -असुपपत्ति विनापि व्यक्तिप्रतीतेरनुभवसिद्ध-
तथा व्यक्तिरेव वाच्या । त्वप्रत्ययादिक विना जातेः ध्राघान्येनाप्रती-
तेश्च । वाहाचन्वयो ऽप्येव समञ्जसः । यन्तक्त व्यक्तीनामानन्त्यपिति, ने.
तद्वाधक, शक्यतावच्छेदिकाया जातेरेकयात्‌ । नन्वव जातेरपि वाच्य-
त्वमायातामिति चत्‌ ° न, अकायत्वेऽापे कायतावच्छेद्‌कत्ववदरकय-
त्वेऽपि शक्यतावच्छेदकत्वसम्भवात्‌ । अन पव ठक्ष्यतावच्छेदके छ.
क्षणा नेति नेयायिकाभ्युपगमः । तस्माज्ञातिरूपटष्चणं व्याक्तिमाच्ं तु
वाच्यमिति।
यत्त खरूपखतरे भाष्ये वक्ष्यते-“नद्याृतिपदाथकस्य व्यं न पदा.
इत्याद; तन्त जातिव्यक्त्यसन्यतरण चदशषस्यापरस्य बाच्यत-
त्येवं ङप मतान्तरम्‌ । तथा चाङृतव्यधिकरणे भद्धैरुक्तम्‌-

नियोगेन विकर्पेन द्वे वा सह समुचिते ।
सम्बन्धः समुदायो वा विदिष्टा वेकयेतरा ॥ इति ।

तजर जातिरेव ध्यक्तिरेव वा वाच्येति इहत्य मतद्धयं नियोगेनेत्यने
नोपनिबद्धम्‌ । चतुथंचरणेन तु सरूपसजोक्त मतद्धयमुपनिबद्धमिति
विवेकः । यद्यपि जानिभ्यक्तिपक्चयोरन्यतरस्य न्यायेन बाध आवर्यक-
स्तथापीह शाखे सज्ञापरिभाषादिवलक्ष्यसिद्ध्युपायतया उमयाश्रय-
णे किमपि बाधकं नास्तीत्यवधेयम्‌ । वस्तुतस्तु भद्ोक्ताटपक्चीमध्ये
विक्पेनेति वतीयः पक्चोऽच् प्रक्रियादशायां स्थितः । चिकस्पश्च छ.
्ष्याजुरोधाद्वयवस्थितो न त्वेच्छिक इत्यन्यदेतत्‌ । समुचयपन्ष चतुर्थ

द
हि

०११

जारिव्यक्तयोवांच्यत्वनिरूपणम्‌ । २३

प्राध्ित्यापि कचित्कस्य त्चिद्धिवक्षा अपरस्य त्वचिवक्चेति गृहीत्वा ध्रक्रि-
यानिर्वांह. सुकर इति दिक्‌ । यदि हि व्यक्तिरेवेव्येतत्सावंतिकमाभरेमतं
स्यात्तर्हि “जात्याख्यायाम्‌” इति सूत्र नारभेत । यदि च जात्तिरेवेति,
तर्हि सरूपसरज् नारयतेति भाष्यम्‌ ।
नु यस्मिन्वने एक पवाञ्चद्धु्षस्तत्रापि लक्षणर्यी जातिपरत्वे इ
आश्राः सन्तीति प्रयोग साधयितु “जात्याख्यायाम्‌” इति सूत्रमस्तु ।
तथा जातिपक्षऽपि नानाथांयुसेधात्सरूपसूचमस्त । वक्ष्यति हि वारि.
ककृत्‌-व्यथेषु च सुक्तसशयमिति । सत्यम्‌, ठश्ष्याजुसोध एव पश्चद्-
याश्रये शरणम्‌ । अत पवोदाह्तसूत्रयोभाष्यङ्कता प्रत्यारव्यास्यमान-
त्वेप्यदोष, ।
दानीं वातिककारः शास्रस्य नियमविधिरूपतया साथेक्यमाह-
सिद्धे शब्दा्थखम्बन्धे खोकतोऽथेप्रयुक्ते दाच्दश्रयोगे शाखेण धर्मनि-
यमो यथा लोकिकवेदिकेषु । खोकादेव हि प्रथमव्युत्पात्त अव्युत्पन्न
भ्रति उयाकरणादीनामप्रब्रत्तेः। “अथवद्‌ धातु. इत्यादि हि व्याकरण
शा क्तिथ्रहोपजीवकम्‌ । तथा च समथेषूजेऽपि बात्िकम्‌-'अथानदेश्च-
नात्‌" इति । “अनकमन्यपद्‌ाथै' इत्यादिक हि लोकसिद्धम्थ॑मनूद्य
साधुत्वान्वाख्यानपरम्‌ । ततश्च टोकादेव शाब्दे अर्थे तयोः सम्बन्धे च
सिद्ध अथंबोघनाय शचाच्द्भ्रयोगेऽपि प्रसक्ते गवादय एव प्रयोक्तव्या न तु
गाद्यादय इति नियभाथे लाद्म्‌ । नियमपफल तु धर्मः । तन्न स्मार्तो
द छटान्तः-^प्राङ्प्ुख)ऽन्नानि भुञ्जत इत्यादेख।किक शब्देनोक्त; । “नरी.
हीनवहन्ति इत्यादेश्च वेद कशब्देनोक्तः । धमनेयम इति च षष्टीतन्पु
षोऽभ्वघासादिवत्‌, न तु चतुर्थीतत्पुरूषः प्रकृतिविकतिभाव्िरहा-
त्‌। नु यदि प्रयुक्तानामिदमन्वाख्यान तरदं किमथेमभ्रयुक्ता अपि
ऊष तेर चक्र पेचव्यादयो ्युत्पायन्त इति चेत्‌ ? न, अ षेन्ञानं विना
अप्रयुक्तताया दुरवध्वारणत्वाद्‌ । महान्हि प्रयोगविषयः । तथा च भा.
ष्यम्‌-'“सपद्वीपा वसुमती, त्रयो रोकाश्चत्वारो वेदाः खाज्ञः सरहस्या
बहुधा भिन्ना एकशतमध्वयुंशाखा सहख्रवत्मा सामवेद एकविरातिधा
वाद्च्च्यं नवधायक्ेणो वेदः वाकोचाक्यमितिहाख. पुराण वेद्यकमि-
त्येतावान्‌ प्रयोगस्य विषय." इति । बदद्रचानामास्नायो बाहुच्यम्‌ ।
छन्दा गोकथक याज्ञेकबहुचनराज्ञ्यःःः इति ञ्यप्रस्यय. । “चरणाद्ध-
मोल्नाययोः” इत्युक्तत्वादास्नाये । अथवेणा प्रोक्तो वेदो अथचों । उपचा.
रालयोग श्त्येके । वसन्तादिषु अथवन्‌ आथकवेण इत्युभयो पाटसाम-
्यांसरोक्तभरत्ययस्य वैकद्पिको दुगिति त॒ तचम्‌ । अत पव भाष्ये च-

२४ शब्दकोसतमप्रथमाध्यायप्रथसपादग्रथमाहिके-

श्यते-तन प्रोक्तमिति धञ्चत्य ऋषिभ्यो दुग्वक्तव्य. । वसि ष्ठोऽनुषाकः।
ततो बक्तव्यभथवैणो वेति । तमधीते आथवाणिकः वखन्तादिसवाट्क्‌ ।
दाण्डिनायर्नादिसुत्रे निपातनाद्टिलोपामावः। आथवोणकस्यान्नाय आ
थवेणः «अआथद्वणिकस्येकलरोपश्च" इति आथवेणिकादण तत्सनियोगे.
नेकरोपश्च ।

प्रकृतमनुसरामः । एतावन्तं प्रयोगविषय पयांरोचयितुमश्चक्तर-
प्यस्मदादिभि्क्चषणाञ्चगतानां परयोगोस्वीत्यञ्चुमेयम्‌ । अस्ति च त्वयो-
दाहतानामपि वेदे प्रयोगः-सस्रास्ये रेवती रेव दूष । चन्मे नरः श्रुत्य घह्य
चक्र । य्नानश्चकराजरस तनूनामिति । ननु यदि रक्षणेनानादितासिद्धि
स्तर्हि वचन्त्यादीनामपि स्थादिति चत्‌ ? न, “नहि वचिरन्तिपर प्रयुज्य
त” इत्यभियुकानामविगीतव्यवहारण सामान्यश्चाखस्य सङ्ाचात्‌ । भ
भयुपरमतो विक्चिषविषयिण्या पातितस्य कमानधिकारस्युन्यां अश्चिहोच्रादि-
श्रुतीनां खड्ोचः, विदषविषयेण शिषाचारेण सामान्यस्मृते सङोचश्च।
तदुक्तम्‌-आनथक्यप्रतिहतानां विपरीत बलाबरपरिति । यत्रतु अप्र
योग सन्द्ग्धः साल्राचुगमश्च तत्र निष्प्रत्युहमनुमानम्‌ । तदुक्तम्‌-
“वथालक्चषणमपयुक्ते” इति ¦ अप्रयुक्तं अनिशितपध्रयोगे इत्यथे" । नि
श्चिनाप्रयोगे तु लक्षण न प्रवत्तेते पवेति निष्कषेः । न चव ब्राह्मणो
चवणादु इति कट्पसुत्रप्रयोगरूपेणापि विद्षविषयकाचारेण श्वुवोवाचे ”
इत्याद्रीनां सङो चापत्तिः । चिशङ्काद्ययाञ्ययाजनेनापि स्मरतिखङ्कोचा
पत्तेस्तुटघत्वात्‌ । तत्र घमेवुद्यायुष्ठान नास्तीति चेत्‌ ? इहापि साधु
त्वबुज्या प्रयोगो नास्तीनि तस्यम्‌ । यर्वाणस्तर्वाण इतिवदसियुक्तानामपि
असाधप्रथोगस्य क्रतोबदहिरूपपत्तेश्च ! अत पवेतिहासपुराणादेष्वप-
शब्दा अपि सन्तीति हरदत्तः । नदीसंज्ञासूत्रे भाष्येऽपि स्पष्टमेतत्‌ ।
केचित्त आषंत्रन्थष्वापि छन्दासि विहितस्य उयत्ययस्य भरवुस्या साघतां
समथेयन्ति । न च गौणमुख्यन्यायेन मुख्ये छन्दस्येव त्पत्तिः, स्व-
रितत्वप्रतिन्ञया तद्राघात्‌ । वक्ष्यति हि “स्वारेतेनाधेकारः इति
सञेऽचिश्ेषायाधिक कार्यमिति । गोणमस्रुख्यस्यायो हि स्वरितत्वपति.
्ञास्थटे न भवत्तैते इत्यथे. । उपपाद्‌ायेष्यते चेदम्‌ । अत॒ एवाषत्वा-
स्साघुतेति तच्च तच्रोद्धोषः सङ्गच्छते इनि दिक्‌ ।

यद्यपि अप्रात्ताशवूरणफलको नियमविधिः, इतरव्याच्चत्तिफरकस्तु
नित्यप्रास्षिविषयक. परिसस्थाविधेरिने पूर्वोत्तरमीमां सयोर्व्यवदह्‌ार-
स्तथापीह्‌ राखे पारलस्याऽपि निवमराच्देन अ्यवहियत । तेन “परञ्च
पञ्चनखा भध्ष्याः हव्यस्य नियमोदाहरणतया उपन्यासो न तरुः

निधमयदस्य अचर शादे परिखंख्याबोधकत्वनिकूपणप्‌ । २५

[५

न चासौ मीमासकरीत्याऽपि नियमो भवत्विति वाच्य, पञ्चातिरि

त्र यश्ण प्रायश्चि्तावधरसङ्धनत्वापत्त , पञ्चानायमश्चनण प्रयश्चित्तापचा
गुड्‌ ऽध [नचक्तन्‌ (चप्रा भ्ुननासाकवकजनाद्‌ ।

दत्याादस्न्टातत्याक्रपाच्च अत पव चदुषानप पारसख्यब त्तः
्र({शरसतति दिक ।

अतबरेदमव्यम्‌, नियमानिक्रमे कते अपूचं पर न मवति, दण्टस्त्व
ववो धो भवत्येव अवहननातिक्रमे तेऽपि वैत॒ष्यवत्‌ दिगन्नस-
भिस्रुखमोजने तृक्तिवच्च । न च।पथ्रलानामवाच्कतया कथमथाचबो-
घ इति वाच्ये, चाक्तेथ्मवनां बाधक्राभाचान्‌ । विशेषदशिनस्तं द्विवि
धाः--तत्तद्वाचकसस्छृतविराषनज्ञानचन्तस्तद्धिकराश्च । तन्न आद्यानां सला-
घुस्वरणद्धारा अथेवधः, द्विनीयानां बोध्याथेक्ववद्धाथान्तरवाचकस्य
घतौ सत्यां ततो ठश्चणया बोधः, स्षनामस्मनेर्की, तदथज्ञायकत्वेन

रूपण सचुस्न्ठनचा, अथ्यदह्ास्पक्चान्नयणकछत यथायथ ब्ध्य ।
अपर त्वाहु.-अपञभ्रखशा आप चचक प्व 1 तथाह ; अस्मात्प

द्‌ाद्यमथः। कद्धन्य इताद्वरच्छा राक्ताराने सने मगकाद्च्छायाः

न्माचविषयकत्वाद्‌ पथ्ररोस्वु बो धजननस्य शक्तिभ्रमद राया तेनाप्यभ्युप-
गमाद्‌ दुवांसयशक्तिः। पद।थौन्तर तदिति मतेऽपि कदपक्छ साध्वसाध्वो
स्तुरयमेव । असाधुस्मरणद्वारा स।घुवोंधक इति वेपसीस्यस्यापत्तश्च ।
स्वीरत हि परेण तिबादिस्मारितानां कदीनामसाधूनामपि वेाधक-
त्वम्‌ । नु साधूनामद्पत्वात्ततरेव छ!घवाच्छक्तिः कर्प्यत इनि चेत्‌ !
न वयमपूवे किञ्चित्कद्पयाम किन्तु यथा घरजननसामध्यमेव दण्डा-

दः दारकः, नथा घटबधिज्ञननसलामश्यंपव चरखादपदानासशक्त [सा
च कारणत्वापस्पयाया शक्त्भ्रमाद्‌ चाच उदता त्वय्ाऽप्यस्युपरतव स

क्तिथ्रहस्य भ्रवत्व पर त्यज्यतां विषयावाधाददिति ब्रूम. । नन्वेव गोण-
मुखुध्चिमागोच्छेदः “समै सवस्य वाचका” ति पयेवसा नादिति चत्‌ ?
त्वत्पक्चऽपीन्वरेच्छाया गोणाद्‌ा वतिप्रसङ्गस्य तंस्यत्वात्‌ । खदद्धवेन
पृच्छ, मीतिचेत्‌ ? प्रचुरतरप्रयोगतद्धिरहाभ्यां गोणसरुख्यविसाग इति य॒
हाण । नु जनकत्वेन\गरदीताद्पि तहिं कारणात्कायाद्यः स्वादेबति
चेत्‌ ? पदाथंस्म्रतिरापाद्यते बवाक्वाथंबोधो वा नाद्यः, सम्बन्धग्रह
विना तद्योगात्‌ । नान्त्यः, द(रासाबात्‌ । पद्‌ाथेस्मरण हि द्वारम्‌ । प-
क्ख महदेव खाघवम्‌ । साधुस्मारणकल्पनङ्कखेशश्च न भवतीति । सा.
घुत्वं तु जातिविशेषा्मकमित्युक्तमेव । समानायामथात्रगतो शब्दश
परा्देश्चेति भाष्यमप्येतत्पक्चपातीति दिक्‌ ॥
इति अपक्छन्दानां वाचकत्वावाचकत्वाचेचारः ।

६;

२६ शब्दकौस्तमप्रथमाध्यायप्रथमपादप्रथमाहिके-

प्रथोगशब्दसुपाददानो वार्तिककारः प्रयोगाद्धमों न तु क्ञानमात्रा-
दिति सूचयति । युक्तं चेतत्‌, एकः शाब्दः सम्यग्ज्ञातः सुधयुक्त इत्य
ज्ञानप्रयोगयोरुपादानस्याविल्ञेञेऽपि प्रतिपदाधिकररणन्यायेन यदेकस्मा-
दपूव तदेतरत्तदर्थमिति प्रयोगात्फरु, क्षानं तु तदङ्गमिदयभ्युपगमात्‌
प्रयोगस्य फरम्प्रति सन्ञिहितत्वाच्च । ज्ञानस्य तु व्यवहितत्वात्‌ न्ञा-
जस्य प्रयोगाङ्गतायां दष्टा्थतालामाच्च । उक्त च भहटः-

स्ैन्रैव हि विक्ञान सस्कारत्वेन गम्यते ।
पशङ्कं चात्म विक्चानादन्यत्नत्यवधा्थताम्‌ ॥ इति ।

अत पव “तरति ब्रह्मदन्यां यो ऽदवमेघेन यजने य उ वेनमेवं वेद्‌"
इत्यादि ष्वपि ज्ञान पृवेकायुष्ठानात्फर मित्येव सिद्धान्त. । तदुक्त वातिकः
छता 'तन्तद्य वेद चब्देनः इति। वेदः शब्दा वेधायका यस्याथस्य अर्ष
मधादे स्तेनद्‌ं वुव्यमित्यथैः । तेन वेदिकशब्दानामपि पक्चकोटेप्रविष्ठ-
तया दछठान्तासङ्गतिरिते नाशङ्कनीयम्‌ । “तेऽसुराः” इति पृवांदाहत.
श्रुतिरपि अष्श्चब्दप्रयोगाल्यत्यवाय बोधयन्ती साधुप्रयोगद्धमे गमय
ति । वाजसनेयनां ब्रह्मण~"तस्मादेषा व्याकृता वाशगुद्यते" इतिश्च
तिरप्येवम । भाष्य तु अभ्युपेत्यवादेन साधुक्ञानात्फलमित्ययमपि प-
क्षः समधित्तः । न चेवमपङब्दक्ञानादधमोऽपि स्यादिति वाच्यं, श्या.
वद्धचन वाचनकम्‌ इत्यभ्युपगमात्‌ न्न म्छेाच्छतवेः इत्वादेनाभ
साधुभ्रयोगस्येव निषेधाच्च । न च व्याकरणाध्ययने प्रवृत्तस्य परिनि-
छेतपचत्यादि बोधाथे इपचष्प्रभुतीनां प्रयोगोऽप्यावदहयक पवेति वा-
च्य, तदीयज्ञानमाश्रेण निवौहात्‌ । अत पवाखौकिकम्प्रक्रियावाक्यमुह-
मात्रस्य भोचर इति नित्यसमासेष्वस्वपदविग्रह।भ्युपगमः । अथ च्यु
त्पादनाथं वत्प्रयोग आवश्यक हत्याप्रहस्तथापि न क्षतिः, अनपश्रष.
स्वेन तेषां प्रत्यवायाजनकत्वात्‌ । नाते शाक्तेवैकल्थादिषयुक्ताः, येन
भाभ्यादिसखाम्य भजेरन्‌ 1 अथ सादित्वादसाधुनेत्याग्रहस्तथापि न
क्षतिः शब्दस्वरूपपरत्वात्‌ । अुकरणाना सर्वत्र साधुताभ्युपगमात्‌ ।
नहि “हेयो हल्यः” इति श्रुतिपाठोऽपि अत्यवायज्न ङः । शाञ्दस्व
रुपमाज्रपरा पते भिन्ना एव साधवश्चति तु वुद्यम्‌ । अत एव “स्वा
हेन्द्रशषुवेदस्व" दतिश्चुतावाद्युदातस्तस्य पडठेऽपि तस्प्रत्याय्यस्या्थपर-
स्य ऊहिंतस्यानास्नानादमन्चतया जपादि पयुदासेन मन्वे विधीयमाना
पकश्चुतिने भरसक्तेति भागुक्तम्‌ । अत पव साधुत्वासाधुत्वयोरेकास्मन्‌
सद्भावा अभावश्चेति विरुदस्य दुरुपपादतया अथेभदाच्छन््भेद्‌ इति
दशन प्रवृत्तम्‌ । न च 'श्रङृतिषददुकरणम्‌” इत्थतिदेश्चेन अपशब्द.

साधुशाब्धध्योगादड्मत्पत्तिनिरूपणम्‌ । २७

चकरणक्य अखलाचुता शङ्कया असाधूनां शास्नीयप्ररृतित्वामाकाव्‌ अ
सलाधुत्वस्य शास्नीयकायत्वासावाच । नद्यशाशीयसम्यताद द्यवे इ
ति । ऋद्धकस्‌ञे भाष्ये स्फुःटमेतत्‌ । इपचश्परश्तिप्रयोगादपकलब्दक्ाः
माद्वा प्रत्यवायो नास्तीति प्रागुक्तरीत्या स्थितेऽपि अभ्युपेयापि भ्रत्य
वाय भाष्ये कूूपखानकन्याय उदाहृतं । तथाहि, कूपं सनन यद्यपि
करैमेन छ्छिप्यत एव तथापि ततो लन्धेन जलेन तम्ल दुरीकरोति
फखान्तर च खमते, तथेहापि परे नेष्ठितरूपक्ञानत्पृवोत्पन्नप्रल्यवाय°
निरास फलान्तरं च छभते इति । सोऽय कूपलानकन्यायः। इूप खन
तीनि विग्रहे कमेण्यणि प्राते घासरूपन्यायेन ण्वुट्‌ । नित्यसमासत्वा-
भावात्करुपस्य खानक इति स्वपद्विश्रहः । न च शिद्पिनिष्ठुना स्त
रूपेण ण्वुला कथः स्यादेति वास्यम्‌; इह खननङक्चेत्वसात्रस्य वव
वक्षया चिदिपत्वस्याविवह्षितत्वात्‌ । तस्मात्सवेथापि गाव्यादिप्रयोगे
प्रत्यवाय इति स्थितम्‌ । तन्नेव भाष्ये सिद्धान्तितम्‌ याक्षे कमेण्येवायः
“न॒ म्टेचिदतवे'' इत्यस्य क्रतुपरकरणे पाठात्‌ । कतुप्रयागाद्रदेस्तु अ
पराष्द प्रयुञ्जानो न दुष्यति । एव हि श्रूयतत~<ववाणस्तवाणो नाम
ऋषयो बभूवुः परत्यश्चधमांण परावरज्ञाः इति । प्रत्यज्ञधमाणो योग.
जधर्मबखेन साक्चात्छव धर्मी. । मल्राय श्रुतेराश्चयः-यागिन पते विर
कथतिश्शयाद्धोकिकेष्वर्थेष्वाग्रहविरषहेण यथा तथास्माकं मवत्वातिवि-
बक्चवो यद्धानस्तद्वान दति वक्तव्यं य्वाणस्तवाण इत्यूचुः । याङ्घे कम.
णि पुनः साधूनेव श्रयुक्तचन्तस्तेन यवाणस्तवाण इत्यवरूपामच सन्ञा
मुनयो रेभिर इति । महडश्ादुः-
स्डयुपायमांसमक्लादिपुरुषाथमपि श्नितः
प्रतिषेधः करतोर्मिष्टः प्रकरणाश्नयात्‌ ॥ हने ।

अपरे स्वाह. । करतोबेष्टि प्रयोगेऽपि पुरषः प्रत्यवेतीति । तेषामय-
माङ्ञायः--“नाचत वदेत्‌” शत्यनारभ्याघीतः वुरुषाथाऽपि निषधस्ताव-
स्तीति निर्विवादम्‌ । तच्च निबेभ्यमनृतं द्विवा--शब्वाचतमथाचतं च.
ति । शब्दस्यार्थस्य वा विपरीतप्रातिपत्तहतुभूतसमुश्चारणमनुनवद्नम्‌।
एवश्च यथाथंचृत षवदत, प्रत्यवायस्तथा शाब्दानृतमपीति तुल्यम्‌ ।
क्रतुमध्ये पुनरपमाषणे पुरुषोऽपि प्रत्येति कतुरपि विगुण इति वच्न-
द्वयबरात्सिष्यतीति दिक्‌ ।

यथा च भयोगे साधूनां नियमस्तथा स्ाधुत्वन्ञनेऽपि व्याकरणस्य
नियम पएवेत्यवययं, “व्याकृता वागुद्यते इतिप्रागुकतश्चुतः । व्याङ्तां
व्याकरणखंस्रतेति हि तदथः

२८ शाब्द्कोरतु यप्रथमाध्यायय्रथमर्पादग्रथन्राद्कि-

ठ्याकरणल्लबदश्च योगरूढ्या रक्ष्यकश्चणसघ्ुद्‌ायपरः, श्युजप्रा्पसे
वेति पक्चद्वयमपि भाष्ये स्थितम्‌ । ठजाचे पश्च सूजमा्मधीयाने वैया
करणकराब्दप्रणोगो भाक्त" । समुदायवाचक्रा हि शाब्दा कचिद्‌वय्वेपपि
प्रयुञ्यन्ते । यथा पूर्वै पञ्चाला, उत्तरे पञ्चाखा', इति । द्विनीय्पश्चे त॒
व्याकरणस्य सूजभिति प्रयोगो "राहोः हिरः इतिचन्नेयः । अद्ध्यःय्या
एकदेश. सुजमित्यवयवावयविभवे षष्ठीति वासस्तु । अस्य वनस्याय
व्च इत्यादिवत्‌ । न चैवमपि सूच्रमाव्ाच्छब्दाप्रतिपत्तर्नियमाञ्ुपपत्ति,
पदच्छेद विग्रहयोजनादिभिः सू्ाथस्येवासिव्यञ्चनात्‌ । अत एव द्यत्सू
जयुच्यमानमणप्युपेक्ष्यते । यत्रैव तु सूत्रस्य तात्पयलेरो.ऽप्यास्ति तदेष
त॒ ग्रह्यत । तदुक्तम-

सूनेष्वेव हि तत्सव यद्‌ चत्तो यश्च वार्तिके । इति ।
अत एव बहुलघ्रहणादिक साथेकमिति दिक्‌ ॥

नन्वेवं कि वणोपदेदोन १न हि तद्येन कस्यचिच्छब्दस्य साधु
त्वभवगस्यते। बन च कङमातादिदोषरहितवणेस्वरूपप्रतिपत्तिरेवन
त्फकमिति वाच्य, लोकत एवाविप्टयुदवणेप्रतीतेरवश्य बाच्यत्वःत्‌ |
अन्यथा प्टटुतादि पाठस्यापीह कत्तंव्यतापत्तेः। तदुक्तम्‌-““ई्वुद्धथ-
थेश्चेदुदात्तायदात्तस्वरतानुनासिकदीघप्टयुतानामयप्यु पदेशः" इति ।
पकश्चुच्या सूत्रपाठादुदात्तादिस्वरजयस्यापि कत्तेष्यः पाठ इत्युक्तम्‌ ।
न्रैस्वयंण पठे हि अन्यतमस्य उच्चारणादेव सिद्धो द्वयोरेव कत्तेव्यतां
चूयात्‌ । धन एव च खाक चस्वयेरेकश्ुत्या सह चिकद्प्यत इति ज्ञा
प्यते । एतच्च “विभाषा छन्दासि इत्य रफुरीकरिष्यामः । ननु नि-
दंशस्य जातिपश्त्वात्प्टुतादिलग्रहः सत्स्यतीतिचेत्‌ 2 न, सचनक-
छप्रभुवीनामपि सप्रहापतच्चेः । तदुक्तम्‌^-अकृव्युपदेरात्‌ सिद्धमि तिचे.
त्सच्चनादीनां प्रतिषेध ” इति । तच्च उहस्वस्य अवणैम्य सचुतगुणक.
त्वेऽपि वदितरेषामचां सच्रनत्वं दोषः । आदिरान्दात्कलः । स च स्वा.
चितस्थानथ्रष्ठ । तथा इवाक्तभूयिषएठनया उहस्वोऽपि दीर्घवद्टक्ष्णमा
णो ध्मातः । पव दीऽपि उहस्ववत्कारुसकोाचनोाच्यमानोऽश्रक, |
एव करणादिश्रं श्ञादपि बहषों दोषाः शिक्चप्रा्तिश्चाख्यादिषु प्रसिद्धाः ।
तत्तदहोषविचिएठानामपि अत्वादिजात्याक्रान्तत्वाज्ञातिपरनिर्शपश्च ते.
ष्वतिभ्यापिरिति स्थितम्‌ । न च गगादिविदादिपाठस्य तन्त्रेणोभयाश-
तया वणैश्युद्धिखाभः अपरितेषु प्रत्तिपदिकेषघु तथ।!व्यगते ।

स्यादेतत्‌ , सवा अजञ्ञ्यक्तयों दच्त्यक्तयश्च शाखान्ते शुद्धाः परटि-
ष्यन्ते ५अ अ इतिवत्‌ । नचेव गौरव, तद्वलेन सर्वषामञुचरधनां

वणंसमाल्नायप्रयो जननिरूपणम्‌ | २९

्रस्याख्यानात्‌ । इच्छज्ञालोपयारपि स्यागात्‌ । तथाहि, किड्‌ ध्रानोङ
कर परित्यक्ष्यामः । इंकार च कर पठिष्यामः) छित आत्मनेपद सित्य-
स्य स्थाने कटाद्‌ात्मनपदमति पटिष्व्रामः | कटश्च पक्रियादन्ञायां
मेव थथा ङकारः । प्रयागे तु उुद्ध एव । प्रत्यापत्ते. शखास्ते कर्ण
प्रपि शाद्मीयसलकरुकग्यं प्रत्यसिद्धतालामाय । एवश्च प्रक्रियायां दोष-
स्य कटादेसश्नयणम्पि प्ररिनाशछठनरूपन कश्िदोषः। यथा यथःन्यास-
पक्चऽपि अकारस्य विन्चतता प्रक्रियामात्रविष्ष्या नतु प्रयोगसमवायिनी
तद्वदिह पश्च कलादयोपीति न कञ्चिष्ठेलेषः) च्मिकल्पनात इति न्या-
यश्चेह बोध्यः ङकारादयो हि धमण पव त्वया पाञ्याः ।मयातु
उभमयपटठनीयस्य इकारस्य करत्वमाच कर्प्यमिति | नन्वस्मिन्पश्चे
““स्सरिताजत.' इत्यत्र कथ कायंमिति चत्‌ ? "घ्मातात्क््सिप्रायेः
दति । पचम्‌ “आद्यन्तौ रखकितो” इत्य “आयन्त करूष्मातोः इति ।
इृडादयागमाश्च निरयुबन्धाः कलाः पाल्या", आनुगादयो ध्माता; | इक्क
जित्यस्य स्थाने क इति द्धिदोष पाल्यम्‌ । “आदिरन्त्येन इत्यज्ञापि
'"आदिकलो सह” इत्युक्त्वा "अ उ इत्यादेकाः सज्ञा करिष्यन्ते ।
कलनेति वृतीयानिदंले सति तु अप्राघान्यात्सिद्धान्त इव चरमवर्णस्य
सक्ञा न स्थात्‌ । 'दलोषे” इत्यादो अण इत्यपनाय अ ओरिति करिष्यते!
स्वरसन्धिस्त्वसन्देहाय न करिष्यते । तस्मात्तवमनुबन्धकायीदिक-
डखादिभिरेव सिध्यतीनि चत्‌ ? सत्यम्‌, सिध्यव्येवम्‌ । अपाणिनीयं
तु भवतीति चत्‌ ? अच्रोच्यते, इण्सिच्यथो वणांपदेशः। एवश्चाक्ृ-
व्युपदेशदेव उदात्तादिसिद्धिमङ्गीक्ृत्य कटादिष्वतिप्रसङ्ग इत्थ
परिहायः।

आगमश्च विकारश्च प्रत्ययाः सह धातुभि ।
उच्चार्यन्ते ततस्तेषु नेमे प्राठः कखाद्यः ॥ इति ।

यत्त॒ अग्रहणेषु प्रातिपदिकेषु प्राप्ता एवेति । तन्न, त्वयापि प्र्तिपद्‌-
पाठस्याचदहयाश्रयणीयत्त्रातत । अन्यथा “शल. इत्यत्र 'षषः' इत्यपि
स्यात्‌; मञ्चके "मञ्चकः इति, पाशे 'पराषः इति । स्यादेतत्‌ । स्व-
रवणयुपूर्वीनिणेयाय यदि प्रतिपदपाटस्न्हिं कलादि निच्त्तिरपि तत
एवास्तु । उणादिस्तूच्ात्पृषोदरादेसजाद्धा साचुत्वाभ्ययुज्ञान विरषा-
बधारणं तु निघण्टर्‌वादिनेति चत्‌ ? कलादि निचृत्तिरपि शिक्चादिभ्रन्थे-
"नास्तु । सत्यम्‌ ; आचुषङ्किकी कलादि निच्रत्ति. । वणापदेशस्य सख्यं
फट तु प्रत्यादहारनिष्पत्ति. । भ्रस्याहारखब्दस्तु अणादिसज्ञापरः प्रत्या-

29 गब्दकोस्तुभव्रथयाध्यायप्थमपादद्ितीयाहिके-

हियन्ते वणी एञ्विति व्युत्पत्तेः । न च प्रहणकशख्रेण निष्पादितासु
अकारादिसक्ञास्वत्तिप्रसक्तिः, य.गरूढ्यभ्युपगमात्‌ । तस्मादादिरन्त्ये-
नेत्ये तत्खुजलिद्धाः सन्नाः प्रत्याहार शाब्दवाख्यास्तक्निष्पत्तये च वर्णापदे-
श्च इति रिथनतम्‌ ।
इति श्रीश्चब्दकोस्तमे प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमपादे
प्रथममाहनिक समक्षम्‌ ॥ १॥
"2

अइडण।

सन्ञादुज्रमिदम्‌ “आदिरन्त्येन सहेता” इत्यनेन सखहेकघाक्यत्वात्‌।
अशडणित्येषामादिरकारः अन्त्येन णकारादिना सहितः सन्‌ आद्यन्ता.
ञ्यामाक्षिप्तानां मध्ययानां स्वस्य च सक्षेति हि वाक्याथेः। अत्र अका.
रादीनां स्वरूपेण अनुकार्येण वा सतोप्यथवत्वस्याविवक्षितत्वात्परानि
पदिकत्व नेति गवित्ययमाहः इत्यादाविव विभक्तेरयुत्पात्तः “सुपां
सखद्धर'” इति द्युग्बा “छन्द वत्ुत्राणि" इति भाष्यकारेष्टया छन्दागेषु
व्याकर णसुजेष्वपि छान्दसकायांतिदेशात्‌ “युरूयाख्यो” इतिसूत्रे
छन्दःप्रदेशेषु गोणमुख्वन्यायो न प्रच्तेते इति वक्ष्यमाणत्वाद्धा ।

स्यदितत्‌ , स्व रसन्धितेह भाव्यम्‌ । त्न अ इत्यत्र विभक्तेः रुत्व.
यत्वरोपेषु "क्च शह इत्यादाविव लोपाकिद्या सन्धिनेति समाधाने.
इ्पि इकारस्य (दकोऽखवर्णे" दति ऋकारस्य “क्रत्यकः” इति प्रकृति.
भावसखम्सक्रेऽपि प्ेतोरयायौ दुवारो । यन्तु वर्णोपदेशकाले अज्ञादि-
सक्ञानामनिष्पादात्छन्धिनैति । तच््चिन्त्य, वर्णोपदेश इत्सक्ञायामच्प्र-
व्याहारे च निष्पन्ने प्रवत्तैमानानां यणादीनां ध्युपास्य' इत्यादौ
सरस्थे इव उदेदयतावच्छेदकरूपाक्रान्ते वणापदेशाद्‌ावपि भ्रदृत्तराव-
इयकत्वात्‌ । अन्यथा तुद्यास्यभ्रयल्नमित्यदौ सबणेदीधों न स्यात्‌ ।
तथाऽथवत्सू्ान्तगेतानां भ्रातिपदिकत्व, ^प्रलययः' “परश्च इत्यादौ
सप्रत्ययो, ““ङ्याप्प्रातिपदेकात्‌ः “द्यकयाद्ववचनेकवचनेः “बहुषु
बहुवचनम्‌?” इत्यादौ तत्तद्धिभाक्तेः, '"लसज्ुषो” इत्यत्र खः, “खरव.
सानयोः'' इतिसूत्रे विस्रगेश्च न स्यादिति सवा पश्रुवः स्यात्‌ । ५स्वाध्या-
योऽ्प्येतन्यः' इत्यस्य "नेह नाना" इत्यादिश्चुतेश्च स्वस्मिन्नपि यथा
प्रवृत्तिस्तथा दीधांदीनामपीति चेत्‌ ? तुस्य यणादावपि। नन्वेव प्रह
णकशाखमपि “अणोप्रग॒द्यस्य' इत्यादो तरस्थे इव स्वस्मिश्नपि प्रवर्तेत;
ततश्च दी घांणामनलत्वेन सवणंग्राहकत्व नास्तीति सिद्धान्तोऽपि भस्मे.

अक्चशसमान्नायेसन्ध्यभावोपपादनम्‌ | ३१

ति चेत्‌ नः वैषम्यात्‌ । पदार्थ॑सरसर्गोहि वाक्यार्थः । तद्वोधश्च
दाथेबोधोःततरमाची । तथाच अणृशजञ्ेन ये उपस्थितास्तेषां सवण.
आहकस्व सुत्राथे' । अणरान्दश्च “आदिरन्त्येन इतिसूत्रेण अश्चषरस-
माञ्न!यपरितेषु सङ्कुतित इति तनेवाच्रोपरुथापयति । तथाच अष्टादश.
नामपि अकारः सक्ञेति पयेवसन्ने सूत्रान्तरेषु «अस्य च्वौ इत्यादिषु
अकारोऽछादशानास्ुपस्थापक दत्युचितःन तु ग्रहणकषघूतरेपि पतद्धाक्या-
थेबोधात्प्राग्ादशस्वग्रहीतशक्तिकत्वात्‌ । नहि “सिचि बुद्धिः" इत्या
दावादेचामुपस्थापकापि बृद्धशनब्डा “चद्धिरदेच्‌ दति सन्ञासूतरे
तायुषस्थापयति । किन्तु स्वरूपमेव । सन्ञासूत च सामानाधिकरण्या.
दादेचां चृद्धिशच्दवाच्यत्वावधारणे सृत्रान्तरेषु सश्चेनासुपास्थिातिर्नि-
वौधेति दिक्‌ ।
तस्माददउणित्यादी स्वरसन्धिः प्रापनोत्येवेति चेत्‌ ? सत्यम्‌;
खहिताविरहान्न यणादयः । अनित्या हि वाक्ये सहिता । उक्तश्च -
सदहितैकणदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः ।
नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्चामपेक्षते ॥ श्ति।
समासस्य पृथग्ब्रहण गोबरीवदेन्यायेन, पकपद शव्यनेनेव तत्सद्ु-
हसिद्धेः । इय च प्राचा पारेमाषा पएकदेशछायुमतिद्धासय संहिताधिकारे-
णेव ज्ञापिता । असंहितायां यणादिनिच्लच्यथौ हि सखहिवाधिक्षारः |
अत पव--
हे रोहिणि त्वमसि चीरवतीषु धन्या
पन निवारय पति साख दुर्चिनीतम्‌।
जाखान्दरेण मम वासणगुहं प्रविष्ठः
श्रोणीतटं स्पृशति किं ङुखुधमे एषः ॥
इत्यन्न धन्या पननित्यस्य नासारता । अत पव भालङ्कारिकैश्च्यु
तसस्कृ।तेत्वापक्तेया पृथगेव विसधितानाम दोषान्तरङ्कणितम्‌ । तच्चहा.
स्तात्यन्यदेतत्‌ । नन्वेधमप्यसंहितायां काव्यवायादेव यणदेरपापो
के साहताधकार्णाते चत्‌ १न, सहिताधक्रारबहिभूतानां कारव्य-
वायि प्रचरुत्त ज्ञापायेतुं तदारम्मात्‌ । तेन “अभ्नाविष्णु इत्यस्ना बि.
ष्णू ` इत्यादावचभ्रहेऽप्यानङगदयः, “"अभ्चिभीट्टे" इस्यत्र पद्‌विभागेऽपि
निघातः, “ते नो रासन्ताम्‌" इत्यादो नसादयश्च सिद्यन्ति ।
नन्वेच पुरः हि तमित्यवग्रहे हि तशब्दस्य स्वरितत्वं बहचेः प्य
मानमसज्ञत स्यात्‌, “तयाय्वाचाचः' (पा० घु० <-२-१०८ ) इति
घाह्टताधकार आज्ञाख्जसमामेरति सिद्धान्तात्‌, स्वरितविधेश्च

4 ~;

३२ दाव्दक्लौश्तुथवथमाध्यायप्रथपपादद्धितीयाहिके-

तदन्तूतत्वात्‌ । अत्त एव तैत्तिरीया अव्रभ्रहे !हेतरब्दमचुदात्त पटन्ति।

अत द्व दह्ु्वा अपि अिप्रोद इत्यस्य पदविमयकाड नधातमव्‌

दुर्वन्दतिनतु स्वरिवमपीति चत्‌? स्च्यम्‌; प्रातिराल्ये चिरोषरविवा-
मत्स्वास्तासखाद्. । उक्त द

यथा सन्धीयमानानामनेकीमयवता स्वर" ।

उपदि षम्तथा विद्ादक्षसणामवग्रहे ॥ इति।
देवम्‌ “अइउण” ( पा० सू० १) इत्यदौ स्हिनाविरहान्न

[कष्य

सार

ई.

रि तम्‌ ।
चिन्त चाद्देघु पाठाष्विपातसङ्ञा, “निपात पकाल" ( पार सूर
१-१-१४ ) इति प्रगृत्यत्व, तत॒ प्रङ्तिभाव । यद्यपि अनिपातानापम
पीह प्रहणमिष दघ्य१्०.' दाक्षिः `खुण््च' इत्यादिक्िद्धये, तथापिन
सवौ व्यक्तयः खा्चानिरदेष्टस्या,, अ नन्त्यात्‌, कन्तु काथचिव्यक्तिनि
इथ माना स्वरू रीशेतरा अपि गृण्डातीति वक्ष्यते । तत्र |किं निपात
व्यक्तिरेव निर्दिद्यताश्रुत नदितरेति सदये आद्यकोटिरेव युक्ता।
सहिताकायैविरहेण निर्हि्यमानरूपस्य स्फुर वत्तीतिस्िद्धरित्याहु ।

कारभ्रत्ययस्तु न भवति बहुचप्रहणात्‌ । स हि “सगास्यायां
ण्ठुल बहुलम्‌ { पऽ सूर २-३-~२०८ ) दत्यत्रोपसख्प्रात, ॥

अन्ये तु “शइक्द्धितपौ घातुनि्ह शो” ( का० वा० ) इत्यतो निर्हशश-
ब्द. कारप्रत्ययविधावयुवतेते । निर्देशश्च प्रतिपादनम्‌ । तेन प्रयोगवि-
दरचनिर्दिष(नां दणोना प्रतिपादने प्रत्ययः, इह तु आनुपूर्वीस्म्पादनमात्र
तात्प, न तु कविषु इत्यादौ दष्टानामरक्ारादीनां प्रतिपादने । अनं
कारप्रत्ययःभाव इत्याहु ।

अनुकायायुक्तरणयोरमेदविवक्ापक्चे त॒ अथवरखस्याविवक्िततया
वणवा च्ित्वायाचात्कास्प्रव्ययायणव, ।

अन्नदमवधयत्‌ , अकार सद्तः भ्विच्ुवकरणाः स्वराः, तभ्य
पओ दिनच्लतरौ, ताभ्यामैभौ विच्ुततसरतरो, ताभ्यामप्याकारः, सवनो.
ऽकार."' इति शिक्चावाक्यात्‌ चिच्ुतसच्रृतादय. शाब्दा इुङ्कादिवद्धमें
धर्मिणि च प्रयुज्पन्ते। तेन चिचत करण प्रयत्नो येषां ते
तथाभूताः स्वरया इकारादय इत्यथेः। यत्त॒ छन्दोगविन्नेशेरिवणों व णज
कारणा सच्नतामच्छद्धरूक्त य्न स्ता अन्यज्राभेवसाम्नः' इति,
तन्त तदौयशाखाचिदोषमाच्रपरन तु सावे्चिकम्‌ । यथा सात्यसनुन्ि-
राणायनीयानामेव "सुजाते ए अन्वसृननेः "अध्वा ओ मद्धितम्‌,

खुवम्‌ इत्याद्‌।वेकमाच् एकार ओक।रश् न त्वनेकेषां, तद्धत्‌। इकारादौ

ध
क

अणू ऽकारस्यचिच॒तसंवृतत्वविचार, । ३३

वा यथा तथास्तु । अकारस्य सच्र॒तत्वं तु निर्विवादमेव । तथाप्यसौ
प्रक्रियादश्ायामाकरारेण दीधेण प्ट्ुतन च सह सावण्यं सिद्धये विच्रुतत
रो ऽसिमन्छुञ्े निर्दिदयने । विच्रुततरत्व च प्रयोगदशायां मा भूदिव्येत-
दं शाखान्ते “अ अ” (पा०सु०८--६<) इति सूत्रं ऊतम्‌ । तेन हि
विच्तनरमनूद्य सच्रतो विधीयते । न चानुवाद्यसमपकेणाकारेण दीर्घं
प्लुतयोरपि श्रदणकराख्रबलास्सद्धहः स्यादिति वाच्यम्‌, अद्‌ इति
तपर्निदेशहास्य एकशेषेण दस्वषर्कनि्देरास्य वा सिद्धार्त्यष्यमाण-
त्वात्‌ । वक्ष्यति हहे तत्र कातककारः-गसद्ध तु तपरनेदंराद्‌, पकनश
षनिदैदाद्वा स्वरायुनासिकाभिन्नानां भगवतः पाणिने सिद्धम्‌" इति ।
श्ाद्ञान्ते च विधीयमानं प्रयापत्तिवचनमेव ज्ञापकमिह विद्ततर उप-
दिष्ठ इत्यस्याथस्य ।

यन्त॒ अच्रत्य बात्तकम्‌-“"मकारस्य ववुतापदश्च आकारभ्रहणाथंः"
इति, तत्र विचर तशब्दो विचुततरत्वपरः _उदाहतशिक्षाद्चसोधात्‌ । ननु
शरङ्कतरोऽपि शुको भवत्येव यथा, तथेह विच्रुततरस्याकारस्य विन्त.
त्वानपायात्सावण्े यथाश्च॒देऽपि सेच्स्यतीति चत्‌ ? न, सवर्णसन्ञायां
तस्यप्रयत्नेत्वस्य विच्रुनतरव्वाद्यवान्तरधमेपुरस्कारेणेव वक्तव्यत्वात्‌ ।
अन्यथा आदोनारपि सवण्यापत्तां गा गा, इव्यत्नेवं मनाव नाव
श्काच ग्छाव ` इत्यादावपि आतोाऽमशसाः' इत्यात्व प्रवत्तंत । “इद.
देद्‌” (पा०सू° १-१-१९) इत्येकारान्तस्य विधीयमाना प्रगरह्यलन्ञा 'कर-
वाचे इत्यादावपि प्रवत्तेत । “एड. पदान्तादति" (पाश्सुर ६-१-
१०७) इति पुवैरूप कस्मे अदात्‌" विष्णो अस्ति" इत्यादावपि स्यात्‌।
किचेद हकारादीनाञ्च विचुनत्वात्लावण्यप्रसक्ते. ^नाज्खलो” (पाण्षूर
१-१-१०) इति सूत्र न कन्तेव्यभिति माष्यसिद्धान्तो उयाङ्कप्येत । ““द्‌-
आङः (मा०्सूु० २) शत्यादिसूजद्धये ऊकारचकाररूपासुबन्धद्वयक्रणं
चेह लिङ्गम्‌ । अन्यथा हि अन्यतरेणेव सवेत्र व्यवहरेत्‌ । किम्बहुना प-
कारोकारावपि न निददिश्ेदाकारादीनामिचव सावण्यंन सिद्धरितिदिक्‌।

तस्मादरत्य॑भाष्यवार्तिंकयावित्तशब्दो विचततरं छक्षयतीत्येव तस्वम्‌।

यद्वा, तिघ्रतप्रतिक्ञानसरामध्याद्धिव्रततरेण सह साव्यं सत्स्यवी-
त्यवधेयम्‌। एवञ्च भाष्यादिग्रन्थो यथाश्रुत एवास्तु । एतच्च न्याख-
कारहरदत्तयोघ्रन्थमनुखृत्य उदाहृ तशिक्चावाक्योपष्ठम्भन व्याख्यातम्‌ ।
परमाथेस्तु-आाक।रो विजत इत्येव भास्यवातिकस्वरसखसिद्धं न तु
विच्रुततस् इति । तथा च पाणिनीयशिक्चा-

स्वराणामूष्मणां चेव विच्रत करणे स्म्रतम्‌

५

ॐ ` शब्दकोस्तमप्रथमाभ्यायप्र थमपाद दितीयाहिके-

तभ्याऽपि विघ्रवाचेडौ ताभ्यभिचो तथव च (पारि °न्छो०२९)इति।

वरागक्त तु मलतान्तर, न तु पाणिनीयम्‌ । अत एव पञङ्खुत्रे भा.
ष्यक्केयशरदौ अकारस्य विघ्रतश्वाद्विष्ठतराभ्यां सन्ध्यक्षरमागाभ्यां न
सावण्यमित्युक्तम्‌ | पवश चुत्तिश्रन्थस्यापि यथाश्रुतस्य स्मष्टवे न्यास
कारहरदन्ताभ्यां कत भङ्कत्वा उ्याख्यानमनादयम्‌ । अथकचा "नाज्छ्-
लो" (पा०स्‌° १-१-१०) इति पठत' सृजता मते विद्ुतततरस्यापि वि
बृतत्वमाच्नण सावण्यमस्तु, चत्वार आभ्यन्तराः प्रयटनाः सवणसज्ञा.
यामाश्रीयन्ते इति बुत्तिग्रन्थस्वरसात्‌ । न चवमेङचारातप्रसङ्धः, वणे.
समाम्नाये पृथक्‌ निर्देशसामभ्यात्‌ अनुबन्धद्धयसरामथ्याद्रा तत्न

सावण्याप्रचरच्चारात द्र््‌
ननु दण्ड{दटिकम्‌ इत्यादा दघण सह दधि प्कद्ञ्ः सवण्यस्य

पफएटमित्यस्तुः ष्ड्धुतन तु सावण्य क फरुमिाते चत्‌ ? इह अरे्चदत्त
द्रति “गुरोरयृत्त › (पाऽसु०<-२-<६) इति ष्टुत कृते तेन सह पूवस्य
दीधे एकादेशा फरमित गहाण । नच दीं कतेव्ये प्टुतस्यासिद्धत्व
शङ्खम्‌, ““प्डुतप्रगृह्या अचि" (पाण्सू° ६ १-१२५) इतिन्ञापकेन “सि
द्धः प्ठ्ुतः स्वरसान्धषुः इति वक्ष्यमाणत्वात्‌ ।
स्यदितत्‌, आक्षरसमाम्नायिकस्य अकारस्य तेऽपि विन्ुलत्वे
धातुप्रातिपदिकप्रयवयनिपरातस्थस्य सब्रतत्वादचत्व न स्यात्‌, आक
रसमाम्नायिकेन सिन्नत्यत्नानाममीषामग्रदणात्‌ । ततश्च “शमामष्र
ताम्‌ (पा०सूऽ ७-३-७४) इनिदीर्घो ऽलोन्त्यपरि भाषया ऽन्त्यस्यैव
स्यान्न त्वकारस्य “नचश्च'' (पाण्ु० १-१-२८) इति परिभाषाया बा
धाद नुपस्थितेः । तथा !खषदू इन्यज्न प्रातिपदिकस्यान्त उदात्तो
मव तीत्येत्तन्न स्यात्‌ । (नायक्त ` इत्य प्रत्ययाकारस्यानचृत्वादाया-
देशो नस्यात्‌) अवनमतिः इत्यत्र “निपाता आद्युदात्ताः “उपक्लगौ-
श्चाभिवजम्‌” (फि०सू०३-८१) इत्याद्युदात्तत्वं न स्यात्‌ । किञ्च “अस्य
चव (पा०स्‌ ०७-७४-३२) इत्यादौ अकारस्य सच्रुतत्वेनानणत्वादसति
"" अहकत्वे श्ुञ्खीभवति' इत्यादाचेवेत्व स्यान्न तु (मारी्वतिः इत्यादौ ।
न चाक्षरसमान्नायिकस्य विन्तत्वप्रतिक्ञासामभ्यांत्तत्तदसेषु धात्वा-
दिस्थेष््रपि तत्कायेप्रचत्तिरिति वाच्य, 'खटूवाहकम्‌ः इत्यादौ दीधः
` सम्पादनेन चिच्रुतत्वप्रतिनज्ञाया; साफल्ये सति सामथ्वविरहात्‌ । त
याहि, “अक्तः सवं” (पारस ६-१-१०९) इत्यन्न “आदिरन्त्य
(पाण०्सू° १-१-७१) इातिवचनादनयोरवाकारककारयोरनुकरणभिति नि
फीतम्‌ । तेन प्रत्याहार्गतेन विदुतेनाकरेण सावण्यादीधेप्टुनयोग्रंहणे

वणषु जातिव्यक्तिपक्षो | २५

'व्टुबादकम्‌? इत्यादि सि"-यति । असतितु विद्चतत्वे “अस्य च्वौ
(पा०सू० ७-४-७२) इत्यादिष्विव प्रत्यण्ःरेष्वपि सद्तस्य हस्वस्यैव
कायं स्यान्नतु द्ौघप्टुनयारेति फरभेद्स्य स्यषतया कव विच्रुवत्वभर-
तिज्ञायाः सामथ्यम्‌ ?

अथोच्येत प्रव्यापत्याऽऽक्षरसमास्नायिक्रस्यैव विच्चुतत्व ज्ञाप्यते
इति न चमः, किन्तु सामान्यादेश्च क्ञपकम्‌-"'इह शाखे यावानकारः स
सर्वोऽपि प्रक्रियायां विचरतो बोद्धञ्यः"' इति । एवमपि प्रत्युच्चारणं व
णानां मदेन (अस्व स्वा (पारसूर७-७- ७२) इत्याट्‌! वुचारितस्यान.
णत्वेन सवणप्राहकता न स्यात्‌, कन्तु (अकरः सवर्णं (धारस्‌०६-१-
१०१) इत्याद ध्रत्याहार दव सवणग्रहकत्व स्यात्‌ । एवमिकारादयो
पि शहकोयणचि" (पा०सू° ६-१-७७) इत्यादावेव प्राह का. स्युर्न तु “द्‌
रनेकाचो' (पा०सूर §ह-४-८२) “यस्यतिचः (पारसू०द-४-१४) इत्यादौ

ननु एक एवाकारः तत्कस्यानण्‌(्वमारङ्खयत ? नचेवमुदात्तानुदा-
त्तत्वादिविरुद्धधमानुपपत्तिः, तेषा व्यञ्जकध्वनिघमत्वात्‌ | अनुवन्ध.
्यवस्थाऽपि रोकचद्‌ भविष्यति। छोके हि शह मुण्डो भव, इह जटिलो
भवः इत्यादिक्रमेण एकस्यानेक धमापदेरेऽ्पि तच्तहशमेदन घमं व्यवति
न्ते, तथेहापि “कर्मण्यण्‌” (पा०सू३-२-१) इत्यत्रैव णि, “चरे,
(पा०सूु०३-२-१६) इव्य् रच्छ, गापोष्टक्‌ ' (पा०खू० ३-२-८) इत्यत्र रिः
स्वक अ साम्प्रतिके" (पा०्सू०३ ७-२) इत्यादो तु नेकमप्ययुवन्धकःा य.
मिति व्यवस्था । अत प्व “प्राग्दाञ्पताऽण्‌ ' “दवादिभ्यण्‌ः' इलया
पुन पुनर्णित्कर्ण साथकम्‌ । कथं तदहि घटेन तरतीति घरिक., “'्त-
रति" (पा०सू.८--५) इत्यधिकारे "नाद्वयचष्ठन्‌ (पास्‌ ४-४७-७)
दति ठन्‌? कथ त्त घनस्य निमत्त सयाग उत्पाताचा घन्यः, “तस्य
निमित्त संयोगोत्पातौ” (पा०सूु०५-१-३८) इत्यधिकारे “गोद्यचो. ऽखं.
ख्यापरिमाणाश्वादेयत्‌' (पा०सू० ५-१-३९.) इति चत्‌ ? आब्रत्तिकृताद
दयञ्वयपदेराषद्धविष्यति । न च “बाहुक. इत्यादौ मुखयद्यचि चरिता.
थत्वाद्धोणे कायांसम्मच इति वार्यम्‌ , अभ्वादिधतिषेधेनेह गौणस्यापि
मुख्यसमकक्चषताया क्'पनात्‌ । अत एव (किरिणा! इत्यादौ “स वेकाच "›
(पारसू9 ६-१-१६८) इति विक्तेरुदात्तत्व न भवति, अबत्तिक्कतेनं

य पदेशेन स्वाश्चयस्य एकाज्व्यपदे शस्य निचत्तितत्वात्‌ । नहि ति
पुज द्विपुत्रव्यपदेश् कुमते । तस्मादुक्तसत्या बाधकामावालुघवसूप
साधक्वराच्ाकारव्याक्तरकवोाते सते सुस्थामेतिचत ? न, उद्रात्तस्वा.
दिविरद्धघम(ध्यासिन व्यक्त्येक्यस्य बाधात्‌ । धव्रतिधमा पवेत इत्यु

३६ शब्दकोर्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपाद्‌ाद्रतोयाहिके-

कमिति चेत्तर्हि कत्वगत्वादिकष्मपि तस्थेवासित्वति अकारेकारादीना-
मप्येक्यप्रसङ्क' । तदेवदुच्यत-अखण्डं पद्‌ वाक्थ वा वाचकमिति | कि
वहुना मास्त्वेव व्यज्यो बणैः, व्यञ्जकत्वामिमतेभ्वैनिभिरेव सवन
हाद । उक्तं च हरिणा-
अनेकब्यक्त्यभिष्यङ्खा जातिः स्फोट इति स्म्रता ।
केशिद्यक्तय एवास्या भ्वनित्वेन प्रकदिपताः ॥ इति ।
तस्माद्यदि भ्वानेभिरेव निवाहस्तदहिं जातिस्फोट एकः नो चत्‌ क
खयोरिषोद्‌।त्ानुदात्तादौोनामपि भेद एवेति स्यायत परिनिष्ठिते सति
एव ४वनिगतान्‌ मेद्‌चुदात्तश्वरितादिकान्‌ |
वणां अचुपतन्तः स्युरथावगतिहेतव. ॥
शत मामास्तकमतमद्धजरतीयत्वादु पक्ष्यति स्थितम्‌ । पवनश्च
अनन्ता वणां इति नेयायिक।चभ्युप्रगतसत्या यद्यय ज।तिपसे
निदशस्ताह “अस्य च्वा' ( पार९षू०७-४-३२) इत्यज्नापि तथेष।
स्त्वाते कै ग्रहणकशास्रंण ° तदुकतम्‌-“सवणंणप्रहणमपरिभाभ्यम।
रतिग्रहणात्‌” इति । तपरघुत्र तु जातिनिदैशधयुक्तस्यैवातिभ्रसङ्गस्य
भङ्गाय । ^त्यदादीनाम.* (पा०्सूु>=७-२-१०२) इत्यादौ तु एकमाजव्य-
क्तिरपि जातिविशेषणतया विवक्ष्यते विधेयविशोषणत्वात्‌ । प्वे
कत्ववत्‌ । “अस्य च्वा' (पाण्सू- ७-४७-३) इत्यादौ तु अनुवा-
्यविशषण्वान्न व्यक्तिविवक्िता प्रहेकत्ववत्‌ । कि तु अण्त्रहण कुरतः
सुभृता नाय पक्लोऽभिग्रेतः । एका अवणेभ्यक्तिरिति पक्षस्तु दूषित
पव । अष्टादश अवणन्यक्तयः इति पक्षे तु "अदडण्‌ ' (मा०दु० १) इति
यदि जाततिपरो निदशस्तर्हिं पुनरण््रहणवेयभ्यैम्‌ । क्तिनि तूक्त.
रीत्या “अस्य चा" (पारस्‌र ७-४-३२) इत्याद्‌। सवणत्रहणादुपपत्ति-
रिति महत्सङ्कटम्‌ । तस्मादिह सूजकरस्याश्नयो दुर्वच उति चेत्‌ ?
उच्यत, ष्वपि पक्षेषु अस्त्येव वुत्रस्योषपत्ति. । तथा हि, स एवायम
कार इति्रत्याभेक्ञावलद्कार एर पवेति पक्षे घमेव्यवस्थायारूत्वयेवो-
पपाद्नाद्यथा कं अण्काय न भवति, यथा चाप्रत्ययादिविधिस्थछे न
दीधादेष्रात्तः, तथा “भस्य चवा (पार्स ७-४-३२) इतिविधिरपि
-मारभिवातः इत्याद्‌। न प्रवततेति श्रहणकशाच् क्रियते । तच्च सि.
ण्याघानामत्ति इस्वस्य विडतत्व प्रतिज्ञायते । तन्तु आक्षरसमाम्नायि-
कस्यव चल्पुनराप न भ्यवतिषठेतेति सावेश्निकी परतिज्ञा । एवमपि “अस्य
” (पाण्डु ७-४-३२) इत्यादौ अनण्‌त्वादेव ग्राहकत्वं न स्यादिति
चेत्‌ ! विचरन हस्वत्वादेरविरोषेण तस्वाप्वणत्वात्‌ ¦ नहि मुण्डत्वज्रि.

वणेषु जातिव्यक्तिपक्च । ३७

छत्वादिवदेशमेदेनाचपात्ताः स्वरूपमाजाचुबादेन विहिता अपि इयामो
दाधंश्चतुबांडइरित्यादयो उयचतिष्ठन्ते । उदा त्तायुदात्तस्वाश्तानुनााक्षिक
स्वगुणास्तु चब्देनाचुपाचा न भेदका इति इद्धिसूते वक्ष्यते । अनन्ता
पव व्यक्तय इति पक्षे अष्टादरा अवणेव्यक्तय इनि पश्च च यद्यपिदहस्व
दीधेष्टतसाघारणा एका जातिः कण्ठारिज्ञ्यनाचच्छेदिक। तज्ञन्यध्व
निव्यङ्खयत।वच्छदिक। वा.ऽस्त्येव, तथापि तच्याप्यहस्वमाजव्रत्तिरपि
जातिरस्ति। तथ। च अदृडणषघुन्र व्याप्यजातिपसो निदेशः । तेन तजा
तीये एकज कृत विद्रतत्व सवंष्वपि सिध्यति । अत पव स्र्वैऽपि स्वा
अणो भवन्त्येषेत्ि “अस्य च्व (पारघु० ७-८-३२) इत्यादो न कथि
दोषः । अवात्ताम्‌ ` इस्यादिष्वपि द्यषव गतिः । अन्यथा अवातृसवामि
ति स्थिते सिच. पुवपरयोस्तकास्योमध्ये अन्यतरस्येव टत्वं स्यान्न
तूभयोः अक्षरसमाम्नायं उभयास्पासात्‌ । ततश्च 'ञरोञ्चलि” (पाण्सुर
८-२-२६) इति न प्रचतत । सूजरस्यावकाश्चस्तु 'आमेत्था ' इत्यादिः स्या-
त्‌। एवश्च दीघाणामनणत्वेन सवणग्राहकत्व नास्तीत्यपि सिद्धान्तः
संगच्छते । अथ व्यापकरजातिपरमेव नि्हश स्वीकृत्य अणाश्रहण त्यज्य.
तामिति चत्‌? एवमपि 4उपकस्लगारति” (पारसु° ६-१-७९) इत्यादौ
द्टृवणेग्रहणाय श्रहणकराखस्यावद्यकत्वात्‌ । न च "'ऋल्टृ्रभयोः""
(काण्वा०) इति सावण्यविधानसामभ्यात्तदघ्रहः “अकरः सवर्णे (पाऽ-
सू ६-१ १०९१) ह्याद्‌। चास्ताश्प्रात्‌ । केच, “जस्य च्वौ (पारु ०७.
३२) इत्याद उयापकजातेनिदं शः "त्यदादीनामः" (पा रघ्ु० ७ २-१०२)
इत्यादा ठ य प्यजातान्द्य इत्यस्य नयमक्भमव सङ्धः राऽपस्य)
त्‌ 1 न चायुवाद्यविद्येषण विधयविरेषणं च भ्रहैकत्वपद्वेकत्ववद्धिव-
क्ितमविवाक्षित चति मौमासकमयाद्‌ वैयाकरणेः स्वाक्तं राका ^
पेयिवाननाभ्वाननूचानश्च" (पारषू° ३-२-१०९) इत्यत्र उपेत्फविवंक्षित
नेञप्रश्ति तु वबाक्षतामात स्वाकारात्‌ “अओद्धधतुकूस्येङ वरदे;
(पासू० ७ २-३५) इत्यादावयुवाःयविरशेषणस्यापि बहुशो विवक्चषणाच्च |
तस्माद्‌ “4्याख्यानता विरेषप्रतिपत्तिः' (पण्मा० १) इति परिभाषेव
सिद्धाम्ते शरणम्‌ । व्याख्यान तु रश्ष्याचुखधीति यद्ययप्यगत्या तत्र
तच्राश्रीयते, तथापि नेतदूबरखेन ग्रहणकशञाखस्य प्रत्याख्यानं चमत्कार.
भावहने । म्रहणकश्ाख्बलेन हि अप्रत्ययोऽविधीयमानः सवर्णग्राहक
इति स्फुटतरं प्रतीयते । उल्ङधिता चेयं मीमासकमयादा घ्मैशाखेऽपि
बहुशः श्रेयांसं न प्रवोधयेदित्यादिषु । “पकः पृषैपरयो. (पाश्दूर ६.१.
८४)इति सुतर पकश्रहणमपीह क्षापकम्‌ । अन्यथाभ्ञादुगुणः""(पार्सु०द-९-

३८ शब्दकोस्तभग्रथमाध्यायव्रथ्रपाददितीयाहिके-

८७) इत्येकत्वस्य पदवेकत्ववद्धिवक्चासंमवात्कि तनेति दिक्‌ ।
अथवाथंवच्वस्याविवक्षायामपि ददोचारितोऽकारादिः स्वस.
शीः पड़ व्यक्तीः सादद्य!ख्यसम्बन्धेनोपस्थापयति । नचैवमपि इरया.
ऽवुपस्थितानां राज्दबोधेऽन्वयप्रतियोभितायुपपच्िः) अथोध्याहारवापर
वाधकाभावात्‌ । अतिप्रसङ्गमङ्गस्तु तात्पर्व्राहकवलेनैव । अन्यथा
तवापि रक्चणाध्याहायदेरतिप्रसङ्गस्य तदवस्थत्वात्‌ । “स्पृहेरीप्सि
” ( पाण्सूु० १-०-४६ ) श्युशासनवलरात्‌ प्पुष्पेभ्यः' इत्यादौ प
दाध्याहारः कट इति चत्‌ ? न, ''्ट्यव्छोपे कमेणिःः क्रियाथांपपदस्य
च कमेणि स्थानिनः” ( पाण्सू०२-४-१४ ) इत्या्यनुशासनादथध्या-
हारस्यापि स्थरुविक्तेषे कटत्तत्वात्‌ । अन्यथा 'गविर्ययमाहः इत्याद्‌*
वगतेश्चेति वक्ष्यते ।
` ऋलक्‌ (मा० सू० २)। ननु विधिवाक्येषु ऋकारो प्रहणकशाख
बलेन ऋकारादीनष्ादर यथा गण्डाति तथा द्टृवणानपि द्वादश भ्र.
हष्यति तत्कि पथग्ट्टरकारोपदेशेन ए न च भिन्नस्थानतया सरावण्येवि
रहादव्रहणमिति वाच्यम्‌ , "ऋूकारल्टकारयो, सवणवधिः? । कार्वा )
इति वात्तिकबरेन वाचनिकस्य सावण्येस्याचभ्य वाच्यत्वात्‌ 1 अन्य
था इहोपदिष्टेऽपि कारे 'प्राठकारीयति' इत्यादौ “उपसमौडति धा
तो { पा० घु° ६-१-९१) “वासुप्यापिशले "° ( पा० सु° ६-१-९९ )
दत्य स्याप्रचुत्तिप्रसङ्ग।त्‌ । नचु क्त्ट्पिस्थस्य द्टरेकारस्यदमयुकरणम्‌ । त-
स्य च स्वरकायष्वासद्धत्वारकार एवायामेते ` उपस गांड तिः* (पा-सू०
६-१-२.१)इत्यादिं सस्स्यत्ताति चत्‌ ? न, ^ करप रो छ.” (पा०सूु०८-२-
९८) इवि विदहिंतस्यासिद्धत्वेऽपि तदनुकरणस्यास्यासिद्धत्वविरहात्‌ ।
स्यादेतत्‌ , ्रृतिवदयुकरणम्‌ ” (परभा०३द) ईःयतिदेलादय-
मप्यखिद्ध पव । स॒ चातिदेशोऽवश्याश्चयणीयः। द्धिः पचन्त्वित्याह"
इति तेत्तिरीयवाक्ये यद्यपि पचन्त्वित्याद्यद्रात्त पठ्यत, तथापि माष्यो
द्‌ाहते शाखान्तसये पचन्तुशब्दस्य “तिङङतिङ. (पा०घुऽ८-*-२<)
इति निघाता यथा स्यात्‌ । न्येतात्तिङन्त, तिङन्तपदाथेकत्वात्‌ । स्वा
दयत्पत्तास्त्वह ववक्षामदन वैकरिपकद्यथवल्छूतरे वक्ष्यते । 'अम्नाडइ
त्याह" हत्यादो प्रग्रद्यत्वमम्यतदेशदेव । अतिदशे ज्ञापके तु 'यन्तदेत-
भ्यः परिमाणे (पारसु०५-२-२९) इति सोज्निदेरा' । नद्यजातिदेरा
विचा त्यदादधत्व खभ्यते “'अभिन्यक्तपदाथोये इति न्यायेन सकः
्िद्धाथपरतायामेव तल्परत्रत्तः । तथाच प्रयुञ्यत-'वत्तदानित्यसम्ब
र्धः इति । नत्वनेनंवातेदेदेन अत्वस्यावदयकत्तादुददहनप्रयायाऽचु

9 टृक्स्‌े टृकारोपदेशप्रयोजनम्‌ । ३९

पपश्न एवेति चत्‌ ? न, उदाहृ तज्ञापकसखूज् एत्र “त्यदादीनि सर्वै."(पा०
सखु० १-२-७२) इव्यकराषस्याकरणन “वनत्तदोः सुलोपः” (पा०सु०६-
१-१३२) इत्यादि नि द शेश्ातिदे रस्यानित्य ताज्ञापनात्‌ ।

अथवा प्राचर्‌शरत्कालदिवां ज (पा०सु०६-२-१५) इति सूरे अ
पो यानियन्मतुषु च (क।ा9 वा०) इति वार्तिकेनेय पस्मिाचा अस्या
आनेत्यता चत्युभयमपि ज्ञाप्यत । तथाह का(१)रोयाम्‌ “अष्सुमन्ता-
वाञ्यभागो इति श्चुतम्‌ । “अप्सु मे सोमः "'अप्स्वर्ने सथिष्ठवः' इति
हि तच्च मन्ा। तच्राप्सुक्लब्दादयुकरणभूतान्मतुपि (अस्ववामीयम्‌'इत्या
दाविवानुकरणस्य विमक्तित्वाभावादेव दुकोऽप्रसङ्गादद्युग्विधानमुक्त-
परिभाषां ज्ञापयति । मतुबुत्पत्तेश्च प्रथमान्ततां विना दुकमत्वास्पातिप
दिकताप्यावद्यकी । क्ता च प्रत्ययान्तत्वे सति दुकमेति प्रातिपदिक
सज्ञायामतिदेशभ्रचत्तिविरहःभ्यय॒ज्ञानादानेत्वताऽपि सिद्धा । पनेन ध्यु
ष्मदस्मत्‌प्रत्ययगाचरय)(ः' इत्यादिप्रयागा व्याख्यातः ।

प्रकतमञुसरमः, दृकरासुकरणस्याप्यातद्‌रनासद्धत्वात्‌ श्रार्का
रीयतिˆ इत्याद "उपलखगाडति" (पा०घु०६-<-९१) इत्यस्य पच
त्तासेद्धा क सवण्यनात चत्‌ एन, तथा साते रेफपरत्वप्रा्तावपि छ
कारपरत्वासिद्धघः प्रक्ृतेऽनित्यत्वेनातिदेश्चा प्रच्रत्तरेव त्वय!ऽपि वाख्य-
त्वात्‌ 1 ननु रेफयपरत्वे सिद्धेऽतिदेशाद्विफस्य ककारो भविष्यतीति चेत्‌ १
नः पवमपि गम्द्खृष्ट्ृशत्यापदेस्थस्य ल्टृकारस्यान्ुकरणे त्वदुक्ताति
देशोदे रूक्तसम्भवाभावात्‌ । तस्माच्सवणेत्वस्यावदयके लृकारोपदेशो
व्यथ पवेतेच्त्‌१

अच्राच्यते, न तावद्धात्तिक टटा सूचरृत' प्रवर्ति । आरन्धेऽपि वा-
तिके ऋकारत्टूकार्योः सावण्यस्यानित्यतां ज्ञापयितुं कत्तव्य पव स्यू-
कारोपदेशः । तेन कलटृरेत्ताशखा' इत्यत्र 'गुरोारनचनः(पाऽसु०<-२-८६)
इति प्ठनः सिध्यति । अन्यथा “अनचतः' इति निषेधः स्यात्‌ ककरण
ल्टकारत्रहणात्‌ । "कल्प्यमानः, चलङीाक्लप्यमानः' इत्यादौ "'ऋवर्णान्न-
स्यः (काण्वा०) इत्योपस ख्यानिकणत्वस्यःप्रन्त्तिस्तु श्चुभ्नादित्वेनापि
सुवचा । अन्यधा परक्टटृप्वमानादौ “कृत्यचः (पा५सू०८-४७-२९) इति
णत्वस्य दुवीरत्वात्‌ ।

इद्‌ त्ववधयम्‌ , चात्तिक्रमते सचणेऽणग्रहणमपारेभाष्यमिति चिद्धा
न्तारकारे ल्टकारसराधारणजातिविर्देणाङति्ररणासमस्भवाच्च (्प्राल्का
रयतिः इस्यज् कायौनिवोहस्तदवस्थः। सावण्यंविधिस्तु खवणंदी्च

आ मिन निने

( १ ) करौरैष्टि्रकरण |

न राब्दकोस्तभप्रथमध्यायप्रथमपाददिनीयाहिके-

श्टोतु ल्टकारः, इत्यत्र "इकोऽसवणः' (पाऽसु०६-१- १२७) इत्यस्य प्र
शुत्तिप्रतिबन्धेन चरिताथः । न च “रत्यकः* (पा०सू०६ १ १२८) इ
त्यस्य प्रधि", ग्रहणकद्ाद्ञाभावादेव । पवच द्धं सम्पाद्य कताथ ल
कारपाठः खावण्यानित्यत्वमपि कथ ज्ञापयेदिति । तस्मादणभ्रहणं प्रत्या
चक्चाणस्य तत्स्थानं ऋन्रहण कत्तत्यम्‌ ; अव्रत्ययग्रहण चन कायाम
त्यारायः कल्प्यः! यद्ष्येव प्टयेपरशूतीनां लदितां ना गलोपि"(पाश्सु
७--8 -१) इव्युदित्काय प्राप्रात्ति, पृथगनुबन्धकरण तु लृदि स्वश्रथुक्तस्य
अड्गदेशस्य कदित्स्वप्रवरत्या चरिताथैत्वादसङ्करं ज्ञापयितुमसमर्थ, त
थापि स्ावण्यानित्यतयेवदमपि समाधेयम्‌ । यद्भवा, स्वरसन्धिप्रकरणे
लवणस्य ऋष्व पव वाच्यः, सावण्यं च नोपसस्ययं ष्टटुतस्तु भ
करणान्तरस्थ इति न त्रातिदेशप्रहरत्ति" । “उरण्‌ रपरः" (पा सु १--१
५१) इति परि (माषा तु का्यकालतया स्दरसन्धिप्रकर्णस्थेति उरि
त्यनेन द्टृवणग्रहणोपपात्तिः। अस्मिक्नपि पश्च व्छक।रोपदेश् इह कस
व्य एव कलर पतश्िखः' इत्यन्न पठतो यथा स्यात्‌ , क्टप्त इति च द्वि
त्वम्‌, प्रक्टटृत्त इति च स्वरितः । अत्र ह्यन्तभावितण्यथोत्‌ कर्मणिक्तः।
तेन “गतिरनन्तर "° [पा०घ ०६ २.४९] इति पूवपद प्रकृतिस्वर. कर्णि
यःक्तस्तदन्ते उत्तरपदे तद्विधानात्‌ । तत. शेषनिघाते कृते “उदानत्ताद्‌
खदात्तस्य स्वरितः" [पा. खु ८--७ ददे] 1 न चात्र शकष रो छः"[पा०
सु <-२ १८] इत्यस्यासिद्धत्वाराङ्कापि, पूवेत्वात्‌ । पर हि पूर्व प्रत्यास
द्धन तु पर प्रति पृवम्‌ । एवञ्च गम्ल्छ्भ्तीनां लकारस्येत्सकशाप्यना-
यासन {सिध्यति । अन्यथा तु ` पुषादेदुतादयल्टदित?” [पा०सू० ३- १- ५५]
इति त्टृकःरे परतः कृतेन यणदेशेन हत्संज्ञायुवादेन च ज्ञापकेन कथं
चत्साधनाया स्यात्‌ । एवम्‌ । “दादता नुम्‌ [पान्घु०७ १ ५८] इत्या
दयजुवादानाम्‌ ऋत्यक. [पाण्सू०६- १--१२८] इत्यादिनिदेशानां च स।-
म्याद्कारद्याऽपि न निदेद्येरन्‌ । यथाश्चुतसूत्ररीत्या तु बूमः । ऋ
कारमुच्चारायतु प्रत्ता कमारी करणापाटवायचद्‌ द्टृकारमुच्चारय-
' ति तद्युकर्णस्याप्यच्कायासबद्धः फलम्‌ , अनुकरणानामनुकायणाथं
चता खवेत्र साधुंताभ्यु.गमात्‌ । नन्वेव दउवणस्य दाधां न सन्तीति
भ्याहन्यत । अजुकरणस्य तन्नापि सुलमत्वादिति चेत्‌, न्पायप्राघ्ठस्य।पि
वचनन वाधात्‌ । इद ^न्यास्यभावात्कव्पन सक्ञादिषु"' इति वार्ति.
क छभ्यते । तथाह, "लृकारोपदेशो यदच्छाशक्तिजानुकरणण्ड्त्या-
यथः दति पृषवातिकेन त्टकारोपदेशस्य प्रयोजनञयमुक्तम्‌ । 'दभ्यल.
(१) अस्य पारमाप्राप् वि वेमूतरकठक्यतमाऽधबेधकत्व त | |

॥

#

“ऋखक्‌?सूतरे टृकारोपदेशश्रयोजनम्‌ ! ४१

तकाय देहिः इति यच्छब्दः, 'कुमारी लज इत्याह" श्त्यशाक्तेजादु-
करणम्‌, प्टटतद्धिवै चनस्वरितश् प्टटुत्यादयः, पतदथं त्टेकारोपदेश
इति हि तस्याथ । तन्न प्रथमप्रयोजननिराकरणायेद वार्तिकम्‌ -“न्या-
य्यथावा त” ईति । अस्याथः-कऋतिस्तावद्‌ "ऋतेरीयङ ( पाण्ु
३-१-२९ ) इतनिाद्ष्टः साजा धातु" तस्माद्‌ाणदेकः क्वुन्‌ । तच्च
लेव सूेतम्‌-“्बुन्‌ 1रर्पसज्ञयारपृवेस्यापिः ( उनण्सु०२-२०० )}
इति । शिद्पिन्यभिषेये संज्ञायां च सोपपदान्निरूपपदाचचच धातोः क्वुन्‌
स्थादिदयर्थः । रजकः, तक्षकः, इत्यादि शिदिपनि, चरक ; भषकः) क-
टक, कनकम्‌, हत्यादि सन्ञायासुदाहर्णम्‌ । तथाच ऋतकराब्दः
दाल्लाचुगतत्वान्न्याय्य । तत्सद्धावास्स एव सज्ञा । तथाच “कृतं
कु्योन्न तद्धितम्‌” इत्यादि गृद्यस्खतिरप्ययुक्कूिता भवतीति । प्व
वदता शाख्नानन्ुगत देशभाषया यत्‌ कूची इत्यादि नाम क्रियते वद-
साध्विति स्पफुटीकनम्‌। आदिशब्दादस्चुकरणेऽपि हिष्टाञुरोध देयता
'्टृव्णस्य दीघौ न सन्ति इति शासखरमयादासुद्छड्घ्य क्रियमाणस्य
दीरघौनुक्रणस्याप्यस्ताद्युता दशिता । तस्माद्धिषुभादिभ्य कूचीम-
च्यादीनामिव गावीगोण्याद्यनुकरणेभ्यो दीधल्टृवणोनुकरणस्यापि
न्यायतो न किञ्चिदरेटश्चण्य; किन्तु वाचनिकमिति स्थितम्‌ । मन्ना.
खेतु मातृकान्यासादौ दीधे द्टवणों ययपि स्वीकृतस्तथापि प्रातिक्ा-
ख्यन्यायेन अन्यज्रासौ नोपयुज्यत एवेत्यवधयम्‌। एव वचन्त्यादनामपि
दि्ठेरनङ्गाकृतानां न्यायसराम्यादसाच्युताक्ता । तथा चाहुः-'नहि व.
चिरन्तिपर, प्रयुज्यते” दाते । स्वञ्च ^न्याय्यभाव।त्‌' इति वार्तिकेन
पूवैवा्तिकोक्तप्रयोजनच्यमध्ये भ्रथमध्रयोजन निराकृतम्‌ । द्टृतकश्चा-
साधुरेव । इद्‌ च शवयीशाब्दानां भ्च्रत्तिन सन्ति यच्छा रान्दाः" इति
पक्षेणोक्तम्‌ । पक्चान्तैरेरपि हि परिहारा भवन्तीति माष्वकारः । एत-
दन्थप्यारोचनया तु चतुष्टयौति पक्षे द्टवकादयोऽपि रिघुभादिव-
त्छाध्वसाशुबहिभूनाः साधव पवन तु रिघ्ुमादेविलक्षणा इति छभ्य-
ते । अन्यथा हि पक्षान्तरेरिति न यादिति । नच गरह्यस्श्तिविसेध.,
तावताऽपि छृतं कुर्यान्न तद्धितपिति गृद्य्रुस्छड्ध्य ऊतस्याप्योप-
गवादेरिव शब्दसाथुताभ्युपगमे बाधकाभावात्‌ । पुरुषस्तु खाधुनपि
प्रयुञ्जानो देवन्राह्यणादिनिन्दकवद्धम रास्त्रोङ्कनास्थत्यवेतीत्यन्यदंतत्‌ ।

यन्त दद्ितीयप्रयाजननराकरणाथे वात्तकम्‌-"“अयुकस्ण दाष.
रिष्ठाप्रतिषिद्धेषु"” इति, तस्यायमथ.-दिष्स्य साघोरयुकरण साधवे.
व । अरिष्ट च तदभ्रतिषिद्धं च साध्वसाध्ुबहिभूत रिषुभादि तस्याचु-

[क

+

४२ शब्द कौश्तु मश्रथमाध्यायप्रथमरपादहितीयाहिके-

करणमपि तादृगेव, अथोादसाधोरयुकरणमप्यसाप्वेवेति । इदं तु भाष्ये
दूषितमेव, देखयो देखय इत्यादानां शि्ठपरिगरृहीनानामसाधरुतायां
बीजाभावात्‌ । नद्यपशब्दवाचकत्वमाच्रेण तथात्वम्‌, अपन्चब्द्‌ इत्य
स्याप्यसाध्युतापत्तेः । न च “श्रकृतिवदनुकरणम्‌”" ( पा०सू०३६ ) इत्य
नेन साच्ुताऽतिदे्ञ', अन्राद्लीयस्यातिदेरायोगादिति दिक्‌ । तस्मा
द्विकशता दूषितसपि द्वितीयप्रयोजन भाष्यरीत्या स्थितम ।

यदपि वृतीयप्रयाजननिराकरणपर वा्तिकम्‌-'"्पकदेश्ञ विक्कतस्या
नन्यत्वात्‌ प्ट्यु्यादय `इति । नस्यायमथेः-“नुङ्विधिलादेश्विनमेषु
प्रतिविधानम्‌” इतिवक्ष्यमाणत्वारकारेकदेशस्य रेफस्य छत्वे छते पक.
देश्यविषृतन्यायेनाच्‌कायतिद्धिरिति । न चेवमचुत इति धरतिषेधाप-
त्ति अरवत इति न्यासात्‌ । नद्येकदेशचाविङृतन्यायेनं रेफवत्ताप्याया.
ति । छोकेपि हि चिन्नपुच्छस्य पुच्छवस्वप्रयुक्तकायं नायात्येव । न
चेव होत्रकारादेदींधेस्याप्यरवत इति ष्टतप्रतिषेधापत्ति", =दस्वस्य
रवनो नति न्यासात्‌ । किन्त्वेव सति एकस्य दकारस्य प्रत्याख्यानाय
सूजरभङ्गाश्रयणे विपरीतमेव गोरवामिति । तदेतदाह माष्यकारः-''सेय
महता वहास्तम्बाटुट्‌काऽनुकृष्यत इति । टट्वा पक्चिविशेषः फल.
विश्चेषो वा । "(१)खर लास्ये (भ्वाऽपर } इति धातो. “अद्ुष्रुषि.
खटिकाणख।टविश्िभ्यः कन्‌ ( उ०घु०१-१५७ ) इत्योणादेकः कन्‌ ।
“नङ वाञ्च कति ` { पान्सु०ऽ-१-८ ) इतोडमावः |

खरूवा करञ्जभेदे स्यात्फटेऽवये खगान्तरे ।

इति विश्व ।

ननु ˆ कृषा रां कः (पा९सू०<-२-१८) इति छुत्रम्‌ “अ अ? (पाऽसू°
<-8-द८ ) इत्यस्मात्पुवमस्तु । एवञ्च रत्वस्यातसिद्धत्वादेव ष्डुत्यादयः
सरस्यन्ताति चत्‌ ? न, एव हि सति श्रो यङि ( पाऽसु०<८०२-२० )
इत्य स्याप्युत्कषः स्यात्ततश्च छत्वस्यासिद्धत या 'निज्ञगिल्यते' इत्यन्न धट
छ च (पा०सू०<-२-७७ ) इति दीधः स्यात्‌ । नयु वहु चप्रातिरा-
ख्य ऋकारत्टरकारावथषष्ठोष्मा जिड्वामूर्खाया.” ( ऋशरप्रा०१-८ ) इति
ऋृल्ट्वणयाः स्थानखाम्योक्तेस्नद्रीत्या ्रहणकरास्रेणेव नि्वीहाद्‌ त्र
कारापदद्या मास्त्वाते चत्‌ { न, उक्तरीत्या कर्टरवणेयोः सावण्य-
पसख्यान पर प्रायाख्यायताम्‌ , ठलकारोपद्‌ शस्तूक्तरीत्या कलटप्तदिखे
प्टुतासद्धय सावण्यानेत्यतां ज्ञापयितु कत्तव्य एषेति दिक ।
1

(१) "ल्ट बल्येः इति कैञुदीं पाठ ।

अधेकाशर्धौ कारखण्डनम्‌ । ४३

पओङ । रेओच ( मा०खू०३,४ ) । यद्यपि छन्दोगानां मध्ये सा-
व्यमुच्रिराणायनोया अद्धमक्रारम अद्धमाकार चाधीयत शुजात पए
अदवसृयते' अध्वया अ अद्धिभः छतम्‌" इति जन्तग्पदिस्थस्व्राव्यपर,
स्य तदीयप्रातेशख्य्डमेकारमोकार च विदधति, तथापि पातिताः
खयसमाःख्याबलपदेव सवे शाखासाधारणेऽस्मिन्‌ राखि तस्य न ग्रह
णम्‌, ज्ञापकाच्च । यादे हि अक(राद्‌भरछ्ादशानामिव एङ्मिरपि
एकमच्राणा म्रहण समत स्यत्ताह राघवाथेमेकमात्रवेव एङगघ्ु
पदि चात्‌, अक्रासादवत्‌ । न चवम्‌ अदेङ्‌ गुणः" ( पार्सूु०१-१-२)
इत्यत्र तपरत्वान्मात्रिकयारव गुणसन्ञा स्यादिति वाच्यम्‌, तत्र पयो.
इनि स्वरूपेण द्‌ाधया नद्‌ ठोऽनणएत्वेन सवणोग्रहणोपपत्तेः, एवमप्य
द्धमाच्राखघवात्‌ । तव हे वणापदेश्चे पञ इति दीघंयामात्र चतुष्टयम्‌,
गुणसज्ञायां तु वणापदेरो मा्राद्वयम्‌, गुणसन्ञायां तु चतस इति सि.
छिताः षडेव मचः । तस्माद्‌ द्विमा्रनिदंशसामभ्यादष्येकमान्नयोर
नाथमतत्व नणायत । नन्वेवम "प्च इण्वस्वादेराःः (पाऽसू० ¢ -१-४८)
इति व्यथं स्यात्‌ तद्ध स्थानेन्तरतमपरिभाषया प्राप्नुवतोरद्धैकारा.
दाकारयानब्च्यथे [क्रयत इति चत्‌ 2 न, वेकदिपकथ्राभिमतोऽकारस्य
व्याबृत्तये तदारम्भतत्‌ । एचां दहि पूवा मागोऽकारसदशः, उत्तरस्तु
इवणांवणसदश्चः, तन्न उभयन्तरनमस्य उहस्वस्याभावात्पर्यायेणाकारः
स्यात्‌; इकारोकरार। च स्याताम्‌ । तस्मान्मा कद्राप्यत्रणं भूदिति सू
त्रारम्भः । स्तुतस्तु पत्याख्यास्यते सूत्रम्‌ । तथच तन्न वार्तिकक्ारो
घक्ष्याते-सद्धमङ सस्थानत्वात्‌ ` “एचोश्ोत्तरभूयस्त्वात्‌" इति ।
अस्याथं -शब्द परावेप्रतषधेन एङः उत्तरभागान्तरतमे इडवणीवेषे-
ति क्िद्धम्‌ । यद्वा, एकार" शुद्धताङव्य., अकारस्तु शद्धोष्ठ्य इति
मते सिद्धमित्यथः। तथाच बह्न्रुचाना प्रातिक्ाख्यम-“तारव्यावेकां
रचचगाविकारकारो यकारः चाकार" ( ऋ९प्राऽ१-९) इति । "श्लेषं
आओभ्टयोपपाद्यः' ( ऋशप्रा०१-९ ) इति च । पूर्वक्तेभ्य शेषो वर्णराश्िसे
छराभ्यासुपपादयिनन्यः । उवणेः पगे" ओ अओ उपत्मानीयश्च ओष्ठ्य
दति सुत्राथ । इदे च प्रानिशाख्यच्रत्तकृता व्याख्यातम्‌ । तद्भाष्ये तु
("ज्ेषओोष्ठ्यापवाद्य इत पाठः , तज अपवाघेत्यस्य उत्तरे वक्ष्यमा
णान विहदायल्यथः । न्यायसिद्धस्येव बाध्यब्ाधकभावस्व स्फुटीकर-
णाथ चद्‌ सुत्रम्‌ । तदव यन्दपर(चप्रतषयान्पतमदन स्थानसाम्या.
द्वा सिद्धम्‌“ इति समाधानद्वय पङ्श्ु फठेतम्‌ । एतच्च यद्यप्येक्ष्वपि
त॒स्य तथापि तत्र सपाधानान्तरमण्पर्नीत्प्राह-“देचोश्च' इति । च

धे शब्देकोस्तमप्रथमाध्यायप्रथपर्पादद्वतीयाहिके-

कासे भिन्नक्रमो हेनोरनन्तर बोध्य । अद्धंमाजाऽवणेस्य, अध्यद्धमात्ा
इवर्णोवणयोरिकतिपक्षे मद्लग्रामादिवद् भूयसा व्यपदेशादपि इकारोका
यो भविष्यत इत्यथ । समप्रविभागपक्नोऽप्यस्तीत्यष्मे वक्ष्यते | तञ
तु पर्वोक्तसलमाधानद्वयमेव शरणम्‌ । तपि शब्दपरविभ्रतिषेधपर
प्रथमन्याख्यानं यद्यपि विवरणे स्थितम्‌ , तथापि तदभ्युपगमे “अग्र
तिपत्तिवौभयोः” इत्यादि "'विप्रषेधे परम्‌" ( पा०घू०१-४-२ ) इतिसूत्रे
वातिकम्‌ भाष्य च विरुध्येत । नहि “गोखियो. ( पारू० १-२-४८ }
इतिसूत्रेण गोद्रवदे विधीयमानो स्हस्वोऽन्यत्र चरिताथे., येनाप्रतिप
त्तिः स्यात्‌ ।
नयु प्रतिरु्ष्यं कश्चणमेदेन विकल्पे प्राप्ते परमेवेति नियमोऽस्त्वि-
तिवेत्‌? न; एव हि सति “अचः परस्मिन्‌" (पार्सू०१-९-
५७) इतिसू-
नित्यः पश्यणादेशः परश्चासौ व्यवस्थया ।
युगपत्सछम्भरे नारित बहिरङ्गेण सिध्यति ॥
इत्यादिभाष्यसन्दमां विरुध्यते । तद्बलेन हि रश्चणवाकययोः
पूवापरामाच एव विप्रातिषेधयुत्रस्य विषया ऽन्यस्तु “अन्तरङ्गम्बलवत्‌”
(पण्मा०) इत्यस्याते भ्यते । इद च तत्रैव स्पुःरीकरिष्याम |

द्वितायव्याख्यनमपि अद्धकासदेवत्प्रातेशाख्याोक्तस्य प्रायेणा
नाद्राददुबलम्‌ । अथ छन्द्गासेमतस्यापे चतुमांतज्रस्य तपरकरण
व्यावत्यतांक्तस्तद्वादेहाप्यनयुपगमस्ताहे ऋट्टृकपूनाक्त सत्या “कार-
लटकारयोः सवणवेधिःः इतिवात्तंकमपि प्रस्याख्यातु राक्यम्‌ ।
अथ राक्ान्तसचुसास्ण वात्तकारम्भस्ताहे “पचदग्‌" (पार्सु०१-
-9८) इ तिसृजारम्भापि तथेवारित्विति दिक्‌ ¦

तस्माद्‌ ^एच इतिसूत्रबखेनाद्धेकाराद्धोकारो न छभ्येत इति स्थि
तम्‌। नु प्रातद्यास्याक्तावपि तावहं ग्रद्यते चत्तद्‌। किमनिष्ठमापः
यत ˆ येन तयोरप्रहण यत्नत प्रतिपादयतीति चेत्‌ 2 न, एचो हृस्व
चधा अन्तर्तमत्वेन तयारव प्रसङ्गात्‌ । प्स्व इक्‌? (पा०सू०१-

१-३८) इनि सूत्र तु प्रत्याख्यातमेव । एतदर्थमेव सूजभ्युपगमे तु
गोरघमेव दाष ।

स्यदितत्‌, पत्‌ आत्‌ ङ्‌ इत्यादिक्रमेण तपरनेव निरैक्ष्यामः
तथाच ऊकालस्र अचृशब्देन तपराणामेवोपस्थितौ कलत्यां तत्काल
प्रहणाद्ध एकार अकारावा इस्वसष्ां न ख्मेत । तेन हृस्वद्धिधि `

सन्ध्यक्षरेषु तपरोपदेशलण्डनम्‌ । ८५

विरेदे<न्यत्ते नेति। मेवम्‌, चिताताणामप्पनर्त्वापत्तेः। ततश्च
"गो ३ जानः" इत्यत्र “अनाचे चः (प।(५यु०८-८ -४^) इत्यचः परस्य
विधीयमान दविष्व तकारस्यन स्थात्‌ । श्रत्यङ्‌ ङेतिकरायनः' 'उद्‌ङ्ङो-
पथवः" इति ङुग्‌ न स्यात्‌ । प्डनकखक्ञविरहात्‌ प्टुनाविधिने प्रवर्त.
त। नच “भमभ्य।दने'' (पा०घू०८-२-८७) इत्यारिविधिसामथ्यौी
तत्सिद्धिः । उवणेवध्ानेन चरिताथेत्यापत्तेरिति दिक्‌। तदेतदाह.
वातिक कार '-' "सन्ध्यक्षरेषु तपरोपदेशश्चेत्तप रोच्वारणम्‌ , प्टदुत्यादेष्व-
ज्विधिः । प्टुतसन्ञा च । अतपर एच इग्घ्रस्वादेशे कदेश दीधश्रह-
णम्‌? इति । अस्याथः-क्छिष्यमाणवणेद्यसह श्ाघयवत्वार्छ धीयमान-
मक्र सन्ध्यक्षरमित्यन्वथां पूवोचायेसिद्धा णचा सज्ञा | तपर उप-
दिश्यते ऽनेनेति कर्णव्युत्पत््या प्रयोजनमुच्यते । नथाच पएचां तपर
त्वोच्चारणे फरुमर्िति चत्तहिं तपरोच्चारणं तावत्कत्तत्यम्‌ । प्लुुतत्व
सत्यप्यल्विधिर्धित्वङ्न्रुडादिनं स्िच्यति । तत्र प्लु तस्येव ङमुडादिः
तस्मात्परस्य द्वित्वमिति सूचयितुमादिश्चब्द््‌ः। प्ठुते तदुत्तरबणेषु
चेष्ट कार्यं सिध्यतीत्यथेः । अभ्युपेत्यवादोऽयम्‌ ।

वस्तुतस्तु अनच्त्वात्प्टुतसक्ञेव न सिध्यति । तस्माद्‌ दुष्टस्ठपर-
निर्देश इति वाचिक्जवेणोक्तम्‌ । यथान्यासपाटठे त्वाह-अतपर इति ।
सूत्र कततैव्यं स्यादद्धकारादिनिव्रत्तपे इत्यथैः! वस्तुतस्तु उभाभ्या-
मपिवान कर्तव्यमिति सप्रनन्तरमेवोपपादितम्‌.। तस्मान्नायं दोष
उ्दावनारैः पक्षद्यसाधासरण्यात्‌।

स्यादेचत्‌, तपरत्वामावपक्चे "गङ्गादकः' 'रमेशः' इत्यादौ जिमान्न-
चतुरमात्राणां स्थाने चिमान्नचतमातरा एवादेशाः स्युः, आन्तस्तम्यात्‌ ।
नच “अकः सवणे" (पाणु ०६-१-१०९) इति घुत्र दीघ इति योगं घति-
भस्य एकः पृर्वपरयोः' (पा०सु०६-१-८४) इत्यधिकारे यो विहितः
स दीधो भवतीति व्याख्यानान्न तेमात्रद्यदेश्च दति वाच्यम्‌, श्पद्युः
"विद्धः "पचन्ति इत्यत्र दोषप्रसङ्गात्‌ ।

ननु “अमि इत्यव सूत्रमस्तु । श्भ्रथपरयोः (पा०स्‌०६-१-१५०२)
इति सृजात्पुकेसवर्णोनुवत्तेते “पकः पूवपरयोः” (१।०घू०६-१-८०) इति
च । एव सिद्ध पचैग्रहण यथाजातीयक्रः पूर्वः स पव यथा स्यत्‌ दीघो
मा भुषदिति। तेन पञ्युमिति ताबात्लिद्धम्‌ । “सम्प्रसारणाच्च (पार
सु०९-७-१०८) इत्यजापि स पव पृवेशब्दोऽच्ुवत्तेते । “दलः” (पाण्सूर
६-४७-२) इति सुत्रारस्मसामध्याद्वा “लप्रस्लारणाच्च'' (पाण्षु६-
१-१०८) इत्यनेन दीघा न विधीयते । तेन "विद्धम्‌" दव्यपि स्सिद्धम्‌ ।

७दै शब्दकोशनुसप्रथमाध्यायत्रथमरपादद्वितीयाहि के-

“अनो गुणे" (पाणनज्दे-१-९७) इत्यत्रापि पर इत्येव सिद्धे रूपन्रहण-
खामर््याच्ाहराः) परस्तादश एवादेशो नतु चद्धिखक्षणः । तेन "पचन्ति
ह्यपि सलद्धम्‌ । तस्माद्यागविभागेन एकादेश दीघ। भवतीति पक्षो
नेद्‌! वेति चत्‌ ८ नः; एव सति कष्णाद्धः' (तवल्कारः इत्याद्य
सिद्धभ्रसङ्गातु । इह हि दाधवचनादकारो न । अनान्तयदेदोतौ न।
तस्माद्धि यांगविमागा। दुष्ट एव । तेन गङ्ग'दक' 'रमेराः” इत्यन्न
तरिमच्रचतुमात्रप्रलक्तिदुवारबेति। नच प्टुतश्च विषयेस्प्रत इति
वाच्यम, प्टुतच्छुनन्रसङ्ग लत्यच् तदति वक्ष्यमाणत्वात्‌ । नु तथापि
चतुमाजः कथमापद्यत? तस्य राकवदयारभासद्धेित चत्‌ न
न्द्‌ाग्ये प्रसिद्धरेत्याहुः। वस्तुतस्तु खाकरप्यारेत प्रसिद्धि. तथाच
"्टुतावेच इदुता' (१०सु०८-२-१०६) इति सुज भाष्यकारो वक्ष्य
ति-“ईष्यत एव चतुमात्र न्त.” इति । अत्रोच्यते-गुणसज्ञाया छृद्धि
सज्ञया च तपरनद्‌ राल्नांक्तदांष. । तदेतदुक्तं बात्तिककता-“"दक)
दर दावब्रहणम्‌ रत । तस्यव साज्ञत्वादेति भावः। न त्वेतद्धाक्सिकर
दाधघ्रहणान्तरकत्तभ्यतापर नापि योगविभागपरमर, उक्तयुक्त. ।
स्याद्‌तत्‌, सज्ञासूत्रे अद्‌ातास्तपरकर्णेऽपि पएङेचोःकथ तत्का
लन्राहकता । ““सहिवहोरात्‌” (पाण्घूरदे-३-११२) इति खून वर्णग.
हणन तापर इति पञ्चमासिमासस्यापि ज्ञापितत्वादिति चत्‌ 2 एवमपि
तात्प राभ्यामङ्च्छन्द।*पामस्तु दाघाणामेचोपरस्थितिरुपार्थतैस्तु दीव,
स्वस्रबणानामश्चषाणा प्रहण दुव(रमेव । नहि तेऽपि तात्पराः असु
€्चारतत्वात्‌ । भ्राहकत्वे परमचुच्चारितानामपि प्रत्याहारैरपस्थि-
तानामस्त्येव ्दीधाजस्िच (पा०लुऽदे-१-१०५) इति ज्ञापकात्‌ ।
“हवादिभ्यः'' (पाण्सू०<८-र-3४) “व्वादीनाम्‌” (पा०सू०७-३ -<०)
हत्यादनदशाच्च । तन चसु(ष्वत्यादिषु षत्वादिक सिध्यतीति वश्यते।
तत्परस्तत्काटठस्वात तु उच्चारतष्वेव स्यादिति चेत्‌ ? सत्यम्‌,
^ ङमाहस्वाद्‌ ` (प।०स्‌०८-३-३२) इति सूत्रे ऊभरुडिति प्रत्याहारे कृतं
रत्व सज्ञया व्यय तत्सामथ्यात्सके्ु दिषु उपकरोतीति यथा
स्वेतः तथंह (प तात्परत्व सज्ञायामनुपयुज्यमान तदुपस्थाप्येधु
खक्जिषु तृत्काावधार्ण सामध्यात्करोतीति न कथिदहोषः। यद्वा,
अणुद्त्छजऽचब्दसहेत्यवुवत्तते “ऊङक्ालोज्‌” (पाऽसूर १-२-२७) इत्य.
त्र माध्य स्फुटम्‌ । उपपादायेष्यामश्चेद्‌ तन्नैव। अतो गुणञ्द्धि संश्चा-
पवध्ाचपि न सवणन्रहणम्‌ । तपरकरण तु स्पष्टाथम्‌, “द्दुदेद्‌
(१०द्‌०१-१-१९) हतिवत्‌ । अन्यथा हि किमेव विवेह निर्दि |

^

तपरसूतरे पञ्चमीतस्पुरुषविचारः 8७

वा थआकारोपीत्यादिसतन्देहः स्यत्‌ । तत्र च "माङादीनां (पा्सू०
-२-5८) इत्यादिज्ञापकानुसरणक्टेशः स्यादिति दिक |
युक्ततरच्चायमच पल्लिः । जचयपक् हे इद्धसनज्ञायाम्‌ अ! इति दीर्ध
स्यानण्ल्वन सचणाच्राहकतया तपरकरणमेजथमिति स्थिते ङमुटीव
सामध्वमस्तु, गुणसन्ञाया तु तपरकरणस्योमयाथंताभ्युपगमात्पूर्व्॑
चरताथस्य क्व सामथ्यं यनद सज्ञिनोरेदोतोरूपङकर्यादिति वन्न सव
णग्रहण स्याद्व । आस्मन्नपि पश्च एकादेशे दौीघे्रहणम्‌ इत्ति वारसि

क दीयेस्येव सज्ञित्वादिति पूर्वदेव व्याख्येयम्‌ |

स्याद्तत्‌ › भ्रथमपञ्च तादपि परस्य तत्काख्ग्राहकत्वाद्‌ “दार
प्‌” (पा०स्‌०२-३-५७) यवः (स्तव. इत्यादावव स्यान्न तु "छवः "पव
इत्यादावपि चत्‌ ? अन्न भाष्यम्‌ , नाय तकार कि तर्हिं असन्देहा-
थां मुखसुखाथ वा दकारोऽ्यमिति । नन्वनद्भाष्य ^तिनिभ्रत्ययन्रह-
णम्‌” ( कान्वा० ) इत्येतद्धात्तिकप्रत्याख्यानपरेणः `¶तित्स्वारेतम्‌?'
( पा०सु०६-१-१८५ ) इत्यत्त्यभाष्यण सह विष्ध्येत । तथाहि, तच्च
तिति प्रत्ययग्रहण कत्तव्यम्‌ । इह मा भूत्‌--““दिव उन्‌” (पाण्सू०६-१-
१३१ ) "छाभरक्ताभः इति पृवेण्क्चयित्वा दिच्वमाध्ित्य समाहितम्‌ |
तता भाव्यमानस्याप्युकारस्य “अदसोसेदाद्‌” ( पा०सू०<-२-८० )
इत्यत्रेव सवणत्राहकता स्यादत्याराङ्कय तपरघूतर दकारस्यापि चर्व
भूतस्य नहं यादपरोऽपि तत्काटग्राहक इनि परिहृतम्‌ । एवञ्च ड
ऋत्‌ (पा०सु०७-७-७) इत्यादाचपि दपरत्वमेव । अन्यथा स्वरितश्र-
सङ्गात्‌ । अयमव च दपरानदरो भमान्यमानस्यप्युकारस्य सवणा
कतां ज्ञापयतीति स्थितम्‌ । इह तु दोः (पा०्सू०३-३-५७) इति द्‌
कारनिदुरात्‌ छवः पवः इत्यादा दाघरऽषपाष साध्यते।

अत्र प्राञ्चः-थकारस्थानिको धकारस्थानिकोवा दकारोऽ भा-
ष्यङकतो विवक्षितः, अतो न पृवोंत्तरविरोध इति । कऋजवस्तु वात्तिक-
मते स्थत्वद माष्यमलदा न विराध इत्याहुः, वस्तुतस्तु “तपरस्त-
त्काठस्य” (पा०सर्‌०१-१-७०) इत्य दकारो न निर्दिश्यते प्रयोजना
मावात्‌ । ¶देवडउत्‌'' (पा ९खु०६-१-१३ १) कत उत्‌” (पा०सू०६-१-११९)
हत्याद्‌ा तु तपरत्वदिवष्टसिाद्ध. । नन्वेव “तित्स्वरितम्‌” (पा०सु०-
१-१८५) इत्यस्य प्रसङ्ग इति चेत्‌ 2 न, भप्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य
ग्रहणम्‌ (पर्मा०१००) इति परिभाषया तत्समाघानात्‌ । यन्त "मृति.
र्स्वारेतम्‌.' (पा०सूुऽ६-१-१८५) इति सुतर हर्द तनाक्तम्‌-“तस्यास्तु
पारमाषया भाष्यवत्तकयारहाद्शेनादय यत्नो महानस्माभिररतः

४८ टाव्टकौश्तथप्रथमाध्यायप्रथप्रपादद्धितीयाहिके--

सिः

इति, तजेद वक्तव्यम्‌-धकारस्थानिको धकारस्थानिका वा दकार
इ्यवरूपे। यत्नस्तावदेओड्सूते स्थित्वा पुवाचायरवाक्तं इत्यजत्यक-
यरभ्रन्थ एव स्फुटम्‌ । नन्वत पवास्माभिराहत इति ब्रूमा नतृन्नात
इतीति चेत्‌ ? सत्यमाहतः, तथापि पारेभाषाया अदरानाद्त्यासद्धा
हेतुः “अङ्धस्थः' (पा०सूऽ-४-१) इत सुजप्रत्याख्यानाय भाव्य कण्ठः
रवेणेव पतत्परिभाषोपन्यासात्‌ । "निरुत ष्दुरखुतम्‌ इत्याद{स्द्धयं
सूच कर्तव्यमिति स्थिते भ्यथंय परिभाषलत्याद्याय इति चत्‌ { तथापि
धथकारधक्ारस्थानिको दकार इत्यं इति व्याख्यानक्ठेशा निष्फलतया
मूस्वरखविसद्धतया चादरणानहं एव । “दिव उतः (पा०सृण्द-९-
१३१) इत्यादौ “तिस्स्वरितम.'” (पा०सूु°-१-१८५) इत्यस्य प्राप्तिरेव चि
रहेण दकारप्र्छेषादि निर्ीजत्वात्‌ । तथाहि उदित्यषा उकारस्य सज्ञा
तयां प्रत्यायित उकारस्तु विधीयते| तथाच सन्ञायारितस्षेऽपि सक्ञिन'
किमायातम्‌ ? वस्तुतस्तु सक्ञापि तन्तानतुनित्‌। “तपर” (पा०
सु०९-१-७०) इनि हि सूरत न तु तिदितति । यदि हि सन्ञावत्‌ सक्ष्यपि
तान्त पव तर्हिं “अतो भिस पेस्‌'” (पा०सूु०७-१-२) (भवद्भि. इत्या-
दावव स्यान्न तु वक्षे" इत्यादो । तपरस्तत्कालस्य (पा०सु०१-१-
७०) इति दत्र च व्यथेमेव स्यात्‌ “स्वं रूप शब्दस्य? (पाणु १-१-६८)
इत्यनेनेव गताथत्वात्‌ । न च उसुडादाविव सक्ञायां छत लिङ्ग सक्ञिनि
वधु शक्यम्‌ , तद्वदिह सामथ्येवेरहात्‌ । एवश्च “तिर्स्वरितम्‌”
(पा०सु०६-१-१८५) इति सूत्रे भाष्यवात्तिकन्रन्थः सर्वऽप्यभ्युपेत्य
वाद्‌ दव। “स्थाध्वोरिच्च (पार्षु° १-२-१७) इति सु इच्च कस्य
नकरिच्वमित्यादिग्रन्थाऽप्येवमेव ! तस्मान्नाय तकारः किन्तर्हि दकार
इति इहःत्यभाष्यग्नन्थो यथाश्रुत एव साधुरिति खहद्येराकखनीयम्‌ ।
अयमव च मग्रन्थोऽभ्युपेत्यवादरूपतानुत्तरत्रन्थाना गमयति । एतन
' ओंत्‌?+(पा °घु०ऽ-३-११८) “हरो ऽत्‌' (पाणसु०३-४- १४६) इत्यादिष्वपि
विधेयस्य तपरत्वामावो व्याख्यात" । तिच्वतु दूरापास्तमिति दिक्‌ |
इह अकारादयो वणा सांरा इष्यन्ते । यदाह “तस्यादित उदा
तमद्धं ह स्वम्‌ । ` (पा०्सु०१-२-३२) पुवेस्यद्धस्यादुत्तरस्यद्नाविति |
वात्तककारोप्यार~-“एचोश्चात्तरभुयस्त्वात्‌" इति । त्च सन्ति कोचि
दशाः स्वतन्त्रवणान्तरसद्छाः, यथा आकारादिष्वक्रारस्य सदश
गो; पश्चु पृव्वमागोऽकारस्य उत्तर इवणावणयोः, ऋकारे उभयतोऽज्ञ-
भक्तरद्मतन्र मन्य र्फस्य सदशशद्धमन्रिामायः द्ट्कारऽप्युभमयतऽ
ज्मः मध्य स्वतन्न्ररुकारलदखा मागः । तच्र स्वतन्त्रतत्तद्णग्रहणेन्‌

घर्णकदेशस्य वर्ण्॑रहेणाभ्रहणम्‌ । ७९

विधीयननानं कार्यं तनत्तव्सदशेष्वरोघु न प्रवत्तते । तत्सदा हीमेनत
त पव नरखिहवज्ात्यन्वरा क्रान्तत्वात्‌ । गोनोप्रहण चात्र ज्ञापकम्‌ ।
यदि हि भाग अपि स्वतन्बवणप्रयु्त कायं प्रवतयेयुस्त्हिं “गांद्य-
चोऽसंख्यापरिप्राणाष्वादे यत्‌ (पार्सू०५-१-३९) इति “नोद्यच.
छन्‌” (पा०स्‌०४-७-७) इति च स॒बद्धये दाञ्प्रहणेनेव गताथत्वाद्रो
काञ्द नोराब्ड च नोापाददीत ¦ तन “अचे इन्द्र, "वायो उदकम्‌'हत्यत्न
सवर्णदीर्घो न । न च “एचोऽयवायावः (पाऽसूऽ६-९-७८) इत्यनेन
तस्यव बाघास्ित्विति वाच्यम्‌, अयादयो हि येन नाप्राञ्चिन्यायेन मध्येप-
वादल्यायेन वा यण एव बाधकतया "अश्च आयाहि” इत्यादो चरितार्थ
"अध्ने इन्द्रम्‌" इत्यादो परेण दौीघंण बाध्येरन्‌ । अन्तरङ्ाऽपि दीघोऽवय-
वमात्रापेश्चतवात्‌ । नथा अश्च पतिः इत “फडः पदान्तात्‌" (पा०सू9
६-१-१०९) ईइत्यतन्न, आद्यः श्रमाय' इत्यत तुड्‌ न, (मालाभिः, इत्यन्न
पेस्न, ध्याताः इत्यादावतोलोपो न, वाचा तरति' वाचो निमित्तम
इत्यत्र द्यज्लक्चषणो ठन्यतौ नत्ति दिक्‌ |

युडवि{धखादेश्ाविनामषु तु प्र्तिवश्रयम्‌ । तथाहि, दिहल्प्रहण
प्रपनीय “तस्मान्नुड्‌” इत्येव सुरं कन्तव्यम्‌ । नचेवम्‌ 'आनृधतु › इत्य
रेव (आरतुः इत्यादावपि चुटूप्रसङ्घः “अश्चातेश्च" (पा०स्‌०७-४-७२)
इत्यस्य नियमार्थत्वात्‌ । नियमश्च सामान्यापेक्च'-अकारापधघस्य
यदि भवत्यश्चातर्वन तु अरत्यादेरित्ति। यदि तेदश्रातिमान्न निवर्त्य
स्यात्तर्हि भनाश्चः' इत्येव ब्रूयात्‌ ।

सेः इत्यत्र स्वतन्त्रास्वतन्स्लाधारणी जातिरनुवाद्य विधेये
च विवद्छिनां । ण्करदेश्चस्य च पुथङ्निषूकषायागा्तदुद्वारा ककार
स्येव द्टकारादेशः फति । स्वतन्बवणेवृत्तिजातेनाय निर्देशः किन्तु
अश्ांशिसाधारण्या पवेनि । अत्र ज्ञापक तु रिच कल्टृप ' (पा०
सू०१-३-९२) “तपखि च कलप. (पाण्घू०७-२-द०) "ऋदुपश्चा
च्चाक्त्ट्पिचुतेः" (पा०स्‌०२-१-११०) इति निदेशः । यद्वा, कृप उः
रः; छ इति केदः, कृष इति दु्षषष्टीक पदम्‌ । तच्च तन्तरेणाऽऽ्बत्या
वा यौञ्यम्‌ । छृपेयो रफस्तस्य छः ऊृपेककारस्यावयकवो यो रेफः
रेफसदश इत्ति यावत्‌ , तस्य च लकार इति । तेन .चलीककट्टृप्यतेः
इत्यादि सिद्धम्‌ । ईंटश्पदविभागप्रदरोनप्ररभाष्यादेव छपेरिति
सूतच्रपाठस्य प्रामादिकत्व निर्णीयते । तदेव वुड्विधिखदेशयोः स
मादहितम्‌ ।

विनामो नतिः, वह्लक्षण चोक्तं भादिश्चास्ये-““नतिदेन्त्यमूद्धेन्य-

७

"५९ शच्छकौस्तुभध्रथसःध्योयग्रथयपाददटितीयाहिके--

व॒ ” (० प्रः०५-५७) इति । प्रकृने तु नस्य णत्व नति", तेद
प्रतिविधानम्‌-“छन्दस्युदवग्रहात्‌ः ( पार्सू०<-७-र६ै ) इत्यत्र
योगविभागः कार्यः, ऋतः, ऋतः परस्य नस्य णः स्यात्‌ , शृणाति
बरुणोतिः इत्यादि । तत - छन्दस्यवन्रहात्‌ । चटरत इत्यव, ` पेतृयाण
मत्‌" इत्यादि । नन्वेवमापे तपरकरणात्‌ धपतृणाम्‌ इत्यादा णत्व
म स्यादिति चत्‌ | पव तदहि सत्वविधाचदेहापि रषाभ्याम्‌ इति
रेफकतत्सरदराभागसाधारणी जाति्नादिदयत श्चुभ्नादिषु तृप्रातराष्दपा.
ठल्ञि ज्ञापकात्‌ । न च परयाऽज्‌भक्तया व्यवधान; “व्यवायऽपः इति
विभल्य सामान्येन व्यवायेऽपि णत्वविधानान्‌) न चव (कतेन ' इत्यादाव
तिप्रसङ््‌ः, “अटुकप्वाङ्नुम्‌ाभः" इति नियमात्‌ । आक्षरसमाल्चायि
कंस्तत्परस्यायतवा व्यवाय यदि भवति तद्यनरवति नयमसजचस्याथः।
यद्वा तुश्ातशव्यपाटन “होतुप्रातृप्रशास्तणाम्‌ः (पास्‌ °६-४-१९)
दत्यादानदरोन च ऋवणान्नस्य णत्वमव ज्ञाव्यतं छखाधवात्‌ । पवद
व्यवायभ्पात यागवचिभागोऽपेन कत्तव्य भवतत | भाष्यतु भ्वण
कदेदा वणध्रहणनं न गृह्यन्ते” इति हवितीयोऽपे पश्च समर्थितः । स
तु बहुध्रातविधयत्वन गोरवमयान्नह प्रपञ्च्यत ।

नयु यदि वर्णेकदेशा व्णग्रहणिन न गृद्यन्ने तर्हिं कुककुटः'
प१खौ' पित्तम्‌ इत्याद सयोगसज्ञा न स्यात्‌ अखण्डस्य माचाकारस्य
क्क्पत्‌ इत्यस्य फकहद्त्वात्‌ । तद्‌ वयवयोश्च दल्‌प्रह णेनाश्रदणात्‌ ।
नन्वखणडस्याचुपद्शात्‌ कथ हस्त्वामति चत्‌ ° मा भृत्ताह तदपि ।
अवयवानां हव्त्व तु कुत. `सस्यन्ताः संवत्सर, 'यल्कम्‌! इत्यादा तु
पएकवणानामपि दस्त्व भविष्यति, अण्सूपदिष्टे्रहणात्‌ । तदवयवः.
यास्तु हर्त्व न स्यादेव । ततश्च सथागसज्ञाविरहे ततः पूवस्य गुर
त्वाभावे ष्टुना न स्यादिति | अच्राहुः, व्यञ्जनमधघंमा्मेव । आदुच्चा-
रणान्तु तुख्यरूपयादयारकत्वञ्चमः । इद्‌ च शिषटसमाचारात्‌ प्रक्रिया
दायामवभ्य स्वाकायम्‌ । परमथदन्चायां तु-
पदं न वणा विद्यन्ते बण्वयवा न च ।
वाक्यात्पदानामत्यन्त प्रविवेको न कश्चन ॥

इत वाक्यपदयाक्तरात्या स्फ सद्धान्तयता कास्य घुचपक्च
स्यावसरः ॥

हैयघरट्‌ (मा०सुऽ५) हक राऽय द्वरुपार्‌यत)। यदत परज्षाप
दश्यत अङनहरदण््रहणष्ु न गृह्येत । ततश्च 'अहणः दत्यतज्राड(१)३्य-
म ~~~
५९ ) ' अट कुप्वाइनुम्यवायेऽपिं” (पा०त्‌०८-४-२) इति स्ेणेव्यथं ।

हकारग्रहणप्रयोजनम्‌ ! ५१

वायेऽपीत्ति णत्व न स्यात्‌। महान्‌ हि इति रिथते.महहि? इति न स्यात्‌ ।
थत्र हि “दीर्घादरि समानपदि'' (पा०सु०<-३-९) इति र , “आकतोऽरि
नित्यम्‌” (पार्चु०<-३-३) इत्यनुनासिकःऽ“भो भगो अघो अपूर्वस्य (पा०
सु०<-३-१७) इति यत्वम्‌ , “हलि सर्वंषाम्‌'` (पा०सू०<-३-२२) इति
यलोप । तब्राप्यश्यत्यनुवत्तंत इति वक्ष्यते । च्राह्यणो हमतिः इत्यञ्च
"्हशि च” (पारसू०दै-१-११४) हत्युत्व न स्यात्‌ । तथा 'लि्िदिद्वे,
छिखिदिध्वे, इयच्च “विभाषेटः” (पा०सू०८-२-७९) इति सूदधैन्याविक
ठ्पोन स्यात्‌ । तवन हि “इणः षीध्वम्‌ '' (पार्सु०८-३-७<) इतिसूत्रा
दिण हत्यनुवत्तते । तदेवमरि अशि दशि इणि चेति चतुषु ग्रहणं प्रथ
मोपदेशस्य फलमिति स्थतम्‌ ।

यदितु परञ्र नोपदिद्यत. वदरञ्क्षरशट्प्रहणेषु न गद्येन । तत
श्च 'हदिदि' “स्वपि हे" इत्यत्र “सदादिभ्यः सार्वधातुके" (पारघु०ऽ-२-
७६) इनि वलरादित्वप्रयुक्त इण्न स्यात्‌। “ष्णिह प्रीतो (दि०्प०)
"स्निहित्वा, स्नेहित्वा "स्िस्निहिषति, किस्नाहषतिः इत्यज् ध्टो
व्युपधात्‌ (पारसु०१-२-रद) इति कित्व न स्यात्‌ । अदाग्धाम्‌ः
'अद्‌।ग्धम्‌' इत्यत्र घलत्वस्यासद्धत्वाद्धकारादद्यखः परः सखिज्ञिति “दलो
सलि?"(पा०सू०८-२-२६) इति न प्रवत्तंत । "अधुक्षत्‌" अलिक्षत्‌" इत्यन्न
"शाख इगुपघादनिट ." (पा०षु०२-१-४५) इति क्सो न स्थात्‌ ।

तस्मास्परत्याहारणां चतुष्टये प्रथमोपदे दास्य चतुष्ये च द्वितीयोप
देश्षस्य फलमस्तीति स्थितम्‌ ।

स्यादेतत्‌ , रेफस्प्र यरकायाणे प्राप्नुव्ति । तंचथा 'मद्रहेः
'मद्रहद इत्यत्र अचः परद्धकारात्‌ परस्य यर इति विधीयमानं
द्वित्व नद्यस्ति' इत्यादौ यकारस्येव प्राप्नोति । नच न^सेरि" (पार्सुर
८-२-१४) इति रोपः सुकरः, खोप प्रति द्वित्वस्यासिद्धेः। "हदो
यमाम्‌' (पा०षु०<-9-६७) इति रोपस्तु वैकाडिपक इति वक्ष्यमाणत्वात्‌
प्च रेफङ्धय श्रूयेत । न च व्यञ्जनपरस्यैकस्यानकस्य वा उश्चारण
वि्षेषो नास्तीत्यसिद्धवत्सुजे भाष्यरुता वकश्यमाणत्वान्नाय दोष इति
वाच्यम्‌ , सूश्मत्वाद्‌दुङेक्ष्यो षिशाष इति तदर्थात्‌! नतु स्बंथावि
शेषविरहोऽभिप्रेतः । ““शसोधचि' (पारसु ०८-४७-७९.) "हरो यमाम्‌?
(पा०९०८-०ॐ -६8) इत्यादि शास्वेयस्थपत्तेः । तथा -चतुसुखः' इत्यादौ
५यरोऽनुनासिफेऽयुनासिको वा” (पारस ०८-०४-४५) इनि पक्षे णकारः
प्रवत्तत, स्थानसाम्यात्‌ । करण्ड रथेन इत्यादौ “वा पदान्तस्य (पार
सू०८-४-५९) इनि पक्षे रेफः परवत्ैन । "रेफोघबर णां खवणां न सन्ति?"

५२ रब्दकोस्तुभग्रथपाध्यायव्रथव्रपदद्वितीयोहिके-

(भा०इ०) इत्येनद्धिजःतीयः सवगो नास्तीत्येव पस्म । स्वस्य स्वयं
सवर्णां भवत्येव, वुद्यास्यग्रयत्नत्वात्‌ । “से रि” (पारसु०<-३-१४)
इति छोपस्तु नास्ति तं प्रति परसवणंस्याक्लद्धत्वात्‌ । अथ दित्वान
नाक्िकपरसवणानेघ्त्तये यवाभ्था पूवत रफोभ्नुकृष्येत--्टर्यवदट्‌"
इति ? तहिं ^“रछो ज्युपघाद्‌"" (पा०सूऽ १-२-२६) इत्येतद्वकारान्तेष्वपि
प्रवत्तंत । ततश्च देवित्वाः ददिद्ेविषतिः हत्य पक्षे गुणो निदिष्येत।
नन्वभ्युपघादिनि च्छित्वा अवकारन्ताद्‌ व्युपधादिति व्याख्यास्यते
इति चेत्‌ ? एवमपि गोधर," पचेरन्‌" इत्यादौ “खोपां व्योः (पा०
सु०६-१-७६) इति न प्रवत्तेत, रेफस्य वल्यनन्तर्भांवात्‌ । ररि" इति
वक्ष्यामीति चेत्‌ ? “हय गतो (भ्वा०्ए्‌०) 'हय्यात्‌ः इत्यादौ यकारेऽति.
प्रसलङ्खः । नयु यथाश्रुते एव सुत्रे वदि" इति सरेफ पद्‌ छिल्वा रेफे
वलि चति भ्याख्यानान्नोक्तदोष इति चेत्‌ ? एवमपि "इको रणि"?
(पा०षु०६-१-७७) कल्षयोगादेराताघ्रतोरण्वतः” (पा०सूु०८-२-४३)
“उदात्तरणो हस्पृवात्‌' (पारषु० १-१-४५) शन्रण. सम्प्रसारणम्‌"
(पा०स्‌०९-१-३५) इत्यादिक्रमेण यण्प्रहणानि सवाणि रेफेण
प्रह्याणि स्युः | न चतावतापीष्टनिवाहः “इको रणः इत्यन्न
सख्या तानुदशेनेकारस्य रेफ. उकारस्य यकारः ऋकारस्य वकार
इति बहपश्नवप्रसङ्गात्‌ । नु यथाश्रुतेऽपि यथासंख्येन निर्वाहो
दुरुपपादः । तथाहि विधीयमानतथा यङ, सवर्णान्न गृह्णन्तीति
चत्वारस्तावद्‌ यणः, गुगनामभरद्‌कनयाऽन्ुनासिकसङ्कदेऽपि पृथग-
णनाषिरहात्‌ । इकस्तु सवणेग्रहणात्‌ षटूषष्ठिः । न च षटषरपस्थ।-
पकरानामिङ्‌काब्दवाच्यानामिकारादीनां चनुषटुमस्त्येवति वाच्यम्‌,
तृ त†यचतुथाभ्याद्ुक्रारान्यां पत्येक तस्या एव जित उपस्थितो
सत्याम्‌ द्दृकार्‌ रफादेशस्य ऋकारे च लकारादेशस्य दुर्वारत्वात्‌ ।
तस्मात्‌ “स्थानेऽन्तरतम ` (पार्सु०१-१-५०) इच्यनेनैव पक्रते निषांहः।
यथासह्वयघूत्र तु ` नन्दिन्रहिपदाद्ेप." (पारष्‌०३-१-१२४) इत्या
दषूपय्ष्यत इत्यव नष्कर्षः | तथाच इकोरण' इति न्यसिभ्पि सनेव
निवाहोऽस्त्विति चत्‌ न, ववस्यात्‌ । यथश्चुत द्यविरोघात्पस्मिाषा
यमपि ` इका यर्‌ ' (पा०षू०६-१-७७) इत्यत्र परवत्तेते । इको यथास.
स्यमन्तरतमा यण्‌ स्यादितते । रणिति न्वास्ते तु परिमाषयोविरोधात्‌
परत्वेन यथासख्यमन भ्रवत्तत । तस्मदचु्चितो रेफस्य स्वस्थानाद्‌
पकषः । यथाश्रुत तु द्त्वादेदाषन्य दुकासयमात ।

सनचस्यत, रफस्याविशेषतत. श्चुतेन द्वित्व भरति निनित्तत्वेन साम

अयागवादहानामाक्ष॑रखमान्चाये उपदेशः | ५५३

न्यतः श्रुत कार्थित्वं बाध्यते | यथा ब्राह्मणा मोज्यन्तां, माटस्कीण्ड.
स्थौ परिवेविष्टाम्‌ , इति षि्चषत, श्रुनेन परिषेषणेन माटर्कौण्डिन्ययोः
साम।स्यत, पराप्त मोजन बाध्यते, तद्वत्‌ । यद पाह टक्ष्यञ्याक्तिमेदेनोभय
सम्भवति, सत्यपि सम्भवे सामान्यतः प्रास्त वि्लेषप्रापेन वाध्यते इ-
त्यभ्युपगमान्न दोषः । एवञ्च “अचो रहाभ्चाम्‌ ” ( पार सु० ८-४-४६ )
इति सूत्रे यर इति रफमिन्नपरम्रवेति स्थिते “अनचि च" (एाण्सू०<-४
8७) इत्यत्रापि तथव अथा घक[रन्चरवणात्‌ । तेन (हयसुमवर इत्या-
दावपि रेफस्य न द्वित्वम्‌ । नन्वेव दध्युदकादौ यण्‌ न स्यात्‌, विन्चेष-
त. श्रुनन स्थानित्वेनेका नेामत्तत्वस्य चाधादेते चत्‌? ने, तत्र लक्ष्या
युरेथेन बव्यक्तिपश्चाश्रयणात्‌ । व्यक्तिपक्ष हि प्रतिटक्ष्यमसङृट्टश्चणं
परवत्तैते । यद्धा, प्रतिरृश्ष्य भिन्नानां स्वेषां लक्षणानां तन्त्रेणोच्ारणम्‌
"को यणचि” (पा सूऽ६-१-७७) इति । ततश्येकामपि तात्पर्यतो
निमिन्तत्वध्रतिपादनाददोषः । नचेव श्रीश. इत्यादावपि यण्‌धरसङ्कः,
घ्यक्तिपक्चे विप्रतिषेधे पर्मेघेति नियमेन तद्यक्तिविषयकशाखस्ये
व विरहकद्पनाद्‌ ! एवमपवाद विषयेऽपि सुधियो इत्यादौ वोध्यम्‌ ।
""परिह्ृत्यापवादतिषय तत उत्सगों ऽसिनिश्यते इति न्यायात्‌ ।
जातिन्यक्तिपक्चो च ट्ष्याचुसोघाद्यवस्थयाऽऽश्रीयेते इति पस्पशा
यामेबोक्तम्‌ । ^तस्मादिप्युत्तरस्य' (पारलु०१-१-६७) “पत्युत्तरपदा-
प्य.” (पान्सुर्य ०४-१९-८५) इत्यादिनिेशाश्चह लिङ्गम्‌ । भाष्य तु "ने.
मो रहौ कार्यिणो द्विवचनस्य, किं तहिं निभित्तमिमो" इत्युक्तम्‌ । तज
हक!रथ्रहण दष्ठान्ताथे, तस्य यवेहिभरुततया यथा न द्वित्वे कारिता
तथा यरन्तभूतस्यापि रेफस्येति । पवमजुनाकिकपरसवणेतरिशी अपि
स्थानेन्तरतमपरिभाषास्तस्छृतों स्थानप्रयत्नोभयान्तरनमे (दतन्मुरारिः"
वड़रोषि' इत्यादौ कचिह्न्धावकारहो अनन्तर्तमे प्रागुक्ते न प्रवत्तेते
जातिपक्षाश्रयणादेकाते सक्षपः । अत्र वात्तकभम-“अयोगवाहनामटुखु
णत्व, दाष जशभावषस्वे, अविरोषेण सयगोपघसन्ञाऽखोन्त्यविधिहि
वैचनस्थानिवस्वनिषघाः'' इति । अस्याथे--अविधमानो योगः प्र
त्याहारेषु सम्बन्धा येषां तेऽयोगा' अदुपदि्रत्वादुपदिष्टेरगरहीतत्वाच्च
प्रत्याहार्सम्बन्धश्चुन्या इत्यथः । वाहयन्ति निर्वाहयन्ति प्रयोगमिति
वाहा, अयोगाश्च त वादाश्चेति कमेधारय. । अनुपदिष्टत्वे उपदिष्चैर
ग्रहीतत्वे च सत्ति श्चयमाणा इत्यथ । “तं च विसजंनीयाजनब्डामू
खायापध्मानायानुस्वास्यमाः इत ष्यम्‌ । पतश्च ऋतिक काः
(काण्वा०) ^्टृति द्रा (कान्वा०) इवि विहितयारीषर्स्पृष्टयोरप्यु

५४ णन्दकोस्तुभप्रंथमाध्यायग्रथवपादद्धितीयाहिके-

पङक्चषणम्‌ । तथाच तख्यास्यसनरे भष्यम्‌- 'तथारच्त्य वक्ष्यामे)
इति । तत्फर तु तत्रेव स्पष्टम्‌ । तत्र यमानां लश्चषणमन्चुना्तिकस
जञाघूतरे प्रपञ्चयिष्यामः | पषामटूसुपदेश. कन्तेव्यः, णत्व फलम्‌ । उरः
कण' !उर्'पेणः "उर > कण' 'उर "पेण! अङ्ब्यवाये इति णत्व
विखज्ञनीयजिहामुखयो पध्मानीयेऽ्यवायेऽपि एसध्यति । नायमज्ञातादर्थे
कः, “सखो ऽप्रदादो'" (पा०ष्०८-३-३८) इति सत्वप्रसङ्गात्‌ , किन्तु उरः
कायति उरःपातीति विग्रहः “के चान्द" “पा रक्षणे” (अन्प०) आ
भ्याम्‌ “भातोऽचुपसतगें कः (पाण्सु०३-२-३) “कुप्वोनकन्पौ चः
(पा०स्‌०८-३-३७) इति चकारात्‌ पाक्षिको विसर्मः । न चैवमपि
गतिकारकोपपदानां प्राक्सुबुत्पत्तः समास।भयुपगमात्‌ “सापदादौ'
(पा०सू०<-३ ३८) इति प्रवत्त॑तति वाच्यम्‌ , तस्य 'दधिसचौ? शधन
की ताः इत्यादि सिद्यये मनित्यताया वक्ष्यमाणत्वात्‌ “पाशकल्प” (कार
वा०) इत्यादिपारगणनाच्च । प्राम्भणम्‌' “अर्‌ कृप्वाङ्‌'"(पा०सू०८-४-२)
इतिसूत्रे नुमग्रहण न कत्तव्य भवति।

अत्ेदमवधेयम्‌-अरूखु क्रियमाण उपदेश्ोऽकारानन्तरमिकारात्‌
प्राकत्तवयः। तेनेण्सु अनन्तभावात्‌ "पयः सु यशस इत्यादो दण को
(पा०षू०८-३-५७) इत्याधङृत्य विधीयमानम्‌ “जादेश्ञव्रत्यययोः'' (पार
०८-२३-५१) इति षत्व न भवाते । अष सान्तभावाव 'सस्कत्ताः इन्थ-
त्राुस्वारादच. परत्वमाधित्य सकारस्य द्वित्व केयटेनाष्रमे वक्ष्यमाणं
सगच्छने । न चेव हार. कसात इत्यादा “इका यणचि (पार्स
६-१-७७) इति यण््रसङ्धः, विसगस्यातिद्धत्वात्‌ । पव (हरिः पदयतिः
इव्यदाघुस्वारस्यासद्धत्व बाध्यम्‌ ।

दाघु चे,पदेशः कत्तेव्य. । जदमावस्तावतप्रयाजनम्‌ । तथाहि, वा
न्िकमत “उब्ज आजः ` (तु०्प०) इति धातुरुपध्मनीयोपधः पठ्यते ।
तच (रखा जर्‌ खरा (पा०सूु><-८-५३) इात जरमावे आन्तस्तस्या
द्रकारादेश`--“उन्जिना' उन्जितुम्‌ः शाषुपदेशाद्धि नान्तरीयकत्वादेव
अद्न्वमप्यायाति ! माष्यकारस्तु नेतन्मेने । तथाहि, उपध्परानीयो
पच्त्वपक्षे 'उब्जिजिषरतिः इति न सिध्यति; अभ्यासे वक(रमाच्रघ्रव,
णप्रसङ्कत्‌। हा दिःशेचण जकारस्य निचरत्तिः । यदि तु “पृ्व॑त्रासि
द्मद्धिवेचने' (पन्ा०१२९) इव्युक्तेः खवकारस्य द्वित्व तदा स्पष्
पच बकारस्य शेषः । अथ उभौ साभ्यासस्य (पा०स्‌०<-४-२१)
इत्यनेनानित्यताज्घापनाद्‌ द्विवैचनेष्यकिद्धत्वमाश्रीयते, 'ओजिट त्‌" इत्यत
यथा, तथाप्यभ्यासे उपध्मानीयस्य शोषे “अभ्वाक्ते चच" (पार्सू०<-

अथयोगवाहानामाश्चरसमाःस्नाये उपदेष्टा । ५९५

४-५७) इति जश्त्वेन बकार प्व श्रयेत । इष्यते त्वभ्यासे जकार इति
प्राञ्चः ¦ वस्तुतस्तु द्वितीयपक्षे उपध्मानीयमाजमभ्यासे श्रयेत तथ्ाच्चा-
रयितुमप्यराक्यम्‌। जदत्व तु दुलभ, भरङतिचरां प्रङतिचर ₹इत्यष्टमे
सिद्धान्तयिष्यमाणत्वात्‌ उपध्मानीयेऽच्त्वस्यापि स्वन तावन्मान्न
द्वित्वापस्याऽभ्यासे इकारदोरेभ्याच्च । किञ्च अत्र पक्षे अस्मात्‌ घञि
छते उपध्मानीयस्य जद्त्वे “अभ्युव्जाः' 'खमुञ्जाः' इति स्यात्‌ । इष्यते
त॒ अभ्यु (समुद्ध' इति । नन्वत एव "कुप्डः' (पारसू०<-३-३9)
त्यथ कार “सापदाद'' (पार्सू०<-२३-३८) इति सूत्रे उपध्मानीयस्य च
इति बात्तिकेन कवे परत उपध्मानीयस्य सकारो विधीयते । ततो
जदत्वेन दत्व विघीयत इति चेत्‌ ? सत्यम्‌, 'उपध्मानीयस्य चः इति
वार्सिकारम्म प्व तु गौरवा इति चरमः । बकासोपधोऽयमिति
वृत्तिकारमते तु वकारस्य देत्वानच्चः -समुद्ध. इत्यादा दकारादय
श्ेव्युभयमपि चचनेनैव साधनीय स्यात्‌ । तस्मादकारोपध एवायम
पअभ्युह .' समुद." इति यथा स्यात्‌! कथ ताहि उन्जता' 'उव्जतुम्‌ इत्या-
दि सिध्यतीति चेत्‌ ? श्छणु, "भुजन्युब्जौ पाण्युपतापयो.'' ( पाण्सुऽ७ -
२-६९) श्व्यसिमन्कुत्वाभावनिपातनाथे सूत्रे बकारोच्ारणनानुमीयते-
उन्रङ्त्वाचिषये दकारस्य भकारविषायक बचकारविधायकं वा वच
नमस्तीति तश्चानुमीयमान वचन भ उद्जेः इतिवा "व उदजः" इति
वा । उभयथापि “स्तोः इचुना इचः" (पार्स? ८-४-७०) इत्यस्यानन्तर
कठपते । उद्जेः स्तादैकारस्येति यावत्‌ । रचना योगे नकारो बकारो
वा भवतीत्ति सुज्रा्थः। उद्ज्रिति किम ? तज्ञः । इचुनेति किम्‌ ? अ-
भ्युद्ध › समुद्धः। इद हि “चजोः कुचिण्ण्यतोः" (परसू ०७-३-५२) इति
कुत्वे कते दंचुना योगो नास्ति, स्तो." दचुनाः इति पदद्धयो पजीवना्ं
चोक्तस्थरे एव कट्पनं युक्तम्‌ । अन्यथा बहुतरकट्पने गौरव स्यात्‌ ।
पवम्‌ 'उन्जिजिषतिः इत्यपि [सिद्धम्‌ "नन्द्राः (पार्सु०६१-३) इति
दकारस्य दवित्वनिषेधात्‌ । न च परत्वाद्भत्वबत्वे “पृवेजासिद्धे नास्ति
विश्रतिषेधोऽमावादुत्तरस्य” (भा०६०) इति वक्ष्यमाणत्वात्‌ । अन्तरङ्ग
त्वाद्धत्ववत्वे इत्यपि न, असिद्धस्वादेव । न च ““पुवज्रासिद्धीयमद्धिषेच
ने” (पर्मा०१२५) इत्यक्िद्धत्वग्र तिषेधः शङ्क्यः, दित्वे कत्तेव्ये सति
हि स निषेधः, न तु द्वित्वनिषेघेऽपि । दह तु “नन्द्राः (पाण्सु०६-१-३)
इति सुत्रेण द्वित्वनिषेधे कत्तव्य निबाधपेवासिद्धत्वमिति दिन्स्‌।

अथवा माऽस्तु वाक्यशेषाचुमान, “भुजन्युन्जो (पान्सु०७-३-६१)

„क

दत नपातनादव वकारा स्तु । न चवमासद्धतााचरहाद्वकारस्यव

५६ ण्दकोस्तुम प्रथमाध्यायप्रथमपादहितीयाहिके--

द्वित्व स्यादिति चाच्यम्‌; दकारो पधनिरदैदासामभ्यांज्जिक्ब्दस्य द्वित्वे
कृते तता दकारस्य बक!रप्रवृत्तेः ¦ न चास्मन्पक्षे "अभ्युट्रः' इत्याद्‌-
वाप बकारभ्रसङ्ग , अङ्घुत्वविषये एव वकारो निपात्यते इत्यभ्युपग
मात । नन्वेव कुत्व विषये चरिताथत्वातकथ दकागोपद्श्चस्य सामभ्य-
म॒क्तम्‌ । येन द्वित्वानन्तरमेव बकारः प्रवत्तंनेति चत्‌ ? अनमिधानान ।
अतो घञाद माऽस्तु; न वादन चेवमावरोषणास्तु । अभ्युटः" (समुद
इर्ये तन्नाच्ज रूपम्‌ , किन्तु उपस्तगद्वयपूवकाट्रमेः अन्येष्वपि इश्यते"
(पा०सू०३-२- १०१) इति डग्रत्ययः ! थ्युत्पत्तिमाज्न चदम, रुूटिकरब्दस्वा-
त्‌ । “समुद्धक सम्पुरकःः (अ ऽको०२-६-१२९) इत्यमर । तदेवमयोग
वाहानां हाषृपदेरास्य जश्व्वाभावरूप प्रयोजन वात्िकमत.ऽस्ति 1 भाष्य-
कारमते तु नास्तीति स्थितम्‌ । तथाः षत्वमपि प्रयोजन सर्पिश्ु
"धनुःघुः ! “नुपविखजेनीय राव्यवायेपि (प।०सु०<-३-५८) ¶ति सूत्र
विसज्ञनीयश्रहण न कत्तेव्य भवति शव्यैवाय इत्येव सिद्धत्वात्‌ ।
चुमन्रदण तूभयथाऽपि कत्तव्यमेव । जुमरथानिकेनेवाजुस्वारेण ययव
ध्राने यथास्यात्‌. इह म! मृत्‌ "खु इति | उमभ््रहण हि स्वस्थानि
कस्यानुस्वारस्य छश्चकम्‌ , अन्यथाऽसम्भवात्‌ । न हि इण्कवगी
भ्यामुक्तरः सकारो युमा व्यवहित परत्वविधो सम्भवति, अनुस्वारे
षत्वस्यासिद्धत्वादि्याहुः । अस्तु वा स्थानिवद्भावेन वचुम॒त्वम्‌, तथापि
स्वाश्रयस्यानुस्वारत्वस्यापि सस्वात रशात्व॑नैव सिद्धे नियमात)
युक्ता ! नियमश्च सज्ञातीयापेश्च इत्यदुस्वारेण व्यवाये चेद्भवति तरि
सप्रेव न त्वन्येनेति फलितम्‌ । चस्तुतस्त्वनिदेश्च प्रति अनुस्वारस्य
सिद्धत्वादतिदेश एव दुरुमः सुदिन्ुः इस्यादौ विधायकत्वसम्भवे
नियामकत्वाडुपपत्तिश्च, तथापि छक्ष्याञुसेधा॒क्षणेस्येव कारणम्‌, य.
थाऽटुकुप्वाङ्सृत्र । तत्र भन्वनादो णत्व मा भूत्‌ प्रोस्मणादौच स्या
ददित्यवमथ टक्षणेति चत्‌ १ इहापि 'खुहिन्‌खुः पुसः इत्यादो मा भू
दिति तस्यम्‌ । णत्ववि धावनुस्वारमन्रे ठक्षणा षत्वे तु चुमस्थानिक
पवत्यन्यदेतत्‌ । अरस्पश्च पक्षे राषृपदेशेऽपि द्यदत्वामिव हद्त्वयत्वं
अपि नान्तरीयकत्वादेव सिद्धे । तत्फर तुत्तरवार्भिकव्या ख्यानात्स-
मनन्तरमेव स्फुट भविष्यति । तथा खत्वमपि । तेन भ्कुप्वो ~कम पौ
खः? (पा०चु०<-२ ३७) इति सजन्तगतो विस्ग सिद्धः । एवश्च सौ.
जनिदंशेनेवोक्तवात्तिकस्या्थां ज्ञाप्यते इति बोध्यम्‌ 1 अनेन सौत्र
विसमेग्रहणमेवापष्टभ्य शाधूपदेश्च प्रत्याचक्षाणा यथाश्चुतमर्‌सपदेश्पर
चुत्तिश्रन्थ व्याचश्चाणाः परास्ताः, अरूसपदेश्नात्त्वास्त्वयोखमिऽपि

धयोगवाहानायाक्षस्समाश्चाये उपदेशः । ९९७

हद्त्वयत्वखाभात्‌ , तत्फलस्य च वक्ष्यमाणत्वात्‌ । न चादुस्वेव यकारो
तरमुपदेशात्छ्छाभ इति वाच्यम्‌ , तथा सति "पय सुः इत्यादाविणः
परत्वेन बत्वापत्ते, अन्न्वा{रूद्या "सम. सुद (पारस्‌०८ -३ ५)
इत्यत्रत्थकैयडा दिभ्रन्थवि राध्वपच्चश्वेति दिक्‌ ।

अविरेचणत्यादि वर्तिकस्यायमथेः-यन्न यश्च प्रदेश भ्रयोजन ड
द्यत नत्र तन्नोपदेश् क्तव्यः, प्रयोजनानि तु सयोगसक्ञादीनि पञ्चे
ति । तथाहि, वात्तिकमते उञ्ज्ञरुपध्मानीयोपधतया उपध्मानीयस्य
हल्सनां विना सयोगसक्ञा न सिच्यति । जदस्व त्वसिद्धम्‌ । ततश्च “स
योगे गुर" [पा०स्‌ ० १-४-११ इति गुरुसज्ञाया अपि विरहाद्‌ "उ रेव्जकः
त्यत्र “गुरोरनरतः" [पाऽसु°<-र२-<दे] इति प्ता न स्यात्‌ । तस्मा
स्लुतशुरूलक्च!ह लृसन्ञानासुत्तरो त्रस पेश्चतया प्टुतसिद्यश दर्सक्ञा
पाषनव्या । तदेतद्‌ाभप्रत्याक्तम्‌-"सयागसज्ञा प्रयाजनम्‌" इति । तथो
पधासंन्नाऽप प्रयाजनम्‌-- "निष्कृत ्दुष्तम्‌ः “इदुदुपधस्य चः
[पा०सू०<८-३-४७१] इति षत्वं यथा स्यात्‌ । भाष्यकार स्त्वाह-इदुदुप-
धस्थानिको यो दिख इति व्यास्यानान्नेदं प्रयोजनम्‌ , उपघाग्रहण
प्र्याख्यानाद्वा । इदु द्धथां परस्य विसर्मेस्यत्येवेणए्सिद्धिरिति । अलोन्त्य
विधिश्च प्रयाजनम्‌-च्क्षस्तरति'। विखज्ञनीयास्तस्य पदस्य स शति पक्षे
अन्त्यस्य सत्व यथा स्यात्‌ । पदस्य यो विखजेनीय इति व्याख्यानात्‌
धनिदिद्यमानस्य'"{पान्सू०१२] इति परिभाषया वा सिद्धत्वादिदमपिन
प्रयोजनम्‌ । विवेचन च प्रयोजनम्‌ । उरः कः, उर. प. “अनचि चः
[पा०सू०<-->७ | इत्यच उत्तरस्य यरो विधीयमानं द्वित्व सिद्ध भ-
वति । तथा स्थानेवद्भावप्रतिषधोऽपि प्रयोजनम्‌ । यथा उर. केण
इत्याद्‌। अङ्ब्यवायति णत्व सिद्ध भवते । पव "अ्युटोरस्केनः इत्याद्‌ा-
चापं प्राप्नोति स्थानेवद्धावात्सकारस्य तत्र (अनात्वधा' [पारसूऽप्‌०
९-१-५६] इति भरतिषघोऽसत्वे सतति सिध्यति । न च “'पूजासिद्ध
न स्थानिवत्‌” [मा०इ९] इति निषेधो ऽस्त्वांति वाच्यम्‌ , न पद्‌ान्तस्ू
जशषभरुतस्य तस्य “अच. परासमन्‌ ' [१।०सु०१-१-५७] शहत्ये्द्धिषय
कत्वात्‌ । स्थानिवद्भाव प्राते निषादीस्थस्यान्िद्धतया न्यायसिद्ध तदिति
प्च त॒ नद्‌ प्रयाजनम्‌ । "उर; केणः इति णत्व (सस्कताः इत्यन्न सका
रस्य दरव चाधिक पयोजनं बोध्यमिति दिक्‌ । यद्यपि सवैमिदमशदा
रारुपद्शेन सिद्धत्येव, तथापि बवात्तिकाक्षरस्चनाया द्वेधापि सम्भव
इति भाव. ॥

ठण्‌ (मा ऽसुरदे] । अत्राकारोऽनुनासिकः प्रतिज्ञायते, न तु हका-

८

५८ शब्द कोस्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपाद दितीयाहिके--

रादिष्विवोच्चारणाथैः । तेन "उरण्‌ रपर ” [पा०स्‌० १-१-५९] इत्यन्न
रप्रत्याहारग्रहणं भवति । पत्याहारप्रहणे ज्ञापकस्तु “ऋकारलृकारयोः
सवणिधः'” [कान्वा०] इति वार्तिंकनिरदलः । नन्नु “अशडणा' [माऽ
स्०९। इत्यजाचुकद्ा णकारः स एवेहानुवध्यत । तनाणध्रहणेष्विणश्र
दणच्ु च पुण परण वते सन्देह प्राप्ति । तस्मादसन्दहायेहान
वन्यान्तसर्मच कुतान कतामात चत्‌ एन, “व्याख्यानतो विशेषप्रनि
पत्तिने हि सन्देहादलक्षणम्‌ [प०्मा५१] इति परिभाषां ल।प्रथेतु-
मञुबद्धस्यैव पुनरयुबन्धात्‌ |

अमङ्णनम । मन्‌ (मा०सू०७-<] । अत्र मक्ासानुबन्धो भाष्ये प्र
व्याख्यातः । सख वहे परत्याहारत्रये उपयुज्यत-अम्‌ यम्‌ ऊमिति। तच्च
नेय जकारणव नवह । तथाहि, “पुम. खय्यज्‌पर' इत्येवास्तु ।
न च द्यकारभकारपर खयास्त, येनातिप्रसङ्कः स्यात्‌ । तथा
““हखो यजा याज ठप ”' इत्येव पश्यम्‌ । न च अ्चकारथकारो न्छार
भक्रारपसा स्नः । हर्‌ उत्तरयाम्तयाः सम्भवे तु वरो इरि [ प९
सु०८-२-३९। इति छापन य।व्यमेद । तथा “ङ्ज हस्वादखि ङु
प्नित्यन्‌”' इति पाव्यम्‌ । न च ञ्यकारमकारो पदान्तौ स्त | उ द्मठे
भश्च क्रपिता स्त एवते चत्‌ { न, उञ्डद्ापधतया सयाग।न्तलोच
सति उदु इति रूपाभ्युपगमात्‌ ; ठमेस्तु जन्त्वविधानात्‌ । नन्वेवम
व्यागाननल्लयां ङणनभ्यः परे अचः, आगमास्तु पञ्चेति सख्याताच्च
दृशान स्यादत चत्‌ ; न, “यथासख्यम्‌ " [पा०स्‌०१-३-१०] इत्य हि
विध्ययध्रात्राचवल्ाया ।नेद्दयमानगतसस्यासास्यमाश्रीयते, न तुखश्ष्य
सर्कार प्रयागगतम्‌। तस्मास्ाऽस्तु मकारोऽनुबन्ध इति स्थितम्‌

घट घष्‌ ॥ जबगडदञ्‌ ॥ खलफङछटथकच्टतद ॥ कपय ॥ राषसर ॥
हल्‌ [मा०स्‌ ०९।१०।११९।१२।१३।१४) ॥ इति माहरवराण्यक्चस्समाम्नाय
सूरण । अच्राय सश्रह.-

पकस्मान्ङ्बणवटा द्वाभ्यां षस्िभ्य एव कणमा स्युः|

क्षया चया चतुभ्या रः पञ्चभ्य शलो षडभ्यः॥ इति ।
अस्यार्थः ङजणवरा पकस्मात्पर अद्याः स्यु । नथाहि, ङकार
पकारादव परा भ्रह्यः "फाड़ पररूपम्‌” (पान्सु०६ १-९.४) इति यथा |
ननु ""षद्धदादिभ्योऽ= (पा ०सू०३-३ १०४) “अस्यानिवक्तिख्यात्तिभ्यो
ङ्‌ [पा०द्‌०२-१-५२] इत्यकारेण श्रहुण मास्त्विति चत्‌ 2 न, "आदि
रन्त्यन [पाण०्सू०१-१-७१] इत्यन्न ‹ अणुवदेत्हवणस्य च ' [पान्चु०१
-६९4 इत्यतोऽग्रत्यय इत्युच्चैः । अत पव भस सुपि” [पारऽस्‌ु०८-

चतुर्दशबूतरीस्थाजुबन्धानां प्रत्याहारेषरुपयोगः । ५९

२-१६] इति न प्रव्याहारय्रहणम्‌ । “छुपि च” [पा०स्‌०७-३-१०२
इत्यत्र तु अप्रत्यय इति प्रवि नास्ति, यजादाविति विशाषणाद्‌ उत्त
रत्र च "वहुवचने क्लि” [पा०ष्‌०७-३-१०३] इति विरोषणात्‌ । "खु
पिडन्तं पदम्‌" [पा०सु०१-४-३४)] इवय तिङ्‌ साहचयात्‌ “चास इदङ््ह
1: [वाण्सूऽ ६-४-३५. त्यत्र तु भङहणसामस्याद्‌ापि प्रत्याहारप्रहण
त भवति । अडदो दाद चेति हि व्याख्याने अङ्हलोसिति व्यथेमेच
स्यात्‌ । द्विविधा एव हि कृङितः प्रत्यया अङादयो हखाद यश्च । न्यात
शास्तेः इत्यत्र तु किंडन्त्वमेव नारित, अरा सहेकादेरास्य स्थानेच्द्धचे-
नाङादित्वाच । “्डदाऽङः' [पाण्सुऽ७-४-१६। इत्यपि न प्रत्याहारः,
ऋक रान्तेघु “ऋच्छत्य ताम्‌" [पा९सू०७ ४-१९] इति गुणविधानाञ्ज्ञा-
पकात्‌ । “सनि चः [पा०सु०२-४-४७] "इङश्च" [पारसू०२-४-४८]
इति न प्रत्याहारः “ईको स्ल्यूः' [पारसु० १-२-२९] इति कित्वविधानात्‌
““अज्छनगमा सनि” [पारस ०द-४-१६] इनि द्ाघेविघानाच् । इङन्ता-
ना सनि गम्यादेशे हि सति उरषहतसूकद्धयं निर्विषय स्यात्‌ । “परिमा-
णाख्यायां सवभ्यः ' [पा०्सू०३-२-२०] “इड्श्य [पान्घु० ३-३-२९]
इत्यपि न प्रत्याहारः वेयथ्यैप्रसङ्गात्‌ । तथाहि, इकारन्तेभ्य एरचा मा-
रम्‌ । उकारान्तेभ्य “ऋदोरप्‌” [पा०सूु०३-२३-५७] इत्यपा । द्टकारा-
न्तास्सन्त्येव न । पजन्तानामप्यने मित्तिकेनात्वेन भ्रत्ययोत्पत्ते, भागेवे
माञ्यम्‌ । अतः प्रत्य योत्पत्तिवेखायामेजन्ता न सन्त्येव । कदृन्ता. परम.
वश्िष्यत्ते । तज “उः इत्येव छखाघवादु अयात्‌ । वस्त॒तस्तु सामान्यरुश्च-
णनेव द्रदन्तेषु घञः सि द्धत्वात्छूत्रमेवेद्‌ न कुर्यात्‌ । अथोच्ये त-^“दङः-
[पान्यु०३-२-द१] इत्यारम्भसामभ्यांदिवणांवर्णान्तेष्वेवाजभ्भ्यां
सह वेकटिपको घञ्‌ समाविश्त्विति, दपि न, पव हि सति अज्ञपो.
वधावेव वाच्रहण कुयात्‌ । 'करोङ्जानां णो [पारसु०६-१-४८] इति
न भरत्याहार क्रल्योः पृथग्प्रहणवयथ्यापत्तः । न चकारन्तानां मध्य
एतयोरेवेति नियमाथे परथग््रहणमिति वाच्यम्‌, एव हि इक' इत्येव
वयात्‌? एङ्न्तानां सामात्यखक्चषणेनेवात्वस्य स्िद्धत्वात । “ईइङ्न्धार्योः”'
(पा०सु०३-२-१२०] इत्यपि न प्रत्याहारः, चारणा साहचयोत्‌ । तस्मा-
त्सिद्ध ङकार पकरस्मदवेति।
तथा जकारोऽप्येकस्मादेव 1 “अतो दधौ यञि" [पा०स्‌०७-३-
१०१] इति ।
था “अडइउण'' [मा०सू०१) इत्येव णकारो ऽप्येकस्मादेव । आमिति
यथा । अथ “इणः षीष्वम्‌” [पार्स्‌><-३-७८] इत्यादा विण प्रत्याहारो.

६० शब्दकौस्तुमप्थमाध्यायव्रयम पादाद्तोयाहिके-

ऽन्यनेन कुता नेति न्त्‌ ? नः “अचि दयुधातुञ्र्वा स्वाः [पान्सूु०६-
८-७७] इत्यत्रेकासेकारयाः स्वरूपेण निर्ह शात्‌ । अन्यथा हि सहितायां
मात्राङाघवात्पदच्छेदेऽप्यङ्धमाज्ाराघवाद्‌ शण › इव्यव च्रयात्‌ |
व्याख्यानाच्च पृचंणन तु परेण ब्रहीष्यते ¦ व्याख्यानं च सिद्धान्तेऽपि
शरणम्‌ स्तास्त्यष ह नदद [क हस्ववश्रहण््चुत दवयार्त यका
रवकारवारेति सन्देहः स्यादव 1 एवश्च “स्व ईइग्घ्रस्वदेशे” [पास्‌
१-९-०८] इति घूर इणत्येव व्रातिपत्तिरुघवाथे वक्तव्ये इग्ध्रहणमपीह्‌
लिङ्गम्‌ । इण्रहणे हि तत्र यथासंख्यभ्रा्षिरेव नेत्तिन तत्परिहाराय यति
तन्यमिति दिक्‌ ।

एलं वकारोऽप्येकस्मादव ““नरदछव्यप्रश्षान्‌” [पार्सू०८-३-७] इति
°एचोऽयवायावः" [पारसु०६-१-७ः] इति सूज्न अविति न प्रत्याहारः,
अयादिसाहचयाव्‌ )

एव टकारोऽप्येकस्मात्‌ “अद्‌ कुष्वाङ्‌” [पा९सु०८-४-२] इति ।

द्वाभ्यां षः “दकचो बहो भष्‌ इ्वन्तस्व सध्या.” [पा०सू्‌०<-२-
३५७] इति यथा |

ककारद्िभ्य. । “अक्र, सवणे” [पारसू०६-१-१०९१)] “इको यण्‌"
[पाण्घ्‌०६-९-७७] “ई सुसुक्तान्तात्क ` [पा ०सु०७-२-५१] इति यथा |

“छण्‌ [मा०सुण्द] इव्यचत्यो णकारोऽपि तिभ्यः "अणुदित्तवर्ण
स्य" [पाश्सूु०१-१-६९)] इत्येक पवाण्‌, । “शणः षीध्वम्‌! [पारसु९
८-३-७८] इत्यादयः स्व इणः, “इको यण्‌?' [पा०ष्‌०६-१-७७] इत्यादौ
यण्‌ च ¦ तन्न यण्‌ तावत्पूेण न सम्भवत्येव । इष्तु सम्भवन्नपि ज्ञाप
क।रयक्तः । अणस्तु उभाभ्यां प्रहरण स्थते कपूर्वेणक् वा परेणेत्तिवि
वक्चाया ग्रहणकशादख्े प्ररेणेवान्यत्र तु पवणेवेति सिद्धान्तः । उक्त हि
«उ्य{ख्यानताो विद्षग्रतिपन्तिः' [पर्मा०६] इति । न हि परेश्च
घाङयाः (पा०घ्रु०८-२-र२२। इत्याद व्याख्यान'दन्युन्नेयामकमास्त ।
केच, अण्‌ ब्रहणानि तावत्पञ्च~“उरण्‌ रपर. [पा०स्‌०९-१-५९] “अ.
णुदेतसबणस्य [१।०स्‌०१-९-६३९] “दूरोपे पृषेस्य दीर्घोणः [पा०्व्‌०
६-२-११९१] केऽणः“ [पा०सु०७-ढ-९३] “अणो ऽग्रगह्यस्य ” [पा०सू०८-
४-५७] इति । तत्र “उरण रपरः [पा ०्‌०१-१-५९१] इति तावत्पूर्वेण
“ऋत इद्धातोः" [पाण्सू०७-१-१००] इति धातुश्रदणाञ्ज्ञापकात्‌ । त
द्धि भमाक्णाम्‌ः इत्यादिन्याच्रुच्यथं क्रियते । परेण च प्रहणे न्ना
[पारसु०६-४-३ इत्ति दीधस्यापि रपरत्वापस्था व्यावत्याप्रसिद्धि ।
नयु चिकीषति" इत्यत्र “भञ्खछनगमाम्‌” [पा०सू०६-४-१६] इति दी

चतुद शसत्रीस्थाचुधन्धानां प्र्याहारेषुपथोगः । ६१

रपरत्वे च सति “उपधायाश्च [पार्सू०७-१ -१] इतीत्वमेषिनव्यम्‌ ।
तद्वत्‌ शमातरणाम्‌ इत्यत्रापि प्रसङ्गं तद्याबतेकततयात्तसथ चातुत्रहण नः
बिभ्यतीति चत्‌ न, एव हि सत्युत्तरत्रव कुयात्‌ । इट करण ज्ञापकम
व | तथा च वक्ष्यति-~'चुङ्वाच्य उत्तयाथ तु, इह कत्‌ जषा इति
इति । किञ्च अणा्रहणसामभ्यांद पि पूवेणेवायम्‌ । यदि हि परेण स्यादू
र्च' श्त्यञ््रहणमेव कुयात्‌ "क्तिः" (कृतः श्रत नर पाह मातू.
णामः हत्यादावाद्यदात्तायुदात्तस्वरिताचुनास्िकदीघाणां रपरतायाः
परेणाप््रहेणोपपाद यितब्यायास्तावतापि लाभात्‌ । "क्ताः (कारक
इत्यादौ गुणवुद्धि्रसङ्के एचामव्णैस्य चाविशेषाद्रपरत्वस्य विक्द्पेन
प्रसङ इत्यप्यञ्ग्रहणेन ज्िध्यत्थेव ।
स्थदेतत्‌, 'क्चैथम्‌' इत्यञ्च इको यणि रपरत्वे रेफद्वयश्रबणाथे
ण्ध्रहणं स्यात्‌ । नद्येतदज््रहणेन सिध्यति । “श्लो यमम्‌” [पान्घु.
८-४-६४] इति रोपस्तु वैकदिपकः “छ्य हा ऽन्यतरस्याम्‌" [पाण्डुर
८-७-६२] इत्यतोन्यतरस्यांग्रह णानुच्त्तेः । अत्रच ज्ञापक य्हणकशा
लेऽण््रहणम्‌ । तद्धि शलर्य्येन्ता' सवर्वेत्लरः* । यर्टूलोकम्‌' इत्यादौ पर-
सवणेस्य सानुनासिकस्य यस्त्रहणेन प्रहणाद्‌ “अनचि च (पान्सूर
८-४-७७] इति द्वित्वे कृते पक्चे यवखनां त्रिकस्य श्रवणा क्रियते ।
"्हखोयमाम'' [पार०सु०<-४-६७] इत्यस्य नित्यत्वे तु ज्य थमेव तत्स्यात्‌ ।
यद्यपि गुणानामसेदकत्वेनेव सानुनाक्िकयवखानां द्धितल्वससिद्धेग्रहग-
कशाखेऽज्प्रहणमेवोचितं न त्वण्व्रहणं, तथापि गुणा मेद्‌ काः' [परमार]
इत्यपि पन्च ज्ञापयितुपण््रहणम्‌ । भेदका मेद कपक्चयोश्च जातिञयक्तिप-
क्षयोरिव रश्ष्याचुसोधाच्यवस्था । अत एव “चतस्यांददात्ततिपाततनम्‌
भा००] इत्यादि सङ्गच्छते । अत एव च “अष्टन आ विभक्तौ" [पान्सू°

कको १

७-२-८४] इ्याद्‌ावेदमस्त्यदाचत्वे चायुनासिकोनेति वश््याम. ।

यत्तु विकद्पाञुचत्तो क्ञापक्रान्तरव्णनम्‌-अयुवन्तेते विभाषा रारो.
ऽचि यद्धारयत्ययं द्वित्व; नित्ये हि तस्य ङोपे प्रतिषेघार्थो न कथ्ि-
त्स्याद्‌ इति, तन्तु म्ये दषितम्‌ । तथाहि, रोपस्य नित्यत्वे "अचो
रदाभ्याम्‌” [पारस्‌०८-४-४६] इति दिलेनारम्भसाम्थ्यांत्तद््‌ाध ! द्विवि.
धा पव हि यरः-यमो ञ्चर्ेति । तन्न “हलो यमम्‌” [पान्घु०८-४-६४]
इति “द्रो दरि" [पारघू०<-२-३९] इति च ठोपे कृते द्विष्व चथा
स्यात्‌ । क तर्हिं तयोयोगयोख्दाहरणमभिति चत्‌ ? यत्नान्तरेण दित्वे
ग्यञ्जनच्रय भ्यते, यथा अआददिर्यो देवताऽस्य अदित्यः प्रत्तम्‌, अव
तामत । पव स्यते शचतुष्ु हत्यन्रापि वदि दिव स्व््तर्दि लोपो

६२ शब्दकोर्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपादद्वितीयाहिके-

न स्यादव । ततश्च सार्थकः भ्दारोऽचि [पा९सू०८-४-४९] इति नि
षः कथ विमषायुङ्खत्ति ज्ञापर्यादन्यास्तां तावत्‌ । सर्वथापि विक
द्पाचुद्त्तः स्थतत्वात्पाक्षिकरफद्यश्चरवणाथेमण्च्रहणमस्त्विति ।
अन्नोच्यते, कथम" इत्यादौ सत्यपि रपरत्वे रेफद्वयश्चरवण दुरहुभम्‌
रो रि [पाण्सू०८-३-१४] इत्ति छोपात्‌ । न च त्र "पदान्तस्य इति
व्याख्यातु युक्त, जग्रधेखङ्‌ “अजघ; पास्परद्धेढडः 'अपास्पा.' इत्यादेर-
ल्िद्धिश्रसङ्ग(त्‌ । न चाणग्रहणसःसश्यात्तद्वाघः, पवंणापि ग्रहणे बाधे
नेवोपपत्तेरिति दिक्‌ । तस्माद्धातुप्रहणस(मथ्योदणग्रहणलामथ्याद्धा
"उरण्‌ रपरः” इति पृवण ्रहणमिति स्थितम्‌ । वस्तुनस्तु धातुप्रह
णमेव ज्ञापकम्‌, अण॒ग्रहणस्य “खछाकृतिः' इत्यादौ रूपरताफलमित्यपि
वक्तु शक्यत्वात्‌ । “अणुद्िन्सवणस्य चाध्रत्ययः” [पा०्सूु०१-१-६९
इति तु परेणैव “ऊत्‌” [पा०स्‌ ०७-४-७] इति लिङ्गान्‌ । तत्र हि “करत
स शब्दने" [चु०उ० इत्यस्माच्चुरादिश्यन्ताद्ट्ाडे चङ "अचीङृतत्‌
इत्यत्र जटकारस्य दीधेस्पापि स्थाने हस्व एव यथा स्यादित्येवमर्थं तपर.
करण कृतम्‌ । व्रहणकराखे पूर्वण व्रहणे तु दीधस्य ऋकारस्य न स्था.
नित्व न वाऽऽदेशष्व भरसक्तमिति व्यथे तपरत्व स्यात्‌ । नञ खस्यपि
परेण प्रहणे “ऊरन्‌ [पा०स्‌०-७-:-ज] इत्यत्र तपरत्व वृथेव । भाव्य
मानेन सवणैग्रहणाप्रसक्तरिति चत्‌ ? न, वक्ष्यति हि तच चृत्तिकार -न
चायस्भाव्यमानोऽण्‌ किन्तु आदेश्ान्नरनिच्रत्यथं स्वरूपेणाभ्ययुज्ञायते
इति । कृते त॒ तपरत्व तद्वखदेव द।धस्थाने भाव्यमानताऽपि ठभ्यते
इत्यन्यदेतत्‌ । तस्माद्‌ अ्रहणकश्ाद्लण परेणेति स्थितम्‌ । त्फ
तु “उरण्‌ रपर” [पार्बू०१-१-५९] इत्यत्र उरेत्यनेन दकारस्य
ग्रहणाद्‌ “चत इद्धाताः” [पा०घु०७-१-१००] ` उदोष्ठ्यपूर्वस्य” [पा०
सू०७-१-१-१०२] इत्यादौ सपरत्वसिद्धि. ¦ ^दुलोप पूर्वस्य दौघोऽण.
(पाऽसू०द-३- १११) इत्यत्रापि हटरमणामसम्भवादे चान्तु वचिन्नेषामा
वादनथंकमेवाणग्रहण स्यात्‌ । ततश्च “अचश्च (पारसू०१-२-२८)
इत्येव ्िद्धामित्यण््रहणसामश्यात्पूवण नच “बृह्‌ उद्यमने [तु°प५]
अस्माच्च चि ऊदित्वादिडभावे गुणे दत्व धत्वष्टुटवदढलोपेषघु रेफस्य दी
स्थानसाम्यादुकार डलरोपस्वासिद्धतस्वाद्‌ “उपधायाश्च (पा०सू०७-
१-१-१०१) इतीत्वे पृचवद्‌ गुणे "वहा ईति यथास्यादिति परेण म्रहण
स्यात्‌ । एव तहिं (तृतीयाः इत्ति निदं शाद्धिङ्खात्पचैणेव । परेण हि श्रहणे
हर.” [पा०स्‌०६-४-२] इध्यत्राप्यस्यैवाण््रहणस्याचुचृन्तेखे सम्प्रसा
रणे छते दीधः स्यात्‌ । तथ! दढादिषु ब्रुढशब्दस्य पाठोऽपि ज्ञापको

चतर्दंशसूष्रीस्थाद्ुबस्धाना प्रत्याहारेषरूषयोगः । (

वोध्यः । “ह उद्यमने” [तुश्प०] अस्मान्निष्ठायां इदव्वघत्वष्टुत्वडलोपेषु
तेषु ढः? इति रूपम्‌ । दन््याष्ठ्यादिश्चायम्‌ । ““उद्ुहरश्चः सह
मूरमिन्द्र” इति ददोनात्‌ । “मूलमस्याबर्हि [पा च्‌०४-४-<८] इति
सुते हरदन्तादिग्रन्थ स्पण्मेतत्‌ । तुदादौ एतद्धातुत्तरत्वेन पठ्यमानयोः
“तृह्‌ स्वह हिसायाम्‌" [तु<प०] इति धात्वोरपि निष्ठायां "तृट." स्तृढः"
इनि रूप बोध्यम्‌ । “खड, स्थुलबरयो ” [पा०सु०७-२-२०] इति त
इड भावो नकारहकारयोलापो निष्ठातकारस्य दत्व च निपात्यत न
त्वसिद्धकाण्डस्थटत्वादेरिह म्रदृत्तिरिति धक्ष्यते । तेन "परिद्रदय्यः
धपारिद्रढी कन्याः इत्यादौ लचुत्वध्रयुक्तो णेरयादेशः ष्यङ्भावश्च
लिध्यतीनि दिक्‌ । तेन दुलोपसुत्रे परेणाण्त्रहणपश्चेऽपि इटतटस्तदे
ष्वेवातिग्रसङ्गो न तु देऽपीति विवेकः । “केऽणः [पाऽस्‌०७-४-१द]
इत्यत्र परेणाण्त्रहणे गोका नोक्रा' गीप्के' उपानत्क।ः शचतुष्कम? इति
धत्वविसजनीययोरसिद्धत्वाद्ध्रस्वग्रसङ्गः, तथापीह हस्वश्रुस्योपरस्थि-
तस्य अचः" [पारस -२-२८] इत्यस्यावाधाय पूर्वण भविष्यति ¦
सअवाधनपपत्ता ह बाधा न न्याय्यः । -अणोऽप्रगह्यस्य'' (पा०्दचूऽ<-
&-५७) इत्यत्र परेण खति- कतै" "अभ्रे "वायोः भमत्ये' "पपौ "माला
माचक्चाणो मार्‌" चष्चवयतेर प्रत्ययः चुक्षवृः अत्रापि भा्नोति । रेफव-
जिता अन्तस्थाः सादुनासिकनिरलुनासिकमेदेन द्विषेत्युक्तत्वात्‌ ।
तस्मादेहाप्रगृह्यस्येति पयुदासादच प्वान्रुनासिको बोध्यः। नचा.
ण््रहणसामथ्यान्नजवयुक्तन्यायस्य बाधः, तस्य पूर्वेणाप्युपपन्नत्वात्‌ ।
अत्र खुण्सुत्रे स्थित्वा इक्षव॒शब्दमित्थं केयटो अ्युदपादयत्‌-च्रश्चं चश्च
तीति कपि छते व्क्षच्रृश्चमाचष्ठ इनि णिचि टिलोपे च कृते चृक्चवयते-
विचि इक्षव्‌ इति भवति । क्रिवि तु “क्रो लुप्त न स्थानिवत्‌" “क्तौ विधि
प्रति न स्थानवत्‌ इव्युभयथापि स्थानिवद्धावनिकेधात्सम्भरसारण-
प्रसङ्गा “रोपो व्यो” [पार्खु°द-१-७६] इति लोप बाधित्वा तद-
पवादस्याटः रसज्ञश्च । विचि तु स्थानिवद्धावाद्दनिमिन्तो वखोपो न
भवति । नन्वेवमपि इद्चन्करोतात्यत्र “हलि स्वषास्‌ [फा०सू०८-३-
२३ इति प्राप्नाति । न च स्थानिवद्भाव पच॑जासिद्ध लान्निषघादिति
चत्‌ १न, “भा सगो [पा०स््‌०८-२-१७] र्त्यताऽरात्यचुवत्याश्
हाट तद्धवानाद्ति । न च 1चच्पश्चऽपे णिचः प्राम्भाविनं कपमेकवा-
न्रित्याद्‌ बत्सज्जनायः, अन्तञरूतकरिबःश्नयतयाऽन्तरङ्गे कर्तेव्ये बहिभूत
णजवक्षतया चाहरङ्गस्य 1रेरोपस्यासिद्धत्वात्‌ । इइ त्विह वक्तव्यम्‌ ।
विच्पन्चऽन्यकद्‌लावकृतस्यानन्यत्वेन बश्चतिभ्रहणेन ग्रहणाद्‌ व्रश्च

४ दाब्टकोस्तभव्रथताध्यायध्रथयपाद द्वितीयाहिके-

[पाभ्स्‌०८-२-३६] इति षत्व दुवोरम्‌ ¦ न च णिलोपस्य स्थानिवस्वम
"प(९)दान्तविधे न' इति निषधात्‌ “पृवै्ालिद्ध न [भा०३०] इत्ति
निषेधाश्च । तस्माश्नाय इृश्चतिरपि तु वेतिबांतिवो, चश्च वेतीति इ्रक्षवीः
बश्च वातीति क्षवः । चुक्षव्य बक्षवां व।ऽऽचष् बक्षव्‌, विच्‌, नतु
किप ऊट्भ्रसङ्ात्‌, कां विधि प्रति स्थानिवत्वनिषेधात्‌ ! तथा च
देवयतेः ष्दयु' इत सद्धान्ततम्‌ | न चेवमपि लोपा वयोः [पा०
स ०६-१२-७६] इच्यस्य प्रसङ्गः स्थानिवसरवात्‌ । न च पदान्तविधित्वम्‌,
पद्‌ान्तश्चेद्धिधीयते इत्यथोत , लोपस्य चानवयवत्वात्‌ । विभावितं
चेद “भो भगोः [पाण्स्‌ऽ०८- २१७] ईत सत्रे केयटेनेति दिक्‌ ।

यन्त॒ "टदे सवषाम्‌ (पा९स्‌०८-२-२२) इति सते ह रदत्तनाक्तम्‌-
ुश्चब्‌ कराताव्येव रूपः प्रयोगा नास्त्येव, अनभिधानात्‌ रणसूज
"न पदान्ता दखोणंः स्ति" (मा०्०) इति साध्यकारक्तश्यानाभिधान
निश्चीयते इति, तच्चिन्त्यम्‌ छङणसन्रभाष्ये नन पद्‌ान्नाः परेऽणः स
न्ति* इति पाठात्‌ अप्रगरह्यस्यत पयुदासाश्चयणेनाच मेव कायभाक्त्वा-
दितरे कायभाज्ो न सन्तीद्येवपरतया केयरेनं तद्दिवरणाश्च, “नतु
चायमस्ति कतृ" इत्युत्तरभाष्येणास्य दूाषितत्वाच्च, त्ववुद्‌ादतपटे
उत्तरभाष्यस्योक्तिसम्भवाखामाच्च ! अत पव भमो मगो” (पारसु०्<-
२-१७) इतिसूत्रे भाष्यकारडृत्तिकारादिभिः सर्वैरपि शश्वत्‌" शव्युदा
हनम । स्वयमपीह तथेवोदाहतमिति पृवीपरस्वग्रन्थविरोधो माष्यत्रु-
त्िकेययादिसकलमहात्रन्थविरोधो मुखयुक्त्यभाव्श्येति तिष्ठतु तावत्‌

प्रकृतमनुसरामः । मकारोऽपि चिभ्या आ्ह्य"-'“्पुम खय्यम्परे"

(पाऽसू०८-२-६) “हला यमां यमि लोप (पार्सु०८-४-६४) “ङमो
हस्वाद चि" (पाऽसू्‌०८-३-१२) इनि ।

चकारश्चतुभ्येः-““ईइकोयणचिः' (पा०खूऽदे- १-७ॐ) “इच एकाचो
ऽम्‌ (पाण्डु०द-३-दे८) “"पचोऽयचायावः"' (पाणसु०-१-७८) शपू
तु ताभ्यामच्‌"” (पा०सर्‌०७-३-३) शति ।

यकारोऽपि चतुभ्यः-“अयुस्वारस्य ययि'* (पाऽसू०८-४-७५) “मय

उञः (पा०सु०८-२३-२३२) “सथा होऽन्यतरस्याम्‌ (पारसु०<-६-ई६२)
न्पुमः खयि ` (पाण्षूऽ<-३-&) इति ।
रः पञ्चभ्य.--“यरोनुनए्सके" (पार्सु०८-४-४५) "सखस इरि कछ.
> 493

वणं” (पार्सु०८-२-३९) “खरे चः (पाऽसु°८-४-५५) “अभ्यासे च-
"” (पाऽसु०<-४-५४) “वा शरे (पार्सू०८-३-२३६) ।

(र) “ न पदान्तः (पा०्सु०१-१-५८) इति सत्रेण ।

हदे शब्द कोस्तभव्रथमाध्याोय्रथमपाददटितीयाहिके--

तु स्घार्थसुपादीयमानत्वाल्पाघान्यम्‌ । तेन तेषामेव सज्ञा न त्वनुचन्धा
नाम्‌ । “्रघानाप्रघानयोः प्रधान कायेसमस्थ्रव्ययः (पर्मा९१०५) इति
न्यायात्‌ । नन्वेवमकारस्याचसज्ञा न स्यात्‌, सज्ञाप्रतिपादने चकार
स्येव तस्याप्यङ्त्वाविरषादिति चत्‌? न, स्व रूपम (पान्स०१-१-
६८) शत्वसुचरयाऽऽदेरापि सज्ञित्वाद्‌ | स्वरूप सदेरेव गृह्यत नान्त्य
स्य, सवेनाम्नां प्रधानपरामश्चेकताया ओत्सर्भिकत्वात्‌ । इतेति वृदी
यया इतोऽध्राधान्यलखाभात्‌ । तदेव सज्ञाप्रच्र्तिकारेऽलुबन्धानां सनि
धानमभ्युपेत्य देधा समाहितम्‌ । वस्तुतस्तु तदेव नास्तीत्याह-काप-
धात । बलवनेव वदङख्वत्तरः स्वार्थं तरप्‌ । अदपाचतरम्‌" (पा०स्‌9
२-२-३५) इते यथा । “हलन्त्यम्‌ (प्रऽस० १-२३-३) इदीत्सक्ञायां हि
छृतायां णकार दीनामच्‌ सङ्गा प्राप्नोति खोपश्च । तजन परत्वान्नित्यत्वा
दन्तरङ्गत्वाच्च लोपे कत सक्ञाप्रबत्तिकारे णकारादीनामसस्वषदेवते
षामज्ञादिखक्षा नेति अव. । यररिमस्तु प्रत्याहरे योऽचबन्धोऽपेक्षिन
स्तस्य वचनसामथ्यात्ततप्रबृत्तेः प्राग्‌ छोपामाव । दुत्तऽपि वा तरिम्‌
भूतपूर्वण तेन सहित आदिः सक्ञा भविष्यति । अन्तःपतिनां तु ट्त
नांन सज्ञा भ्रूयमागेष्विकारादिषु खावकारात्वादिति। ननु हट्यूधत्या
हारेऽकारस्य प्रवेशो दुवारः। नहि तत्र खोपो छभ्यते। तत प्रागच्‌
सज्ञाविरहेण “उपदेशेऽज्‌ (पाण्स्‌० १-३-२) इवीत्सज्ञाया अप्रवृत्तेः
पफवञ्छाद्यसमाधानमापे दुरुपपादम्‌ | उदाहतस्याचारस्य "खोप्श्च बल
वत्तर ” दत्यननेव गताथत्वादिति चत्‌? न, “सोऽस्यादिः' (पाण्स्‌9
८-२-५५) इातेनददोन प्रथमस्य गुणाना खदकत्वन चरमस्यचस्मा
धानस्य सूपपादत्वादिति दिक्‌ ॥

इति श्रीदरान्दकोस्तुमे प्रथपस्याध्यायस्य प्रथमे
पादे द्वितीयमान्हिकम्‌ ॥ २॥
~~ = 0 0
घुद्धिरादेच्‌ (पा०सू०१-१-९) आकार रेकार ओकारश्च चुद्धिसक्ः
स्यात्‌ । सन्ञाप्रदेश्ा श्द्धिरेचि"” (पारसू९ ६-१-८८) इत्यादयः । तदु
दाहरणमेवास्याप्युदाहरण बोध्यम्‌ इहाच्च देच्चतीतरेतस्योगद्धन्द्वः““सु
पां खुदुक्‌'” (पा०स्‌° ऽ-१-३९) इति सुद्धुग्वा । भथवा समाहारे दन्दः
नचच "दन्द्वाच्चुदषह।न्तात्‌” (पाऽसु०^-४-१०६) इति खच्‌ स्यादिति
वाच्य, खमासान्तविघरनित्यत्वात्‌ । अच्रज्ञापक तु द्वित्रिभ्यांषमु

धन. (पा०सु०५-४- ११५) इति षविधानम्‌ । तद्धि "बहुनी सर्केश्य

विधिशषध्रकण चराद्धसंज्ञादू्रप्‌ । ६७

कमो?” (१।०बु०५-४-११३) इति षच भ्रकृतेऽपि क्रियने । षच्चश्िस्व-
सामथ्याञ्जायमानमन्तोदा चत्व बहुर्वी हित्वप्रयुक्त पूवपदप्रृतिस्वर य-
था बाधन तथा “द्वि्रभ्यां पादन्मुधेसखु बहवीहौ (पा०घु ०६-२-१९७)
इति वि धीयभमानमन्ताद्‌ात्त्वविकल्प मा बाघिष्ेस्ववम्म्‌ । तच्च “द्धि
त्रिमयम्‌ ( पार्लू०द-२-७३ ) इत्वस्य कवाचह्टुञ्धावर्काश्ात्वे संत्येव
सङ्गच्छते, न त्वन्यथा । अवकादाश्च समासन्तानामनिस्यतायां सत्या
मेव छभ्यने । जिमूद्धान सक्तरदेम गरुणीषेः इति यथा । तस्मात्षप्रत्य-
यविधान ज्ञापकमिति ह्थितम्‌ । तथा “द्धि्निभ्याम्‌ (पान्बुरद्-२-
१९७) इति सये बह्ुनाहेग्रहजममषाह्‌ ज्ञापकम्‌ । अन्यथा पदन्‌म्ुद्धषुः
इस्येव नर्दिङात्‌ । पव दहि सति कृतसमासान्तपादत्थक्रमोऽपिन विसे
त्स्यते । बहुवीहिभिन्न च समास्रान्तविरहादेव वारयिष्यते।
नञ षष्ठीतत्पुखषादिवारणाय बहुत्रीहिश्रहणमस्तु । तथाहि, द्वयो
दन्ता इति विगृह्य द्वद्‌त. पद्यः इति प्रयाने “पहन (बारस्०६-१-
६३) इति दतादेशः । स पतेद्‌ निरनुबन्धक्त्याद्धा गृद्येत। नच न्प.
दम्‌” (पा०सू०६-१-द३) इति सूत्रे तदन्त त्िधिदौङेभ्यात्कथमेतदिति
वाच्यम्‌ "“ह्यङ. सम्प्रसारणम्‌?" (पाणस "द-१-१३) इति सूचस्थषूवेप
्वस्यायेन “क्तिद्ध्‌ त्दवयवानन्यत्वात्‌ (मा०्द०) कइत्याषटमिकमाष्यवा-
स्तिकन्यायेन चावयचस्य कायंरभात्‌ । अन्यथा ष्हारस्तिशीष्या उपेषिः
दसय!दवगतेरिति वक्ष्यते । तस्मात्कथ बहुवीहिध्रहण क्ञापकमिति
चत्‌ ? न, पृवांत्तरसाहच बलेनापि बहुवीद्यप्रविएस्य वारणसम्भवात्‌
दतु इति साजुबन्वस्य।पि सुपरत्वाच्च। “स्फिगपुनवीणाञ्जोऽध्वकुक्चि-
सीरनामनाम चः" (पा०स०६-२-१८७) इति सूत्रे ^'भपाच्च" (पाणस
६-२-१८६) इत्यसुन्रच्या (अ परर्फिगम्‌? इत्यादावुत्तरपदान्तोद्‌ा त्त चिधा-
यकं ऽध्वशच्दग्रहणमपाह लिङ्गम्‌ । “डपसगद्ध्वनः (धान्सू०५- ८५)
दत्थ च्प्रच्ययस्य नित्यत्वे हं चच्वादेचव [सिद्ध स्यात्‌ । तथा 'प्रतर्द्वा-
द्यस्तत्पुरुषे (ग ००६ -२--११३) इति सजऽभ्वादेगणे राजनश-
स्य पाठाऽरपाह टेङ्गम्‌ । अन्यथा “साजह्‌, सखञ्वषटचः (पान्स्‌०
-४-९१,) इति रचेव {सद्धं ।केन्तेन ? यन्तु “ऋर्पूरन्ध्य, पथाम्‌? (पार
स॒ ०५५४-७) इत्यत्र टरेखापस्येव प्ररूनेषदयुकरणम्‌ (पन्भा०दद६)
इत्यतिदेशेन प्रत्यथस्यापि पर्ति कद्कर्ण ज्ञापकमिति । तन्न, अतिदे-
शोऽयमनित्य इति ऋट्ट्क्सूञे परपञ्चितत्वादिति दिक्‌ । “कृतमनयोः सा-
धु"वम्‌? इत्वादिमाष्यत्रन्थाञ्चास्मिन्पक्चेनुद्कूखा । अनयोः पदयोरिति

(क

स्बरसात्‌ । अथञा अगतः इत्यत्तत्रस्तमेय "परवयाःयां शन्दाप्रतिपत्तिः

६८ णव्दकोस्तुभप्रथमाभ्यायग्रथमपादततीयाहिक्षे--

त बात्तक भाष्यक्राररंव इद्धः आदिति पद्विभागव्रद दोनात्‌।
स्मच पक जनयाः सूत्रखण्डयारेति नयम । पक्लान्तराभिप्रायकमेव
च तत्‌ । चु्धर^व्दस्तु तन्ेणाद्रर्या वा योजनीय" । ^द्विवैचनेऽचि
(पाण०्स्‌०१-१-५९) “ग्यम्‌ सम्प्रलारणप्‌? (पाणस १-१-४५) इत्यादा
वविवाभयथारप्यराोषात्‌ | दिनि तपरकरणपैजर्, तन त्रिमा्नचतुमान्ा
णानचा सज्ञा न मवतात्यादे "एङ्‌" “एेओंच्च"' सूत्रयोः प्रपञ्चितम्‌। नच
तकारस्यात्तरशषतच स्यादिति पदान्तताविरहाञ्जदत्वं न स्यादिति वा
च्यम्‌ + असन्देहाथतयाऽऽकरारशेषत्वस्यापि सम्भवात्‌ । अस्तु वऽ.
जात पदम्‌ , ऋतन ईइद्धाता ” (पा०स्‌०७-१-१००) इत्यादौ दपरत्व
मवाच्रित्य तप्ररसूतरे दकारोपि प्रभ्डिऽ्यते इति “तित्स्वरितम्‌? (पा०
सू ०६-१-१८५) इनि सूत्रे साष्यक्रारेवंक्ष्यमाणत्वाद द्‌ात्परस्यापि तच्का-
कभ्राहकत्वातत । वस्तुतस्तु द्कारप्रन्टेषपक्लोऽभ्युश्चयमान्रमर्‌ । इह त॒
तपरकरण स्पष्टाथमवेत्यादि प्रागेवोक्तं न चिस्मत्तेन्यम्‌ ।

ननु “चाः ङ,” [पाणसूु०८-२-३०] इति कुत्वमच्छब्दे प्राप्रोति च
तुष्टया शब्दाना प्रज्ञात्तारेति पक्चऽ्स्य सज्ञारव्दतया खककत्वेनायुक्षास
नाव षयत्वात्‌ । त्रय 'पक्षऽपि जातिराब्दत्वलम्भवात्‌ । वैदेविकपरिभाष
वा द्र्यत्वगुणत्वादजातिस्वाकारे वयाकरणपरिभाषयापि तत्स्वीकारस्य
डवा रत्वात्‌ । वस्तुतस्तु ।सलद्धान्ते व्यक्तिविरोषो पहितसत्ताय। पव जा.
1तत्वस्वाकायादहापि सास्तु । व्यक्तिविशषाश्च स्वरूपसत्ता अनद्ध
दनायुगताङ्कतास्सत्त(पवायकाः । तदुक्तम्‌--““तस्यां सवं शब्द्‌ व्यव
{स्थिताः इत्ति । आदयन्तावयवद्धारा समुदायायचुकरण पच वा श्च्दड, |
अखुकूरणशरब्दाश जात्ब्द्‌ा एव तज्नाजुकायेनिष्ठजातेः प्रदन्िनिमि
सत्वात्‌ । न चदययपक्षं सूत्रवयथ्यम्‌, मदीयरा.खे इद्धिरनब्देनदैच पव
ब्रह्याद्राति नयमाथ सूचारम्भात्‌ । तदुक्त केयटेन-“अनेकरशाकते, रा.
न्दस्य सक्तयवच्छद्न सन्ञिनि विनियागान्नित्यत्वाच्च सर्वसन्चानां टो-
कत्वा ˆ इति । अनकस्मन्ननेका वा राक्तरस्यति विग्रः । अवः
च्छद कभद्‌ ऽप लाघकवाच्छक्तरेकेव । ओपाधिको मेद्‌ इति प्रय।क्स्तु
उपाथामन्न इत्यत्र पयवसन्न इति मनेनाऽऽयः पक्षः । उ प्राधेस्थित्य
कनास्थात्तका जविब्रह्मभेद्वदुपधेयेऽपि सेशोऽस्तीति मतन द्वितीयः
कल्प । “न कोपधायाः [पा०लु०६ २-३७] इति पुवद्धावनिपेधस्त
नास्ति । "तद्धितबुभ्रहण कतेभ्यम्‌ (काऽवा०) इति वक्ष्य माणत्वात्‌ ।
अवच्छद; सकाचः । स च यद्यपि उकते्निरवय्रवतया न सम्भवानि तथा
पि तदितर स्पिस्नात्प्यतिस्ह्‌ एव रक्त सङ्ाचाऽजाममनः । “सङ्गे स.

विधिशंषप्रकरण बद्धिसन्नाघ्ू्म्‌ । ६९
कथवाचकाःः' इत्यभ्युप्रगमेऽपि तात्पयं कचिदेदेत्यस्य निर्विवादस्वात्‌ |
शाक्तिः पर कारणतपरपयाय सवत्र दुवारत्युक्तम। न चवम्‌ “अन्याय-
श्चानेकाथेत्वम्‌? इत्यस्य नि्तिषयता, पोरुषयसङ्तनिरपेश्चस्य प्रसिद्ध
तरखम्बन्यस्य पवना व्रमाण बडइ्ष्धु न कर्पनाप्रत्तं तद्थात्‌ | गाणम्मु
विभागोऽपि भ्रस्िच्यपरसिद्धिनेवन्यन एव । गाव्याद्ीनामसधरुतापि
सङ्कतविरहे खल्येव । अतएव प्रसद्धंऽपि पक्षे गोण्यादीनां गोण्यां साधु
त्वमस्त्येवेत्यन्यत्र विस्तरः ¦ उक्तच-

व्यवहाराय नियमः सज्ञायाः सचिनि कचित्‌ ।

नित्य पव तु सम्बन्धो डित्थादिषु गवादिवत्‌ ॥

बृच्यादीना च राखे ऽरिमनम्‌ चत्व वच्छेदलक्षण ॥

अङृत्निमोऽभिखम्बन्धा विदेषणक्रेेष्यवव्‌ ॥ इति ।

वस्ततस्त्‌ खाऽ्वसाघुवहिभावपन्षेऽप्येषामनुश्चासनविषयताऽसत्वेवे-

ति पर्पशशायां साचुत्वनिवेचनप्रसङ्नापपादितम्‌ । तस्मात्सर्घथापि
कुत्व प्राप्रत्येत्रेति चेत्‌ ? सत्यम्‌, “अयस्मयादौने छन्दसि, (पान्सः
१-४-२०) इति भत्वप्रबुतच्याङुतव पया गनी पदसज्ञा भतिवध्यते । ज
भ्ट्वावेध्येकवाक्यतापन्ना तु पद्सन्ञाऽस्त्येव । सुष्टुभा स ऋक्रता
गणेनः हत्यत त॒ चपरतम्‌-कुत्वे पदत्वमस्ति जरात्वे तनेति विषय
भदन सज्ञाद्धयमस्तात्यद्च पर दष्ान्तता बाद्या । तेन “'उपदेशेजनुना-
सिक इत्‌"' (पास्‌ ०१-३-२) इत्यादो क्रत्वाभावो जदत्व च सिद्यति ।
“छन्दास वाहेतस्य सत्रे कथ प्रन्रत्ति. इत्याशङ्कय, 'छन्दावत्सन्राणिः-
भवन्तिः इति भाष्यम्‌ हृष्टेरेय भाष्यङदः । यद्वा, छन्द दाब्दः स्वर्यते ।
(स्वरितेन धकारः” (पारस ०१-३२-१९) अधिक कायं गौणस्यापि ध्र
हणमित्यथः । तेन छन्द! द्ऽ्वापे तत्तत्कायप्रचरात्तिवोभ्या सज्ञाद्वयस-
मावरस्त॒ उभवयसज्ञान्यपात वक्तव्यम्‌?" इते वात्तिकव चनात्‌ “पष्ठी
युक्तः” (पाणस ०१-७-९) इति सूत्रे "छन्दसि वाः इति विभज्य एका
स्ति नियमस्य छन्द्सि वकल्पनाद्धा । पद्धाः "अर्यस्पमयद्‌ा मिः (दाऽ
स॒ ०१-०७-२०) इत्यननाभयसज्ञप्रयुक्तक।यमाज., समुदाया ननपत्य-
न्तन तु प्रता मसङ्धेव त्रिघीयते । अत एव कायैविद्चेषपुरस्कारसम्भ.
वर्त बाध्यम्‌ । तस्मात्वं नेति स्थितम्‌ । कुशब्दस्य 'अणुपदेत्‌?
(पाण्स्‌० १-१-६९) इत्यनेन सक्ञत्वेन विनियोगात्त्न च प्रागुक्त रत्य
मतमभेदसत्वाज्ञातिविशेषः भञ्च्िनिमित्तम, उय्तिःवेश्चेषोपित।
लततव वा, शाब्द्स्वर्प वा, तस्यापि ब्राह्यत्व माहकत्वं चति
व्स्वच्चाक्तसत्या व्याक्ताचेश्चषणतया भानाभ्युपगमात्‌ । तभशराचोक्तनि.

० शब्दकोस्वुमध्रथमाध्यायधथनपादतृतोधाहिके-

तयात्यतमपिह स्वप्रत्ययाः) प्रङ्ृतिजस्यवोधे भ्रकारीभुतत्वः प्रयोगोपाधि
माधित्य तथाभूत धमेस्य त्वतखथंताया वक्ष्यमाणत्वात्‌ । यद्वा, प्रकृति,
शाब्द स्वरूपपरा, तस्द्रत्तिनिमित्तत्वे त त्वतखादीनां शक्तिरेवेति म
तान्तरमपि वक्ष्यत । उमयथाऽपीह स्वप्रत्ययेन स्वाथाश्चयः ककारो
क्ष्यते । तेन कत्वम्‌ नेत्यस्य ककाराद्शो नेति पयैवसितोऽथे. |
आह च--
सामान्यान्यभिधीयन्ते सत्ता वा तेर्विक्षेषिता।
संश्चारन्दस्वरूप वा ्रत्ययेस्त्वतचखादिभिः ॥ इति ।

इत्थ पदविभागः पदसाधरुत्व चोक्तम्‌ । बाक्याथंस्तु सज्ञासक्िभा
घ. । नथाहि, समानविमक्तिकनामथेयोरमेद्‌ान्वयस्य व्युत्पन्नतयाऽऽ
कारादयो च्रद्धि प्रव्यमेदेन संसखगेंण िरोष्या, । विरूपोपम्थितिस्त्‌ वि
दोषणीभूतं शब्दस्वरूपमाद्‌ाय बोच्या । एतन “इन्द्रो मरुत्वान्मघवा
(अ०क।(०१-१-४४) इत्यादि व्याख्यातम्‌ । न तु तत्रापि मरत्वदाद
दाब्दानाः तत्तद्वाच्ये छक्चणेति प्राद्यम्‌ उक्तरीत्या रक्षणा विनिषोप्रपत्तेः ।
अत एवोद्धिदधिकरगे विशिष्ट वेधिपश्च मत्वथेलक्षणाप्रसङ्धेन दुषयित्वा
नापधेयत्व जिद्धान्तितम्‌ । अन्यथा नामघेयत्वेऽपि छक्षण(यास्तुस्यततय।
ऽधिकरणस्यासस्भवदुक्तिकतापत्तेरिति दिक्‌ ।

स्यादेतत्‌ । किमदैञ्माच्रस्य इद्धिल्क्ञा आहोस्विद्‌ इृद्धिशाब्दम।
वर्यं चृद्धिरिति य आदेचस्वे बृद्धिसन्ञा ईति व्याख्यानाख्छुकम्लुटु्सं
ज्ञः वनत्तद्धावितानामेवेति १ नाद्य, 'सखवेमासरः शलर्वकाकःः इत्यादौ
"“उत्तरपदचृद्धो सश्र चः (पा०घु०६-२-१०५) इति सूञेण पृवपदान्तोदा-
तर्वप्रसङ्गात्‌ । इष्यते तु “लमासस्य (पाण्सु०६-१-२२३) इत्यन्तो
दात्त. । नच "सचेस्य सुपि” (पार्सू०६-१-१९१) इत्याद्यदात्तता
राद्धा सतिशिष्टेन समासस्वरेण बाधात्‌ । 'सवेस्तोमः इत्यादौ तु
"वह्ुवीह। प्रहृदया पत्र पदम्‌? [पा०घू०६-२-१] इत्यनेन समाक्तान्तो
दा त्तत्वे बाधते «सवेस्य सुपि" (पार्चुऽद-१-१९९) इति भवदलेष ।
इह त॒ कम धारयत्वात्समा सान्वद्‌ात्तवमेवेति बोध्यम्‌ । कश्च तावती
सयौ यस्येति बहवीहौ “तावद्धायैःः न सिच्येत्‌ । “चुद्धिनिभित्तस्य
च तद्धितस्य" (पार्दूु०द-२-३२) इति पुवद्धाच॑रतिषेधप्रस ङ्गात्‌ ।

न द्वितीय , (क्ारीयः 'माङीयः' इत्यादौ इद्धलश्चणस्य च्छप्रत्य.
स्यासिद्धिभलङ्गत्‌ । किञ्चेवम्‌ 'जस्रनयः ्चारमयमः इत्याद्तो "भनित्यं
बद्ध शसादिभ्यः (पाजसू०८-३-१७४) इति नित्या भयट्‌ न स्यात्‌ ।
क्रञ्च अत्रगुमायनिः शाङयुत्तावनि. “उदीचा बद्ध।दगतित्‌"

वि धिशेषध्रकरणे वदि खंज्ञासूअम्‌ । ७१

(पास ०४-१-१५७) इति चृद्धलक्षणः फिञ्न स्यात्‌| नलु "प्रास्ामच्-
दात्फिन्‌ बहुलम्‌? (पा०स्‌ ०-१-१०) इति किना ऽप्यतात्सद्धम्‌ ।
न्यच किञजकिनोः स्वर रूपा विषशषोऽस्ति डनत्यादिनित्यम्‌?
(पाऽस०६-१-१९७) इत्याद्य॒दास्स्याभमयन्नावारहाषठत्वात्‌ ! नच आस्न
गुष्ठायनी भायः इत्यत्र जद्धानःमत्तस्य च तद्धतस्यारक्तविकारः,
(पा०घु०६-२३-३९) इति पुचद्धावप्रातषध्ासद्धय 1फञजचव कत्तव्य हात
च्यम्‌ “लातश्च, (पान्सर०्द-३-७१) ₹इत्यननाप परतिषधसद्धः। न
चाश्रगुप्ायनेष्छाजा इति चद्धाच्छे वचाक्षित फकिफञरन्यतरस्याम्‌ःः
(पा०्ख०४-१-९.१) इति दुग्विकद्पेन 'आश्रगुक्तीयाःः 'अस्नगुक्तायनीया
इति देरुभयमिष्, तच्च णिज चविनान सिध्यतीति वच्यम्‌ फकिफ
ओः (पार्स०४- -९.१) इत्यन्न यूनार्यसुच्रत्या त्वदुदादहतरूपद्वयस्य
सिद्धान्तेऽप्यखम्मतत्वात्‌ । अत एव तत्र युन्येवादाहतम्‌ । यस्कस्या-
पत्यम्‌ शिवादिभ्योऽण्‌" (पारसू०८-१-१६२) यास्कः, तस्यापत्य युवा
“अणो द्व्यचः (पा ०सु०४-१-- १५६) इति फिञ्‌ यास्कायनिः, तस्य
छाजाः ध्यास्कीयाःः "यास्कायनीयाः, इति तस्मात्फिनाऽपि सिद्धो
किम फिजेवेष्यते इति चत्‌ ? उच्यते, उक्तरीत्या रूप्तिद्धावपि धा-
चामुदीचां वाचायांणां श्वस्वमतप्रच्युतिरेव तावहोषः । सिद्धान्ते दयु
दीचामर । 'अच्रशुप्तायानःः इष्ठ) प्राचा त्वानेष्ट । उक्तसत्या तुदान
सिद्धत्‌ , प्राचां तु सिध्येदिति स्पष्ट एवोमयोरपि स्वमतप्रस्यवः |
तथा च “ऋतो भार्दराज्ञस्यः (पाऽसुऽ७-२-६३) इति सत्रे (जहर्थ
इत्यादौ गुणे रपरत्वे च छते ऽनजन्तत्वाद्‌ “अचस्तास्वत्‌” (वपाण्सू०
७-२-६९) इत्यस्याप्रापा नियमाचुपपत्तः “कतो भस्द्धाजस्यः (पाण्स्‌०
७-२-६३) इतीद विधायक स्यात्ततश्च 'पेचिथः इत्यादाविण्न स्यादिति
दुषणे प्राप्त अचस्तास्वत्थस्यानेरा ननत्य भारद्वाजस्य । उपदेशे त्वतः,
भारद्वाजस्येव्येव । ततः- ऋतः, भारद्धाजस्येति निवृत्तम्‌ । एवञ्च सः
कररक्ष्यप्रसिद्धि.” इति सृजमङ्गन समाघाय भाष्यकारो वक्ष्यति-सि-
ध्यत्येवम्‌ । अय तु भास्द्वाज स्वस्माल्पनाल्पच्यावितो भवति इति ।
अत एव “अचस्तास्वत्‌, (पारस ०७-२-६ १) शस्य “उपदे शोऽत्वतः,
(पा०्स ७-२-६२) इत्येत दुषद्‌ शत्रहणमपङृष्य लिद्धान्तयिष्यनी ति
दिक्‌ । किंञ्च फिनि सत्यास्रगुप्तायनेरपत्यं कुत्सिनमित्यथं सोचीरगात्र
' फेर चः (पाणस ०४-१-१४९) इति छठकौ न स्याताम्‌ । ठन्न फिञजव
गृह्यते न तु फिन्‌ चरद्धादित्यधिकारादिति स्थितम्‌ । ततश्च (आभ्रगुत्ता-
यनीय › अास्नगुप्तायनिक. इति न स्यात्‌ । न च)

७२ शब्दकोरस्त॒सश्रथमाध्यायप्रथमपादवेतीयाहिके-

यमुन्दश्च सुषामाच वाघयायणिः कञः स्मरताः

इति चत्तो चयाणामेव परिगणनादन्येञ्यश्छठक्रा न मघतत पचति
वाद्यम्‌ , भाष्यकृता पारयणनस्यानाश्चयणास्‌ । अस्यथाऽन्ेव सत्र
सौ वीरोष्वति किम्‌ ? तेकायनि. इतिप्रस्युदाहेरण न सङ्गच्छेत | तेका
यनिशब्द्स्य तज्रापाछात्‌ । अत एव “यनि दुङ्‌ (पान्स्‌०2-१-९०)
इत्याद एडियते--विकस्यापत्य “हदिकादेभ्यः 1फञ्‌ः, (पान्य०्-९-
१५७) तेकायनि , हस्यापत्य युवा ^फृददुचःः (पा०स०८-१-१४९)
तेकायनीयः, तस्य छाना; युवप्रत्ययस्य लुकि छते “चद्धाच्छ.
(पाणस ०४-२-११४) 'तेकायनीया › इति । न हि सति परिगणने तेका
यनेदछः सम्मचति च वा तलोपः । अत पव युनिद्धुकस्यतरे स्थित्वा पर
गणनमवाचीनमिति हरदन्तादयोऽप्याह्ु. । अपिच फेञि सत्यान्नगु
पघ्ायनरपस्यं युवा “प्राग्दीव्यतोऽण्‌” (पान्सृ००-१-<२) तस्य “एयक
तियाषाजतो युन दुगणिज्ा.”” (पान्स्‌०१-८-५<) इति दुक आन्न
गुत्ायनि › इत्येव रूप पितरि धुत्रे चष्यत । फनितु सति तश्च स्यात्‌
जितः परत्वामावात्‌ ¦ न च अब्राह्मणमोत्नमाच्राद्युवप्रत्ययस्यापसंख्या
नम्‌? इति तत्सिद्धिः, जाद्यणगोनरे तदभ्रचतेः। किञ्च तद्भावितन्रहणपक्षे
"मालादीनां च (पाण्स्‌०६-२-८८) इत्यनारम्भणीयं स्यात्‌ (परस्थे ब
दमकक्या दानाम्‌" (पाभ्ल्‌०द-२-<७) इत्यनेनेच पृवपदाद्य॒दात्तत्वसि
धः! आपेच बद्धशम्द्‌ तन्नाचरुस्यायाश्रयणाद्वारवम्‌ । “सरजेन्ञाद्धः"
(पा०स०७-२-११४) इत्यादि विधिप्रदोष्वतरतराश्चरयणपरेहदाराय सत
शारकवद्धावेसन्ञा विज्ञेया स्यादिति चापर गोरवाभति।

अत्रोच्यते, आदेञमा्स्य चरद्धिसज्ञा । नचेवं सवेभासादावुक्तदोषः
स्यादेति वाच्यम्‌ “उत्तरषपदन्रद्धौ सवं चः (पारस्०६-२-१०५) इत्यन्न
ह्य त्तरपदश्रहण स्वयेते । स्वारतनाधिकारो चिज्ञायते ¦ तेनोत्तरपदस्ये
त्याधरृत्य या ब्रद्धावाहता सव गृह्यते । यथा 'सवपाञ्चारर "ससव.
द्ाल्जनपदस्यः (पाज्स्‌०ऽ-३-१२) इति इद्धि | इदं च तद्भाचितभ्रह
णिऽन्यवभ्य वक्तव्यमेव । अन्यथा सव. कारक. 'लवकार्कःः इत्यादा.
वतिगप्रसक्तेः । एवं तावद्धा्यप्यदोषः, चन्त्राचुच्मद्याश्चयणन दद्धिशब्देन
विहिताया बृद्धयान्नामेत्त तन्नेव पुचद्भावप्रातिषेधात्‌ । बृद्धिकशाब्देन च
विधा इत्स्ना बद्धः प्रतायत इत्याक्चयनवाक्त भाष्ये--"्यत्‌ कृत्स्नाया
चु दानामन्तम्‌ःः कत न च व्याकस्णमाय तथा सवद्वमा्यऽतेव्रसङ्ः
फलो पहितस्येव निमित्तच्वेन विवश्चितत्वात्‌ । रेदो प्रति फलोपधानम-
प्यस्तीति चेत्‌ ९ न, तयोङद्धिराब्देनःविधःनात्‌ ।

चि! धरोषध्रकरणे चृद्धिर्खंज्ञासूचम्‌ । ७द
केचित्तु यावहूद्धिजननयोग्यत्व सति किञ्वित्फरोपाहेतस्तद्धेतां
निमिच्तद्ाष्दनाच्यत । वैयाकरण तु पेच प्रति चद्धततो न निमेत्त निषध.
सन्नियोगाङाषठता माञ्रणातिषसङ्गमङ्गात्‌ । तेन देयाक्ररणमार्य नारिश्र-
सङः ! “परिषदा एय" (पाऽसु ०४-४७-७8) (पारिषदा माया इत्यादा
त्वाकार्माजोपदहितच्ऽपि स्वरूपयोग्यता सकठचुद्धि प्रत्यस्तीत्याह
तस्मात्‌-
आच्रत्तो गोरवापत्तेः शाखीयदेरसिद्धितः।
माठार्दीनां चनि लिङ्खाश्यासिन्यायात्तथेव च ॥
भाषिसज्ञात्दविक्लान गोरब!च्चह निधिनम्‌ ।
अदिज्माच्रस्याविश्चेषाहद्धिसखन्ञा विधीयते ॥
अनथक साध्वनुद्ासनं प्रयोगनियमा्थमदेलाथमागमा्थं विक्षोष-
णविशेष्यमावाथं चदं सूत्रमिति षटूपक्षी तु भाष्य एव निराङतत्वाद
सम्भवदुक्तिकत्वा खच नेह तन्यते । सन्ञासक्तिभवि सत्यपि का सज्ञा
कः सज्ञीत्यन्नर तात्पयग्राहकास्तु बहवो न्यायाः । तथाहि
यच्छब्दयोगः प्राथभ्यमिस्याच्यदेदयलश्चणम्‌।
तच्छन्द पवकारश्च स्यादुपादेयरश्चषणम्‌ ॥
श्व्यभियुक्तोक्तस्तथेवानुभवाश्च प्राथम्य तावल्छलित्वे छिङ्गम्‌ ।
तश्च “अद्ङ् गुण (पारस्‌०१-१-२) इत्यादा स्पष्मय । वुद्धिसलक्षा-
सूरे तु मङ्खाथदद्धिरान्दस्यादो प्रयोगऽ वक्ष्यमारेन्यानन्नररा
देचां सक्षित्व निर्णीने सत्यदेल्डद्धिरित्याकारकपदानुपूर्वीज्ञानानन्तर
मेव वाक्याथवाधाभ्युपगणात्तज्लनकीमूनानुपर्वीज्ञाने आदचमेव पाथ.
स्यान्न व्याभचारः । पद्‌ नुपूरवोक्ञानमेच चासन्तिज्ञानमिच्युच्यते ।
श्द च शाब्दबोधे हेतुरिति यनैष्यत तेषामासश्नानासन्नकथोच्छद्‌
स्यात्‌, पदसमुहाखम्बने खकलपदानां पदाथस्मस्णे च सकरुपद्‌ार्थानां
विषयत्वाविश्ेषात्‌ । आब्त्तिश्च सन्तत्व लिङ्खम्‌, व्यवहाराथमेव स
क्षाकरणात्‌ मेदाभरभ्यरामपि सज्ञित्वसन्नात्वे कचिन्निर्णीयेते । बहूनां
दयक्म सक्ाचत लकधकादू१ न त्वक्स्य वहः सज्ञा गांर्वात्‌ । न्यू
नाधिकव्यक्तिकास्तु बह्वयः सन्ना शष्यन्त पव, तत्तस्पयुक्तका्यवेरश्च
ण्यात्‌, कत्छत्यप्रत्ययसक्ञाचत्‌ , नद्धिततद्राजप्र्ययसनज्ञावर्च । खष्वश्चर-
त्वमपि टेशुमद्‌ सज्ञालिङ्ग यथायथ वोध्यम्‌ । दह त्वाच्रस्याऽभेदेन
च बृ/द्धशाब्दः सक्षेति स्थिने नद्रखेन श्चुतायुपूर्वीभङ्गादादिचां प्राथम्यभपि
योज्ञनायम्‌ । यद्वा, स्वेच्छया सन्ञा' क्रियन्ते इति पश्च विहाय भ्यव-
हाराय नियम इत्ति पक्षे योज्यम्‌ । भायडपि कार्मकाङपक्चाश्ररणेन चा

०

ॐ शब्द कोस्तमप्रथमाध्यायप्रधपपा हिङे-

समाप्रेयभिति दिक्‌ | पवन “आद्धचातुक हषः" (पाऽसु ०२-८-१९४)
“छद्‌ ति क” (पा०सुऽ ३-१-९३) «अपृक्त पएकास्प्रत्ययः'' (पार्सूऽ १-२-
८९) “स्व ङ्प शब्दस्य” (पा०सु०१-१-६८) “अणुदित्‌ ` (पान्स्‌ऽ१-
-द९.) “तपरः” (पा०सू० १-१-७०) “आदिरन्त्यन'' (पाण्सू०१-१-७९१)
“येनविधिस्तदन्तस्य' (पा०सूुऽ १-१-७२) इत्यादावपि व्यभिचार
उद्श्रतः, त्रापि विपरीतायुपू्वीकस्पनात्‌ । कट्पकत्वस्य च प्रसवां
क्तत्वात्‌ पक्चान्तरेरपि समाधानाच्च । अत पव स्थानवत्छेत्रे चत्कर
णड्िमथम्‌' इत्याशङ्य “स्थान्यादेशस्य सक्ञः मा विज्ञाय इततिमा
ध्यमध्युपपन्नम्‌ । यन्तु “अपृक्त तकाल (पा०सू० १-२-४१) हति पार
भाषा, नतु सज्ञा इत्युक्त, तद्‌ बच्यादाचाप सुचचम्‌ । ""अधुक्तसङ्ञायां
हद्छग्रहण स्वादिलोपे दलो प्रहणाथम्‌” इति वात्तकस्य तद्धाष्यस्य च
प्रनिक्ूकम्‌ } तस्मादुक्तेबगति समाचानाने दिक्‌ ।

तज “मुजचद्धि ' ?(पा०स्‌०७-२-११४) इत्यादा वन्यान्याश्चयः, स
ज्ञयाहि विधिर्विदहिनानां च सन्ञति। नच मादू सज्ञापच्च(चसरम्भवे
सतीह भाविसंक्ञाविक्ञान सम्मवति। तस्माद्‌ चद्धराच्दं एवाद्शः
स्यात्‌ । अन्यत्र इद्धिसज्ञाप्रचुत्तावपि मालादिक्लब्दान्तगतस्याकारस्य
तत उक्छृष्येह विधातुमराकयत्वादिति।

यच्राहुः-'मार्चि" इत्यादा सिद्धसम्येवाकारस्य शखज्युपदश्वादसधुलतर
प्रसक्ते साधुत्वं “सुजेचेद्धिः" इत्यादिना बध्यते न त्वपूव अकारा
मान्यते, येनान्योन्याश्रयः स्थात्‌ । उक्त च वातिकङकृता--सता इच्य
दिषु निमित्तमावात्तदाश्चय शइतरेतयाश्रयत्वादप्रासद्धः। सद्धतुगने
त्यद्ाब्दत्वात्‌” इति । अथ छश्षणकचश्चुष्कः कश्चद्याकरणबल्नेव मा
इत्यादिभ्रयोगेषु भ्युत्पित्सेत; तथापिन क्षनिः शारामाखाद्‌ चाकारं
श्रुते आत्वस्ामान्यटश्चणप्रत्याल्लत्या धमाः इत्यादे ्रयोगसमवायेनां
सर्मरैषामाकाराणां बद्धिराब्दवाच्यताश्रहात्‌ । साप्रान्यलश्चणानभ्युपग
मपश्च खात्वज्ातो शक्तिप्रहात्‌ शक्तय चुमवपद्‌थस्मरणवाक्याथवाधाना।
समानप्रकारकत्वनवा(तप्रकस्षङ्खभङ्स्युपममद्धा । अन्यथा गहं धट
<स्तिः इति बाक्यादण्यपृवन्यक्तन गृद्यनान देक! अत्त फव नवेति
विभाषा? (पार्षु० १-१-७७) इति सूत्रे माष्यकासो वक्ष्यति-साधु
त्वस्य विधेयत्वे 'भकिभमाषा श्वः (पार्सू<६-१-२०) इत्यादिना तस्य
वेकट्पापत्तिः 1 तस्मात्सम्प्रसारणाद्यव विकर्प्यत ईत । पषेव ठछड।
दिषिधो गतिः । न चव साध्वरुशासनत्वमङ्ख., साधुत्वकिद्दष्टस्यव
सर्वत्र छक्षणया विधानमित्ति छन्मेजन्तसूत्रे विवरणकाराद्भिरुक

विधिश्तेषघ्रकरणे चद्धिसज्ञासू जम्‌ । ७५

त्वात्‌, केवङविधानेपि "यदिह परिनिष्ठित, तत्साधु" इति श्चुनाथांपत्त
प्रकद्प्य वश्कयात्ताधुत्व सिद्धश्च । इह च प्रत्येक वाक्यपारेलमापतिः
"मालादीनां चः (पाणन्घू०६-2-८८) इत्यादि ेङ्ान्‌ ब्रह्मणा भाङ्ि
स्ताम्‌" इत्यादौ तथा दशनाच्च । यद्यपि शगगांः रात दण्ड्यन्ताम्‌
इत्यादौ समुदायेऽपि बाक्यपरिसलमास्षिडदयते गुणकमेभरुतनामपादान
स्थानापन्ञानां ग्गाणामनुसेषेनेप्सिततसकमतवः प्रधानभूतस्य शतस्याः
बरत्ययोगात्‌, तथापीह श्राखे यलं विन! समुदाये शाद न समाप्यत ।
अत एव “उभे अभ्यस्तं सह" इति सहग्रहण वात्तिककृडशष्यति । नाष्य
कारस्तुभेध्रहणमेवेनदथंमिति वक्ष्यावि । अन्यथा “दकाचो दे (पार्स

~१-१) इत्यचुब्रच्या सिद्ध. किञुमेग्रहणेन ? सयागसनज्ञाया समासस-
ज्ञायाच सदहासखक्ञाकरणमेवान्वथतावज्ञानाथेमत यच्ख.। मतषपव "सह्‌
सुपा” (पा ०सु०२-१-४) इति सदग्रहण यागविमागेन तिङन्तादिस-
मासविधानाथेमिति स्थापयिष्यते । इह॒ तपरकर्णमेजथमीदुदेरि निव
दुश्(रणाथमसनरेहाथं चेति भपञ्चिनम्‌ “पओङ्" "देओोच्च' (मास
२।४।) इतिदू्रयोः । य्विहोक्तं वासतिकङकता-- “आकारस्य तपरकरण
सवणांथम्‌ः इति, तन्त भेदका गुणाः" तपरष्ूत्र चानणि विध्यथम्‌
इत्यभिप्रेत्य । भाष्ये त्वभेदका गुणा इति पस्थितम्‌ । गुणा उदात्ताचदा-
तस्वरिताचुनासिका नान्तरीयकूतयोच्चायेमाणा अपि यच्च विनान
विवक्ष्यन्ते इत्यथेः | “अनङ्कदात्तः'' (पा०्सु°प०७-९-७५) 'अडद्रा त्त.
(पा०सु०ए०६-४-७१) इत्यादाबुदात्त्दण चह ज्ञापकम्‌ । अन्यर्था
द्‌युदात्तमेवोच्चारयेटुघवात्‌ । नु यथ्यभेदका गुणास्तर्हिं यद्वक्ष्यति
माष्यकारः-“हन्त्यादेश्स्य वधः स्थानिवद्धवाद्‌नुद्‌ात्तत्वादिट्प्रतिेपे
प्राप तद्धार्णाय वध्यादश उदात्तनेपातन करिष्यते | तथाच ''पकाचं
उपदेश” (पा०सू०७-२-१०) इति सत्र एकज्यरहणे न कर्तव्यम्‌ ° इति,
तदैतद्धिरष्येत, आवेवक्षाप्रसङ्गात्‌ । अथोस्यत-तत्रापि “स्थानेन्तरतमः”
(पाऽसु०१-१-५०) इने चवचनाद्‌ादेशस्ययः स्वरः भरासस्तास्पन्तुस्चार-
यितभ्ये उद्‌।त्तोच्चारणं यज्ञेन विवक्षां ज्ञायते इति ! एवमपि यद्वक्ष्यति
षष्ठे “वतसयाद्यद त्तनेपातन करिष्यते स निपाननस्वर "चतुरः
शासे ` (पा०सू०६-१- १६७) इत्यस्य बाघको भविष्यति» इति तद्विरुध्यते ।
चतुदशब्दा छभ्युत्पासचपक्षे "श्रः सख्यायाः" (किणसू०२<) इति किन्‌
सूत्रणाद्ुदात्तः ' "चतेरुरन्‌ (उ ०सू ०७७) इति व्युत्पादनेऽपि निर्स्वर्णां
द्युद{च पतव | तत्स्थानक्रस्य चतसुरान्दस्यापि स्थानस्वरणायदान्तु,
शचचारणापपत्ताः "चतुरः शिः" (पा०सू०६-१-१६७) इत्येतद्रा धक

७६ शब्दकोस्तुमप्रयमाध्यावव्रथमपादतृतीयाहिके-

त्वायागात्‌ । अगपेच अस्थ्यादीनामष्यद्यद्‌ात्तत्वादन्तादशस्वानङञेऽपि
स्थान्यनुरूपेऽचुदाचे एवोच्चारमीये उद्‌ात्ताच्चारण विवक्षा भविष्य
तीच्युदात्श्रडण निष्फलमेव्ः प्रत्युत क्रियमाण तद्यल्लाधिक्येऽप्यविवक्ा
लपयेत्‌ । य (प्येकश्चुत्या दुज्नपाठात्काच दुद्‌! तोच्चारणं विवक्चा्थभिनि
तदपि चिन्त्ट्म्‌? एव सत्यनङेऽप्युदात्तोचचारणेनेव स्सिद्धावुद्‌ ग्रह
पत्रैयश्यपित्ेः उक्तन्ञापनासम्मवाच । तथाहि, कि ज्ञ!प्यम्‌-- स्वश
न्देनाञुपन्तो गुणो न पिचक्ष्यते इति अशहोस्विदसति यल्लचिरेवे न
विवक्ष्यत इति ? अधये निपातनस्त्यो न विवश्ष्येत ! अन्त्ये तुदात्तो-
च्च।रण एद विवक्लाहेतौ यलविशेपे स्थिते कथं ज्ञापकोत्थानं, सूरश
थिल्यात्‌ । तस्पाद्‌ गुणानाममेद्कस्वप्रनिपाद्‌कमन्रत्य माष्यम्ु्तरभ्र-
न्थविरुद्धमवेनि चेत्‌

उच्यते, ' माषा छन्द्ति' (पा०्ु० १-२-३६) इति वैकटिपक-
मेकश्चुव्यङ्गीकृन्य “पश्चान्तरेरपि पटिहदारा मवन्ति इनि न्यायेन तत्र
तज्नाद्युदाचनिपावन रिभ्यते इत्युक्तम्‌ , इह तु तरेस्वर्येण सूत्राणां वाड
माञ्चित्य स्वरूपेण पात्तस्य गुणस्य नःन्नरीयकत्वेनाविवद्िनत्वसम्ब
वादुद्‌ात्तश्रहण ज्ञापक्रामेत्युक्तम्‌ , अतो न त्रिराघः। यद्ध, “जणुदित्छ
वणेस्य'” (पा्सु०१-१-द७) इत्यचाज्ञत्रहणेनेव (सिद्धे युगभिन्नानां यच
खानां सय्रहाय क्रियमाणमणत्रहण युणानां सेदकतामपि ज्ञापयति ।
मेदकामेद्‌ कत्वपश्चषयोश्च जा तिव्यकक्तपक्षयोरिव लश्याञ्ुसेधाद्भचवस्थे
व्युक्त हल्च । तेन मद्कत्व पक्चश्चयणेन “जाद्दात्तनिपातन करि-
ध्यत इत्यादे भाष्य बाध्यम्‌ | अद पव चदृमस्त्यदादत्वे ' भषन अ
विभक्तो" (पाण्सु०ऽ-२-<८४) इत्याद च चुनासिको न प्रञनत्तते। नत्व
णूप्रहण श्हखो यमम्‌ (परसू०८-४-&4) इदानि लछापेऽन्यनरस्याप्रह
णाचुच्रात्तज्ञपनाथमत्युक्तामाति चत्‌ 1 न, उभयन्ञपकत्वऽप्यविर)
धात्‌। न द्यक्षनेकमेव ज्ञाप्यमिति नियम. याचना विनानुपपत्तिस्तस्य
सवस्य ज्ञाप्यत्वात्‌ । अव एतराऽऽत्वातेकरप, छृतात्वस्य षट्सज्ञाचे
त्युभयमपि “अष्टनो द्‌'घाच्‌' (पारषू०द-१-१७२) इनि दौीधेश्रहणेन
ज्ञापयिष्यते । अत एव च सहितायाम्‌ (पान्घु०६-१-७२) हत्याधि
कारेण सहिताय अनित्यत्वं कारुभ्यवायेप्यानङादिपरवुत्तिश्वेत्युभय
ज्रप्यते इति देर्‌ । पवञ्ाकारस्य तपस्कस्ण सवणाथमिनीहत्य वा-
तिकमपि भद्क्तत्वपल्लण खाध्वच । भष्यतु प्रक्लान्तरामप्रायेण पेज
यत्वसुक्तम्‌ › तदृ पि यथादेशपक्चे बोध्यम्‌, अदियां सन्ञानिधावतुचाय-
त्वेन सवगग्राहङरूचवमसखक्ते. । कायक खपक्षे तु वेधिवाक्येनेव चद्धि

[वाधिश्चषवरव्छरणः इक्‌ ररिमाषासू्म्‌ । ७9

संज्ञा विहिष्टानामदेचां माध्यमानतया खवणग्रहणं न परप्नोस्येव।यथा
च व्योतश्ामराजसुथादिरब्दानां यागविधादव सामानाधिकरण्यान्ना
मघयन्व।वगतिने तु वाक्यान्तरेण, तथाऽस्मिन्पश्चे बरद्धथादीनामपि;
“इृद्धिरदि च्‌" (पा ०९०१-१-१) इति सूच तु “इकः गुणल्द्धी? (पा
घु ० १-१-३) इ तचत्प्रद्‌ापस्थ्मपकम्‌ । उपस्थाप्यस्य साज्ञितया पर सज्ञा
घुच्रञ्यवहारः । आद्यपक्ष तु ध्यन्न दुखन'” इत्यादो स्व्गराव्द्‌ाधवगम-
वदिहैव चृच्यादिश्ाब्टाथांचगम इति विरोच'।
तदय नि्भखित' सूत्राथः-ङकतानामक्ृताना चादेचां धत्येक इद्ि-
ज्ञा स्यात्‌ ¦ आरदवखायन.; पेातिकायनः | अद्वरेतिकराब्दाभ्यां नडा-
दिन्वात्फक्या दिन्नः । उपगोरपत्यमरोपगचः ॥
अदेङ्‌ गुणः (पाऽसरु=१-१-२) ॥ अदडं गुणसन्ञ! स्यात्‌ । तपरकर
णमिह सबोथैम्‌ । नेन न्तरति" इत्यत्राकार पव न तु कदाचिदाकार ।
न च प्रमाणन आन्तर्यण नियमसिद्धि, रपरत्वे छते पकमस्याध्यर्हमःज
त्वादपरस्याद्दतृताोयमात्रत्वान्‌ । पचन्ति चताः स्नातः
इका गुणह्रद्धा (पा० ख्‌ ०१-१-३) ॥ यच च्रूयाद्‌ गुणो भवति बृ द्धभ-
वनाति तत्र हक. इति षष्छ्यन्तस्रुपस्थत बोध्यम्‌ । चेता, स्नोना अ
हार्षात्‌ त्यादि । इक इत्युक्तेनह~-षाता, ग्छायति, उभ्मिनेति तथाच
वात्तक्रम्‌- ' इश््रहणमात्सन्ध्यश्चरव्यज्जननिन्र्यथेम्‌'” इति । ननु जे.
तानि लान्ति पयाजना >, ज्ञापक्रनानिकां व्याब्रत्तिसिद्धः । तथाह, अ-
कारस्य पचने" इन्याद्‌ा शप तेप चाश्चित्य यथाक्रय शवुगन्त'' (वा०
सू०७-र-८द) ईनि “लावे चातुकाद्धघातुकयो `” (पारसु०७-३-<४) इति
च सखूज्रण सत्यापि गुण रूपे दिरशेषां नास्नि । अचिकीरींत्‌" इच्यादौ
त्वतः खाप चुद्धबाभ्यने “व्यस्लोपा * (कानवा) इनि पूवदिधनिषध-
स्य वक्ष्यप्राणत्वात्‌ । सुक्रारम्मपक्षऽपि द्येषेव (चिकीर्षक. इत्यादो ग-
तिः । "अचा {ज्णतिः' (पाऽ सर ०७-२~१ १५) रत्यज् नद ष्स्थानश्धत्व्‌
न इक्‌ वारेभाषाया अप्रचरत्त, । अयासीत्‌" इत्यादो तु सिचि दद्धो सत्या-
प्राप न क्लतिः। वस्तुतस्तु सा परत्वात्‌ स गिड्भ्यां बाध्यते । येननाप्रा-
पिन्यायनापत्राद्त्वाद्वाध्यते इति तु नेष्कष.। नच श्याना वाताः इ.
त्यादावाता गुणप्रसङ्गः "गापोष्टक्‌" (पार्सू०२-२-८) इति रक. किस्य.
नक्रारस्य गुणा न भवतीति ज्ञापितत्वात्‌ । तद्धि कित्व सामग. इ-
त्याद्विर्कपायं करयते । यदि त्वाकारस्य गुण. स्यात्तहि द्वयोरका
रथाः पररूप्ण सामम," इत्यादेरूपालदो कं कत्वेन? न खट्‌ (चक्रमे
क्कः इत्यादा चव परत्वादाङ्गत्वाच्चाताः खोप एगोद्ाद्तुमुचतोन त॒

७८ गव्दकोस्तु षथथमाध्यायवथमपदतृतीयाहके-

पररूपमिति वाच्यम्‌ › तावनापि ज्ञापकत्वे बाघक।भावात्‌ । स्तुतस्तु
नेह छापन भवेतव्यम । तच हि “अदुद्‌त्तोपदेशा'” (पा०सु°६-७-३७)
इत्यतो नुढत्तनोपदे शग्रहणेनाद्धधातुकस्य विश्चेषण।द्‌द्धेधातुकोपदेशे
यद्‌कारास्त तस्यातो खछोषो विधीयते । अन्यथा गतो गतवान्‌, इत्या
द्‌ वतिप्रसङ्गात्‌ । न चासिद्धवत्सूत्रेण निर्वाह. तस्य माष्यङ्कता प्रत्या
्यास्यमानत्वात्‌ । किंञ्च «अय पय गतौ? (भ्वार्या०) अश्यां क्किपि
८अत्‌' "पत्‌" इति रूप माघवादिभिरुदाहत, नद पि यथाश्चुते न सिच्येत्‌ ।
तस्मादुपदेश्षावुञ्रत्तिरेव शरणम । कथं तर्हिं 'धिनुतः' कृणुतः" इत्यादौ
“अतो लोपः” (पाण्सु० ६-४-७८) इति चत्‌ ? सन्नियोगद्धिष्टनय। उप्र
त्ययो पदे शवेखायामेवाक्रारस्यापि बुद्धयारोहादिति केचित्‌ । अन्ये तु
“धिन्विक्ृण्डयोर च (पा०स्‌०२-१-८०) इति सोज्रकमानुरोघासप्रथम-
मकारादेश्रुतद्नन्तर चशछब्द्‌!छृष्र उप्रत्यय इति नोक्तदोष इत्याहु" ।
नन्वव "सामगाय इत्याद वेकादेशस्य पृ्वान्तत्वेन ्रहणाद्‌ “आतो
घाताः (पान्सु*६-४-१४०) इत्यलोपः स्यादिनि चत्‌ ? अन्नं केयटः-
“अक्रारमान्िदयय छतो यरब्दः सन्निपातपरिभाषया लोप न प्रवर्तय.
ति। दीधेत्व तु “कष्टाय (पारसु०३-१-१४) इति निपातनाद्धवति"
हति “एओङ्‌ *घुत्रे स्थत्वा समाहितवान्‌ । तस्यायमाश्यः-यददेशे हि
हृस्वत्व वि शिष्टमत्वं प्रयोजकम्‌, तद्धिधावत इत्यनुच्त्ते. । तत्न यद्यपिदी-
तण हस्वतस्वांयो निवितस्तथाप्यत्पमाज्रमदेल्ेऽप्यन्चुवकचैते । तदपि चे
ठो पेन निवसत तर्हि परिभावाविरोध.। दीधौन्चे पर ज्ञापकात्परिमाषा
वाध्वते ! न चेवमश्ान्तरेऽपि तद्वाथोऽस्त्विति वाच्यम्‌, तदबाघेऽ
प्युपपत्तः । प्रृतखुत्रे “एभोङ्"सूत्रे च गपोष्ठक, किच्वस्यानन्याथैनां
वदन्‌ भाष्यकारश्यात्र प्रमाणम्‌ । एतन छ्युभयाश्चब्दस्य नपुसके इस्ववे
डयादेश्े दीघ च सते “आतो घाता. (पा०्सू<६-४- ९८६०) इत्या.
लोपे च श्युभय्यः' इत्यादि माघवोदाहत भाष्यविसेघाश्चिन्त्यम्‌ । अत
एव नपुखके “श्रीपं ज्ञानवत्‌? इति ग्रन्थ श्रीपायेनिरूपपरतया यथा.
श्रुतमेव खमञ्जस मङ्क्त्वा माधवाुसेधेन श्रायेण ज्ञानवत्‌" इति भ्या
चक्षाणा अपि भत्युक्ताः । तथा श्छायति' इत्यादा सन्ध्यक्षराणामष्यु
पदेशासामथ्याद्‌ गुणो न भविष्यति । इतरथा हि प्कारमेवोपदिषशेव्‌ ।
माजाङुचघवविर्हेऽपि प्रक्रियारखाघवस्तच्वात्‌ । नं चेवमायदेशोऽपि ने
स्यादिति वाच्यम्‌ , ध्यं वरचि प्रस्युपद्श्योऽनथकः स विधिर्बाध्यते य.
स्य तु विघेनिमित्तमेव नासौ बाध्यते” इति न्यायात्‌ । गुणं प्रति हय
कारोपदेशाऽनथकः, रखें इत्यस्वापृ सुपरत्वाव्‌ । अयादेशस्य तुनि

चिधिशेषग्रकरणे दक्परिमाषासू चमं । ७९,

पित्तमव । नच श्छय ईत्यव पल्यनतासात वाच्यम्‌, तथा सतति
वया ञ्छायते इति रूपं न स्यात्‌ , यक्रारद्धयश्चवणप्रस्ङ्गात्‌ 'जग्डा
इया चसिद्याप्च्श्च । यन्तु एकाजजन्तत्वाभावादिदूधस्ङ्कन “ग्कात।
इत्यादि ने स्यादिति । तन्न, अयुद।त्तोपद्राष्वेषां सुपरत्वात्‌ । नच
चम्‌ 'अग्डछासिद्धाम' इत्याचसिद्धिः अनादन्तस्वेन सगिरोरसम्भवादिति
वाच्यम्‌ “डोप व्या (पाऽसू°द-१-६६) इति यदरापे कत सागराः
खखभत्वात्‌ । सन्निपातपरिभाषा त्वनित्यनि ऊतितुगघ्रदणेन ज्ञापय
प्रते वेन वङसन्निपातन छना यलोपो वर्खकन्निपातचिधातकमपीट
परवत्तयेष्यत्येव । आनत्यताश्रयणनेव हि दाश्च. गाद. इत्यद्‌ा-
वद्ातोर्टोपः । अन्यथा इञ्‌ कप्रत्ययो पति तयोरुपजीठयत्व।दल्लोपो न
स्यात्‌ । अस्तु वा 'सन्निपाततपरिभाषाश्चयण।द्‌ -अग्खालिष्टाम्‌' इत्यादि
न सिध्येद्‌ इत्यपि यान्तेपदेशे दोषान्तरम्‌ । स्थापि सध्यक्षराणामुप
देश्चसतामथ्थाद्‌ गुणो न । आयादयस्तु भवन्त्येवेति सिद्धम्‌ ।

स्यादेतत्‌ 1 “आदेच '' (पारस ०६-२१-७५) इतयात्वमपि तर्हि बाध्य-
ताम्‌. । नद्यज्ञुपदेन्च आत्वस्य निमित्तम्‌, गे इव्युपदेश्छेऽपि तस्य सु
करत्वात्‌ । शिति गुणनाशिच्यात्वेनेचोऽपहार प्राप्त रेज्ञुपरेश्चसामश्यंन
गुगात्वया्रध्य कतरद्भध्यि कतरन्नत्वत्रं वनयमनावविरर्हणाअययवबवन्ना
व्यात्‌ ¦ न चवमत्वचिषेः कोऽवक्रारा इति वाच्यम्‌ ध्वेदर्‌ पानः (दि°
प०) “श्चो तनूकरणे * इत्यादेरवकाशस्य स्पष्टत्वात्‌ । नन्वेवमादेङ्‌ इत्ये-
व ब्रृयात्‌ , तथा चज््रहण निरवक्ाारशमवेषते चत्‌ 2 न, उत्तराथत्वात्‌।
धीनातिभिनोति"' (पाण्सु०६-१-५०) इत्यत्र द्यच इत्यनुञ्लस्या (नाक
रन्तानापेजन्ताः प्रकृतथः, एजन्तानामपीकारान्ताः' इति धुसक्षासूते
वात्तिंककारः स्फुटीकरिष्यति ।

अत्राहुः-अन्यतरवायनेव सम्भवे उभयवाघक्रस्पनं तावदभ्यास्यम्‌
तत्न यद्यणुरपि विश्लेषो नाचघायंतं तद्दि वितिगमनाविरहात्स्यादेदो-
भयबाध,. । आस्त चह वचिनिगमक्तम्‌ न ध्यास्या (पाऽसूु०८-२-५७)
दाते सूते च्यायतेः कृतात्वस्य नेद्‌रोनात्तरादाधन्नपनात्‌ | किञ्च रज्य
हणसामथ्यादप्यात्व भवति । यत्तक्तब्ुत्तराथं तदिति तन्न, "मीना
ति" (पाऽचूुऽ६-१-५०) इति सुत्रेण हि नैचः स्थाने अप्वं विधीयत ।
किन्त्वेज्‌निमित्ते प्रत्यये विवक्षिते उपदेशावस्थायामेवान्त्यमात्रास्यात्व
वचेघधीयत्ते । अन्यथा "दाय. इत्यादा भाव घञ बाधेत्वा ""पर्च्‌'' (पार्सुऽ
२-३-५६) स्यात्‌ ; इषदवद्‌ानः' 'स्वचद्‌ान' इति “अतो युच्‌" (पाण्सू°
२-३-१२८) न स्यात्त अचद्‌ायः' इति 'द्द्यादच्यधा” (पारसु०३-१-१४१)

८9 शब्दकोस्तुभध्रथमाध्यायप्रथमवादततीयाहिके-

[कन्य

इति णो न स्थात्‌ | श्पष्ठीकरिभ्यते चद षष्ठ पव भाप्यकृता । एवञ्च
ङ्निभिक्ति भस्यय इत्युच्यमानेऽपि (दापयत्तिः मापयतिः इत्यादि कसि-
ध्यत्यक्, णचा गुण प्रत्यपि स्वरूपयोगर्यत्वात्‌, चद्या शुणबघेऽपि यो.
ग्यतानपायात्‌ । न चह फलोपधान विवक्षितम्‌, आत्वस्यञ्विष्ये प्रा
गेव प्रचुत्तेरभ्युपगमात्‌ । अन्यथा घञ्युच्णप्रत्याया न स्युरिति खमन
न्तर्मेवोक्तम्‌ । तस्माद्‌ात्व भवस्येव । गुणस्त्वकारापदेशस्ाम््याद्‌ बा
ध्यते इति स्थितम्‌ ।

व्यञ्जनानां गुणः स्यादिति परमवरिष्यते । ततश्च ईइहिताः इत्यत
हकारस्य कण्ठ्यत्वादकार' स्याद 'उग्भिताः इत्यन्न भकारस्यीष्ठ्य
त्वादोकारः, ततश्च चेताः 'उनधिनाः ईति स्यात्‌ । इदंकारस्य यणि कृते.
ऽकारस्यटा खहाद्शगुणों न त्वह्ोपः, आद्धेघातुकोपटेशे यदकारान्त
वस्य लोप इति व्याख्यादत्वात्‌ । उम्मेश्चाुस्वारपरलवणयोशैणे
क्सव्येऽखसिद्धत्वादिति | नेषदोष' “सप्तम्यां जनडः'” (पारस०३-२-
९७) इत्यन्न डप्रत्ययस्थ डित्करणं जापक न व्यञ्जनस्य गुणो भवततीति।
यदि हि स्यात्तर्हि नकारस्याद्धमा्जिकस्य मानिकं अकारे गुणे कते
उयाणामकासयणाम्‌्‌ “अता गुणः (परसू ०६-१-९७) इति परस्प च
सिद्ध कूपम्‌ उपसरजः "मन्दुरज, इति, तत्कि टिङोपार्थन डित्कर-
जन १ खीगवीचु पुगवानां गस धानाय प्रथमञयुपसरणभुपसरः । “प्रजने
सन्ते." (प!०स्‌० ३-३-७१) हत्यप्प्रन्ययो घञोऽपवादः । परजनः स्यादुप-
खर ° (स०को०३-२-२५) रति सङ्कखाणंवगेऽमरः ! प्रजायते ऽसिमिन्प्रजनः प
दनां गभेग्रहणकार इति क्षीरस्वामी । उपसरे जात उपसरजः, मन्दुरा
यां जातो मन्दुरजः ““उ्धापो सज्ञाछन्दसोषहुरुम्‌” (पाण्सु०६-३-६२)
इति हस्वः । “्वाजिक्ञाखा तु मन्दुरा (अऽको०२-२-७) इत्यमरः; । नं
च डकारः श्रवणार्थोऽस्त्विति वाच्यम्‌ “प्राब्खदुशसरत्कारुदिशां ज्ञः [पा०
सू०६~३-१५) इति कताटेखापनिद शाद्ङ्ात्‌ । नच नेद ।लङ्ग "जे क्षये"
(भवार) इत्यस्य कप्रत्ययान्तस्य जः इति निद रोपपत्तेः। क्थताहक्‌
मेण्युपपदे विहित आत. कः ध्राज्षिज.' इत्यादो स्यादिति चत्‌ ?५दिपः'
पादप. इत्यादिखिद्धये “सखुपि स्थ.” (पान्सू०३-२-४) इत्यञ्च सुपीति
योगविभागाभ्युपगमात्‌ । सत्यम्‌ , उकारस्य भ्रवणाथेत्वे इस्तन्ञाराख्च
बाध्येत । न च प्रयोजनामचः, टिलोपाथेत्वाच्‌ । न च शुणेनास्यथा-
सिद्धिः; तदभावस्यापि ज्ञाप्यत्वात्‌ । निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेन
(जेशन्या०६-१-१३) फलमुखगौरवस्यादोषत्वात्‌, उकारस्य श्रवणा.

क अ

ताभ्युपगमे शत्तद्ध तु ननित्यशब्दत्वात्कमथ राखामेते चान्नवत्तक्‌

विधिरोषध्रकरणे इक्षपरशिभाषास्‌जम्‌ । ८१

स्वार्छिद्धम्‌" इति वृद्धिपूत्रस्थवार्तिंकविरोधाश्च ¦ नन्वसति डत्वे
रूप न सिध्यति, नकारस्थाने गुणस्यापि सयुनासिकस्य भधसङ्खात्‌ |
न च निरनुना्तिकेन ध्रस्ययाकारेण सह पररूपाच्छुदधो भविष्यतीति

च्यम्‌ , पररूपविश्ानेऽपि गुणानामभेदकतया पययेण साञुनासि-
कप्रसक्तेदुंवारत्वादिति । मेवम , “एङि परः इतीयता सिद्धे रुपन्रह
णादधिकाद्यत्नादु गुणविवक्चोपपत्चेः । तस्य दछेतदेवकरूम्‌-याइक्ा परः
स्व रूप निरनुनासिकस्वादयुपेतं ताडगेव यथा स्यादिति । तस्माज्जनेड-
घचनं ज्ञापक न व्यञ्जनस्य गुणो भवतीति । एवञ्च “श्ररग्रहणसात्सन्ध्यक्ष-
रन्यञ्जननिवुच्यथंम” इति वा्तिकमसङ्कतमिति प्रति भगवान्‌ भाष्यकार
इत्थ सिद्धान्तमाद--उक्तसीद्या ज्ञापकेनेवात्सन्ध्यक्षरयाणां निरसेऽपि
उ्यञ्जननिवुत्यथं सूत्रं कत्तेव्यमेव । यच्चक्त जनेडवचनं ज्ञापकमिति ।
तन्न, गमेरपि ह्ययं डो वक्तव्यः । गमेश्च गुणे क्रियमणे आन्तर्यत ओ.
कारः स्यात्‌ । ततश नगः" अगः" 'अभ्युद्ध' समृद्धः श्वयादिन सि.
ध्येत्‌ । ततश्च तत्न चरिताथं डि कथं व्यञ्जनस्य गुणाभावं क्ापयेदि-
ति। नञ “जनेडः” [पा०्सू०ए ०३-२-९७] इत्येव डप्रत्ययो गमेन विधी-
यते कि तु "गमश्च" [पा०स्‌०३-२-४७७] (अन्तात्यन्ताप्वदुरपार'” [पा०
सू०३-२-४८) इति प्रकरणे पाटेतेन “अन्यत्रापि दद्यते" [काश्वा०]
इति वाचिकेन डप्रत्ययःन्तरमेच । तथाच कथं भाष्यङ्तोक्तं "गमेरप्ययं
ङः! इते ? सत्यम्‌ , “सन्तम्यां जनेडः [पा०्सु० ३-२-९७] इति प्रकरणे
तावद्‌ “अन्येष्वपि ददयत'” [पा.सु०३--१०१] इति सूत्रेण ङो विधी.
यत इति निर्रिवाद्‌म । तत्न चान्येष्वप्युपपदेषु जनेड खरयत इद्यक्चरा
थेः । तेन "अजः" द्विजः" अनुजः" इत्यादि सिद्धम्‌ । एवमपि वासन्त.
राइविधायकाभावात्‌ "परितः खाता परिखा' इत्यादि न सिद्ेदित्याश-
ङ्य तत्र वात्तककृताक्तम्‌ “अन्येभ्योऽपे इङइयते'' [काण्वा०] इति ।
अयं च सौत्रहदयपिग्रहणखूचित एवार्थो वार्तिकेन विन्तो न खयू
सरह्यतः । तथाच तत्र बुत्तिकार आह--“अपिश्चब्दः स्वोपायिन्धभि.
चारार्थः । तेन धात्वन्तरादपि भवति-परितः खाता परिलेति । दश्षि-
प्रदणात्कारकान्तरे कारान्तरे च” इत्यादि तत्रैव स्पष्टम्‌ ¦ पकं स्थिते
सौत्रेणेवानेन "परिखा" इत्यादेरिव (नगः, अगः इत्यदेरपि सिद्धो “अ
न्तात्यन्त'” [पा९सु०३-२-४८] इति प्रकरणे “अन्यज्ापि दयते" इति
वात्तक न कत्तेव्यमेव । क्रियमाण वा दतसूत््रसिद्धा्थविवरणपरंतया
नेयभित्याक्येन भगवतोकम्‌--*“गमेरपि ह्ययं डो वेक्तञ्यः" इति । नन्वे-
वमपि डित्वभ्यथमेव, गमेर्विचैव सिद्धे “गमेङः' इति डोपत्ययविधानन

११

८२ शब्दकोस्तुभप्रथमाध्यायश्रथपपादतृतीयाहिके-

मकारस्य गुण ॐकारो न भवतीति ज्ञापितत्वात्‌ । तस्माडप्रल्ययस्य
डन्व पू्ाक्तरीत्या ज्ञापकमेव । किञ्च, डोप्रत्ययक्िचानमेव व्यञ्जनस्य
गुण इ।त ज्ञापयातं । अन्यथा वचेव {सद्धा कि तेनेति चत्‌ १ न, विचि
हि सति गुणः क्रियमाणः खाञुनासिक ओंकारः स्यादिति निरयुनालि
कलिद्धये डोप्रत्ययविधानादिति दिक्‌ ।

अन्न वदन्ति-"'तेनोतेडडः सन्वच्च इतति डित्करणान्न व्यञ्जनस्य
गुणो भविष्यति । यज्च राख्रातिदेश्चो$य कायां तिदेश्ो वा १ आशये ऊ
णनषिषतिः इत्यत्रेव ““द्विवेचने ऽचि [पा०सू०१-१-५९] इति स्थानि
घरद्धाघेन न्ततं अड इति स्थिते “सन्यतः” [पा०््‌०७-४-७९] इती.
कारः सानुनासिकः स्यात्‌ । द्विनीये च्वभ्यासका्यै दुखेममिति । तन्न;
आये गुणाना भदकत्वाद्‌ इमः ईमः इति वदुपपत्तेः । द्वितीयेऽपि
(वमर "जुहूः" इत्याद्यथ धात्वाधकारायद्ित्वे ऽभ्याससज्ञास्वीकारात्‌ |
अत एव “किटिधातोः” [पाण०्बू०६-१-८] इति सूते “धातुप्रहण तिष्ठतु
तावत्सान्यासिकम्‌ः? इति भष्यम्‌ । “आदेच? [एाण्सु°दै-१ ४५] इ
ठि सूत्रे धातुग्रहणायुहत्तेरापातनो भाष्ये प्रदरितस्वेऽपि ष्यङ्विधि.
भाष्येऽननुचत्तरेव सिद्धान्तिततया भाष्यारायस्वेव्थमेव वणेनीयत्वा
दिति दिक्‌ )

किञ्च, यथा स्थानेन्तरतमपरिभाषासस्छतावच्चनासिकपरसवणे
विधी स्थानप्रयत्नाभ्यामन्तरतम 'एवन्मुसरिःः श्व कराषिः इत्यादिक
विषय छन्न्वा चरितार्थो 'चतुर्धुखः' (कुण्डं रथनः इत्यादो न प्रवक्तेते
दति हयवरटृखुत्रे सिद्धास्तितम्‌ , तथेहापि सावधातुके जुसि गुण
सिति बुद्धादयः नताः 'अआवमयुः 'अनेषात्‌ः इत्यादो चरिताथाः
उर्भिताः 'अनेनेन्ञुः' 'अभत्तात्‌ः ईत्यादेषुन भविष्यन्त। न चेष
निता अनैषीत्‌" श्यादवेव स्थानगुणप्रमणिखिभिरान्तयैखाभात्‌ श्चे
ता" 'अलेषीत्‌' इत्यादो भ्रमाणान्तयविर्हेण गुणवृद्धी न स्यानामिति
वाच्यम्‌ “सृघस्यद' क्मरच [पाण्ष्‌०३-२-१६०] इति क्मरचः कनोश्च
कित्करणन प्रमाणत आन्तथस्याविवक्षाया ज्ञापनात्‌ ¦! नचैवमपि
(दहित श्रक्षिता' इत्यत कण्ख्यताख्व्ययोर्धिचुतयोश्च हकारशकारयो
स्तादशावेवादेनो स्यातामिति वाच्यम्‌ , ^नाञ्छलो” [पा०्सू०१-१-१०]
दति सूरस्य धत्याख्यानावसरे ऊष्मणामीपद्धिच्रुतताय।ः सिद्धान्तयिष्य
माणत्वात्‌ । न चेव चिच्ुतकरणा, स्वरस्तिभ्य पञ विचुततरावित्यादि
शिक्षाऽचुरोध्ाव्‌ ्वेता' नेता' इत्यादावपि गुणाप्रञ्त्ति. स्याद्धिवतविषु
ततरत्वकुनवेखश्चणय सत्वादिति वाच्यम, तथासति विधे्निर्विंषयतापत्तः,

विधिशषश्रकरणे इक्परिभाषादूत्म्‌ । ८३

@ ~ क क

“जयः करणम [पार्सू०६-१-२०२| इत्यादेनिदश्ं; कनसुन्क्मर्पर-
श्तीनां किच्वन चेकारादिषु गुणप्रचस्यञ्चुमानाच्च ! आत्लन्ध्यक्चरञ्य-
नेषु त॒ गणायगप्रद्रत्तिरेवोधचिता । तथाच नेद्‌ शाः “यातेवातेद्राति-
प्साति” [पार्सूरप०८-४-१७] “घ्यावतः सम्त्रसारण चः [कान्वा०
'ब्रहतिचिनोतिदेग्धिघु च [पा०सू०ए०८-४-१७) इत्यादि । अथ क्नोः
करिचेनायि शुणङद्धिविधावस्तरतमपरिभाषऽसुपस्थितिरेव ज्ञाप्यता-
भितिचत्‌१ नः सत्यामपीदपरिभाषायामीक्षारस्याकासदिनिच्रचयेऽन्तर-
तमपरिथाषाया आवद्यकत्वादिति । तदेवे डआडिस्वादनान्तयीन्निर्द
छा निराकतं व्यञ्जन भाष्य पवेच आकास्ञ निंराक्ृतः। तस्माव्यथं
सूजमिदम्‌ ।

अथ यद्यत्तराथेता, विभ्य योग किमिति परिभाषात्वमिष्यते ?

अनोच्यते, “किङति चः (पार्सू०९-१-५) इति सूते चकारस्य
इतिशब्दपर्यायनामाश्ित्येक इति ये गुणच्रद्धी तयोनिषेध इति तावद्ध
कष्यते । अन्यथा श्टैनवायन. इत्यत्र ओमुणोपि निषिष्येत्त । ओपगवा-
दिस्तु तस्यावकाशः । तथा पोरोहिल्यम्‌' इत्यज्रादिषद्धिश्च न स्यात्‌ ।
एव स्थिते यदीय परिभाषा प्रत्याख्यायते तद्‌ा कथंश्चित्तचतञ्च गुण-
चृद्धिविधाविकामेव स्थानित्वपयेवसनेऽपीक इति पदानुञ्चारणेनेग्क्ष-
णत्वविरहाक्निषधो न भ्रवत्तंत । ततश्च 'छृतः' (कृतवान्‌! कुरुत › छिन्न
छिन्नवान्‌! इत्यादि न ल्िध्यत्‌ । निषेघघुत्नं च निर्विषय स्यात्‌ परिभा-
षापरित्यागपक्षे इग्लक्षणयोगोणडच्यारप्रसिद्धत्वात्‌ । तदेतर्स्पुरीक्तं
भाष्यक्ृता--“'उत्तरयाथमेव ताह सिजथं उद्धि्रहणम्‌'' इति । तस्य
ह्ययमाशयः-- यद्यपि “सिच इद्धि.” (पा०सू०७-२-९) इति विधौ
वक्ष्यमाणरीत्या परिशेषादिकामेव स्थानित्व छभ्यते । तथापीग्टक्षण-
त्वं विना निषेधो न प्रवत्तेत । तस्मादुच्तराथं निषेधपरचुत्यर्थं चचब्द्धि
प्रहणमिवि । एवच्च वदता न्यायसाम्याद्‌ गुगन्नहणर्याप्येतदेव प्रयोजनं
सूचितम्‌ । कथ पुनगुंगड्ृद्धिवि घा सवे परिभाषाव्यतिरेकेणेकः स्था.
नेत्वपयवसखान यन निवधघाथता वण्यन इनि चेत्‌ ? दगु, “सवेधातु-
काद्धघातुकय)>” (पा०बु०७-२-८४) “जास च” (पा०सु०७-३-<३)
इति गुणो तावद्‌ कान्त्यपरिभाषयाङ्गान्लयेऽलि प्राप्तो प्रागुक्तश्चापकादि-
भिरार्सन्ध्यक्षरव्यज्नेभ्यो व्यावत्तिताचिश्षवेव विश्राम्यतः । भिदि
पुगन्तङधूपधादिगुणेषु तु स्थानं निरिं एव । तथाहि, (मिदेयुणेः"
(पारसु०७-३-<८२) इत्यच्च मिद ईइमदिस्तस्य मिदेरित्यथेः, पुक्यन्तः
पुगन्तः भ्वी उपधा लदूषया पुगन्तश्च कषु रा चेति समाहारद्न्दात्‌

८9 शब्दकोस्तुन्रथमाध्यायग्रथतपादततीयाह्िके--

षष्ठी । न चेवं "यापयति इत्थाद्‌ावतित्रसङ्गः, सन्निपातलक्चणवपरिमाष.
याऽऽदन्तलक्चषणस्य पुको गुणाप्रवत्तेकत्वात्‌ । “ऋच्छत्यृताम" (पा०
सु०७-४-१९) इत्यत्रापि दयो तोदींधेस्य चेति ज्रयाणां प्छि्ठनिर्हेशः।
तद्यथा-आ च ऋश्च अद्‌तः ऋच्छतेरा ऋच्छव्या, ख च ऋतश्च तेषा
मिति षष्ठीतत्पुरुषद्रन्द्धोभयगमों उन्दः । ऋच्छत्या च आ च ऋहतश्वेति
जिपदद्वन्द्ो वा 1 तेन चऋच्छस्युकारस्य स्थानित्वं छभ्यने । वस्तुतस्तु
चतुणापिह प्र्छेषा बोध्याः तेन आरिवान्‌ स्बभहणान्यारुषि' इत्या-
दाचत्तेः कसो गुणः सिद्धः पुनर्विधानसामथ्यीत्‌ । अन्यथा कसो; कि.
त्करणष्तामथ्योत्‌ (तितीवान्‌" इत्यत्रेव गुणो निषिध्येन । पतश्च "कसु.
अ” (पारऽसु०३-२-१०७)इति सूत्रे स्फुर्यकारेष्यामः। तथा “"ऋदशा.
ऽइ” (पार्सु०७-&-१द) इत्यत्रप्युराङः गुण इति योगो वि मस्यने ।
ततो दशः । उरित्याद्यनुवक्तैते ! “स्थूलुर” (पा०सू०६-०-१५६ इति
सूत्रेऽपि योगविभागः कत्तेब्यः स्थुकद्ग्युवहस्वानां यणादिपसम्‌'
इत्यको योगः, श्षिप्र्चुद्रयोः पुषेस्य च गुणः इति योगान्तरम्‌ । तत्र
"स्वीयान्‌? हइत्याद्वोगुगेन सिद्धम्‌ । आमी वयस्थासिद्धत्वस्य भश्नसोरः
छलोपः” (पा०सू०६-४-११९) इति तपरकरणेनानित्यताक्चापनात्‌ भाष्य.
छृता प्रत्याख्यानाच्च । यण आदियेणादिः ततः परमिति समासः
तथाच क्िप्रचुद्रयोयेण आदी पकरारद्कारौ ननः परस्व रश्चन्दस्य छो.
पस्ताभ्यामेव च पूवस्येकारस्याकारस्य च गुण हत्यथैः। तदित्थं
गुणाः सवे कि विश्रान्ता'। खजेडेदधावप्यचच इत्यपश्ृष्यते । शजे्व-
द्विरचः, ततो ज्णिति, अच इईत्येव । न चैवम्‌ भभमार' इत्यत्राटोपि
बृद्धि, स्यादिति वाच्यम्‌ ल्देशेषु कतेष्वड़ति पक्षे पग्त्वाद्‌ बद्धौ
सत्यामद्‌ 1 तत्न कते पुनद्रद्धिनं भवति सङृत्परर्या चरितार्थत्वात्‌ ।

यदा त्वसिद्धवत्सुत्रप्रत्याख्यानाय “ल्छुङ्‌” इति दविरुकारकनिर्‌-
शमाभित्योपदेरो आद्धंघातुक इत्यनयोरन्यतरद युवस्व वा लावस्थाया.
मेवार्‌ क्रियते, “परनेकाचः" (पारसु०६-४-८२) इति विभज्य द्रणो
यण्‌' प्यदबेर्यानेकाचश्चेचदींण पवेति ियममश्चित्य 'अद्धधेयाताम्‌ः
दव्याद्ा यणा वायते, तदा छवस्थायां वच्चापि ब्रृद्धिन भवति छक।रा्णां
कि्वेन “स्ट इत्यादाविव तन्निषेधात्‌ । वतशचान्तरङ्गत्वादड(गभ पव,
तथापि"अन्त्याभवेऽन्त्यसदेशस्यः(प०मा ०१०४) इति परिभाषामाभत्यारो
बृद्धिर्निवतेनीया। परिमाषाप्रत्याख्यानपक्चे स्वज्गाक्षिसेन पत्ययेनाल्वि्चे-
भ्यते येन नाग्यवधानन्वावाञ्च सिद्धम्‌ (भमाद' इत्यादि रूपम्‌ ¡ सिचि
बृदधावुपि विधेयायां नास्तवीर्परिमाषाया उपयोगः व्यावस्याभावात्‌ । न

विधिशेषप्रकरणे दकपरिभाषासुत्म्‌ । ८५

चभअचिकीर्षीत्‌' इत्यकार व्यावत्यै “ण्व्रह्धोपाचियङ्यण्गुणद्धद्धिदीधेभ्यः
पू्वविप्रतिषिद्धम्‌” (काश्वा०) इति वचनादद्टोपेनैव सिद्धत्वात्‌ । अन्य-
था (चिकीर्षक. इति न स्यात्‌ "वचिकीषौयक. इति च प्रसज्यत । आ.
कारस्य तु नास्ति विशेष. सगिड्ञ्यां बाघश्चेव्युक्तभर । एजन्तम्पि न
सम्भवति, आसवविच।नात्‌ । उदवोढम्‌" इत्यादो त॒ दलोपस्यासिद्ध-
ता । रेनौग्लोरन्दानामाचारक्किबन्तानां सत्यामसत्यां बा इद्धौ न क-
श्चिद्िलेष । गोशन्दात्किपि अगवीत्‌" इत्यत्रापि नातिप्रसङ्गः । “ऋत
इद्धातोः” (पा०्सु०७-१-१००) इत्यतोऽचुचत्तेन धातुप्रहणेन खिजाक्षि
प्रस्व धातोर्धिचेषणे सति घतुरेव यो धातुनं तु कथचित्परातिपदिक-
मिति व्याख्यानादिति केयशाद्‌य, ।

नन्वेव कवेः अकवयीत्‌, विधा अविधाकीत्‌ , पितुः अपिता
रीत्‌, अन्नरङ्गमपि गुण सिचि इद्धिबाधत इति वद्न्माधवो विर.
ध्येत । सत्यम्‌ ,

यद्यविरोधः सम्पादनीय इत्याश्रहस्तदीत्थं वणंनीयम्‌--घातोरिति.
वदोत हत्थप्यजुवत्तेत। ठ वाक्यभेदेन सस्वध्यमान नियमा
सम्पद्यत--भोदन्तस्य धातोश्चेद्‌ इद्धिस्तहिं धातोरेव घातोन तु नाम-
धातोरिति । यद्ध, “नेटि” (पा०्घु०७-२-४) इत्यन्न नेति योग तविमस्य
मण्डूकप्ठयुत्या सम्बन्धानुद्ररय। वा "गोत. इत्यञुवर्योँकारान्तस्य घा.
तोबरुष्धिर्निंषिध्यते। अथवा “बहर छन्दसि" (पा०सू०७-१-१०३ ) इत्य.
तो बहुखमित्यचुषस्ये सिचि दुद्धिनोमध।ताक्रिगन्तस्य मवति न त्थोद-
न्तस्येति कथ चित्समाधेयम्‌ |

ठयज्जनेष्वन्तरतमपरिभाषावलेनेवानुनास्िकपरसवर्णयोरिवातिप्रस-
ङग उद्ध्रत एव । अभ्युपत्य तु चरमः, नाप्राप्तायां सिचि बृद्धावारभ्यमाणा
दछन्तलश्षणा बद्धिवाधिक। मविष्यति । “नषि (पाण्सु०७-१-8)
इनि निषेधस्तु दन्तस्य यावती इद्धः प्राप्त “किचि इद्धि.” (पाणस
७-२-१९) इति वा “हलन्तस्य” (पा°सूरफ०७-२-३) इति वा तस्याः
स्धेस्याः+ न तु खूजविशषप्रापितत्वे अश्रहः ' तेन "अकोषीत्‌ 'अमो-
षीत्‌? इत्यादो द्विविधाऽपि बद्धिर्निषिध्यते इति सखुश्थम्‌ । तस्मान्निषेध-
सिद्यथमिग्लक्षणतां सम्पादयितुं सूजमिति स्थितम्‌ ।

स्यादेतत्‌ छृतः कृतवान्‌ ' '"छिन्नस्छिश्नवान्‌ः हइत्य।दौ निषेधसिद्ध-
ये युणग्रदणमस्तु । वृष्धिप्रदण त॒ व्यथेम्‌ । नच भृष्टो मृष्टवान्‌" इत्या.
व्‌ तिषधान्ञादद्धस्तत्फर, योगत्रिमागेन सिद्धत्वात्‌ । तथाहि, भरजेबै-

(ङ

द्विरेत्यस्यानन्तरम्‌ (अजादौ क्ङिति वा' इलयेवं रूप वचनमवदयं क

८दै शन्दकोर्तुमप्रथपाध्यायक्रथमपादतृ तीयहधिके-

ततव्यम्‌-खृजन्तिः "माजेन्तिइत्यादिकिद्धधर्थम्‌ । रव स्थिते अजाद
ताति यागा विमञ्यते । नयमाथ चदम्‌-किंङति चद्धवत्यजादा
वेवेति । तेन श्ये स॒ण्वान्‌"इत्यादि सिद्धम्‌ । तताजादावपि विक
स्पनेत्यतदथ चा इति द्वितोया योग इति । तस्साहुद्धिभ्रहणस्य पफल
दुख्पपाद्‌ मत्त । अत्राइः । णू स्तुतो” शु विधूनने कुटादिषुप
ठ्यत । तभ्य दङ अनुबात्‌ अशुवीत्‌'इतीष्यते । तञ्च सिचि चद्ध
कङतात [नषचवायम्छश्चषणता सम्पादयतुमिह इद्धिभ्रहणसिति | न
न्वहान्तभरुनासखउम।त्रापन्षत्वादन्तरङ्गं उवङि कृते इलन्तत्वात्‌ “नेषि
[(पा०घु०७-१-४] इति निषेध स्िद्ध इति चेत्‌ ?न, सिच्यन्तरद्धना
स्तात सद्धान्तादुवङः प्रगेव इद्धिप्रसज्गात्‌।

स्यादेतत्‌ । "अन्तरङ्ग बयः” [परमा०५०] इति तावद्‌ “अचः पर
स्मन्‌ ` [पा०सूु०९- १-५७] इति सत्र स्थापयिष्यते | तद विशषान्सि-
च्यप्यस्तु ! न चवत्‌ अचषीत्‌" अहेषीत्‌' इत्यादो गुण स्यादति षा.
च्यम्‌, तस्यव इद्धस्म्भवेनेएटापत्तः । नहीदानीं विधाविग््रहणमस्ति
यनकारस्य च्ृद्धनं कभ्यन । न चेवमापे (जस्तोषीत्‌' इत्यादावन्तरङ्क
त्वाद्‌ गुण कत आत। नंति व्यार्यानपन्चे बुख्यल्तम्भवः, बहुलत्रहणाद्‌-
निगन्ताना नेते पक्षे तु अचरत्‌, इत्यादावपि दोष एवेति वाच्यम्‌,
अत्ता चातारव धाताने तु नामधातारिति वृतोयपक्चाश्रयणेन सर्वस
माघानात्‌ । अक्राषात्‌ इत्यादा हदलन्तरक्षणा बद्धिरस्तु । "अतारीत्‌
इत्यादा त्वन्तरङ्गत्वाद्‌ गुण हरन्तखन्षणायां बृद्धो (नेटि [पार्सूऽ७-
-8] इति प्रतिषिद्धायाम्‌ “अना हलादेः" [पा०घु०७-२-७] इति वि.
करप बाधत्वा ("अतो दन्तस्य [पाण्सु०७-२-२] इति नित्या इद्धिः।
अखावात्‌ इत्यादाकप्यन्तरङ्गत्वाद्गुणावादेश्चयो. कतयोः “अता ल।-
नतस्य [पारसू०७-२-र] इत्यन्न लोपो व्यो, ।पा०सु५६-१-७६ | इति
खापन चकारस्यापि व्याख्यानान्नत्या इद्धिभेविष्यति-मा भवानवीत्‌ |
अमवत्‌ इत्यत्रापि ताह नेत्या च्द्धिः स्यादिति चेत्‌ ? न, गिदिवग्र
दणमपनाय तत्स्थान आवेमव्याः परक्षेपेण चद्धिनिषेधात्‌ । न ह्यस्मि
न्पश्चे णिदिवग्रदणमुपयुञ्यते । ओनयीत्‌' अद्वयीत्‌ दट्यत्रान्तरङ्क
त्वाद्‌ गुणायदेश्येः कतयोयान्तानां नेस्येव निषेधसिद्धेः । नन्वेवम
वारव मचरपि नेत्य निषेध पव स्यात्‌, इष्यते तु विकद्पः । नैष दो.
षः “अतो दन्तस्य ` [पारखू>७-२-२] इत्यञ्च वकारप्रश्छेषेण या नित्या
इद्धः प्राप्ता सवेहावेमन्यानत्यनेन मवेनिषिष्यते न तु “अतोहखदिः५
[पार्द्‌०७-२-७ इत्यंषाऽपि । “मध्येपवाद: पूर्वान्वि धीन्बाधन्ते नोत्त

:4 4

विधिशेषप्रकरणे इक्परिभाषासूत्र्‌ | ८७

रान्‌” [प०्मा०द०] इति न्यायात्‌ | न चेव ज्ागत्त॑रपि तथा प्रसङ्धः,
तत्र बाध्यसामान्यचिन्तामाध्ित्य स्वविषये प्राक्त स्वं बाध्यते इति
स्वीकारात्‌ । यद्का, अपवाद निषिद्धे उत्सगौ न भरवत्तैते इति जागतत्ता-
वाश्चयणीय मचतो तं प्रवत्तंते इति बाध्य सामान्यविक्ोषचिन्तयोबौधके
निषिद्धे बाध्यस्य प्रहत्यप्रवृत्याश्च ठक्ष्याञ्ुसेधेन व्यवस्थाया अनुपद
मेव वक्ष्यमाणत्वात्‌ । न चवम्‌ अगवि इत्यापि नित्था बृद्धिः स्याद्ध
कारण्र्ेषादेति वाच्यम्‌ , सिचि चद्धेरिवास्या अपि धातुच्रहणेन वार
णात्‌ । तस्मात्सिच्यन्तरङ्गाश्रयणनेव'अचुवांतः 'अधुकवौीतः इत्यादे सि-
द्धौ “किडति च [पारसु०१-१-५] इत्ति प्रतिषधस्यानपेश्च णादुद्धिश्रहणं
व्यथेमचात।

अच्रोच्यते-वकारप्र्छषे सति “हदावतिर्मतिकमो कम्बोजघु विकार
एवेनमायो भाषन्ते" इति पस्पर्ायां माप्यकारेरभ्युपगतस्य श्न्धातोर
पि निव्यद्रदधिश्रसज्ग , तस्थापि प्रतिषेधे वा कथ णिददिवभ्यां निमानम्‌ ?
गोरवप्रसङ्गात्‌ । किञ्च, न वय व्यसनितया सिच्यन्तरङ्ग नास्तीति चरमः,
किन्तु भ्यायवलाञ्ज्ञापकबलखात्फङरानुसेघाश्च । तथाहि, यननाप्र्िन्य।
यनान्तरङ्ग च्या बाध्यते सन्याप सम्मवे बाधन भवतिः इत्यभ्युपग
मात्‌ । अन्यथा तक्रण दधि न बाध्येत, इनमकज।दिमिश्च राप््रत्ययक-
परत्ययादयो न बध्येरन्‌, देश्ामेदेनोभयसरम्मवात्‌। न च मध्येपवाद
न्यायेनोवङ्व चर्या बाध्येत न तु गुणोऽवीत्ति वाच्यम्‌ , बाध्यस्य सेदेन
विवक्षाया द्यतदैव स्यात्‌ 1 बाध्यस्य सापमान्यचिन्तायां तु स्वविषये
प्राप्त स्वानपवादभरूत सवे बाघ्यते, य्था “अचर (पाऽसू०७-२-१००)
ह्येतेन गुणदीघात्ानि । अन्यथा तच्चापि मध्येपवादन्यायेन रेफे दीर्घौ.
त्वे पव बाध्येत न तु गुणम्‌ +तस्य॒परत्वाच्‌ बाध्यस्य च क्वचिद्धेदेन
चिन्ता कचित्सामान्यरूपेणेत्युभयमपि ठक्ष्या्चुयधात्तन्नतज्ाश्चरीयते ।
णिद्विवश्रहण चन्न िङ्गप । अन्यथान्तरङ्गत्वाद्‌ गुणायादेशयोः ऊत
यो्यान्तानां नेति निषेधादेव 'ओनयीत्‌' 'अश्वयीत्‌' इत्यादेः सिद्धौ कि णि.
दिवग्रहणेन ? ज्ञापकान्तरमप्युक्त भाष्ये-यच्च करोत्यकारग्रहण लधोरिति
रतेऽपीति 1 अस्यायमाह्ायः-^अतो हखादेः'" [पा०स्‌०७-२-७] इति
सुत्रऽद््रहणस्य न तावत्सन्ध्यक्षरादिक भ्यावत्येम, रघुप्रहणेनेव व्यु
दासात्‌ । इदुडतः परमवाद्ाष्यन्ते अचतीत्‌ (अकोषीत्‌ ` (अनरतीत्‌ः
इति । तेऽप्यन्तरह्गण गुणेनापहताश्चेत्तिं व्यथेम्रदप्रहण स्यात्‌ न
च "अङ्रात्‌' "अपुरीत्‌ इत्यादाबुकारव्युदासाय तदिति वाच्यम्‌,
तत्राप्यन्तरङ्गण युणन बरद्धवाघ सात गुणे जनत्वान्निषिद्धऽपि बद्धेरप-

८८ शाब्दकोस्तुभग्रथमाध्यायप्रथमपादतृतीयाहिक-

चुततेः, न हि देवदत्तस्य हन्‌तरि हते देवदश्तस्थ पुनरन्मञ्जन भवतीति.
न्यायात्‌ । अत एव “नान्त पादम्‌” इति पठे पू्ेरूपनिषेधे सत्यथ
दयाऽपि न अ्रचत्तन्त । तन सखुजति अदवसूनृते, श्त्यादि च सिध्यतीति
स्वेत भाष्य । न चवमपादाभावे पुनरत्लगस्य स्थितिरिति निवि
वर्य स्याद्‌ वक्ता इत्याद “नादा [पार्स्‌०द-१०४] इति प्स
नपषद्धे च्च न प्रवततात वाच्यम्‌ भभद्योच्यो नदे” (पाऽसू०३-
१-११५] “तां सत्‌" [पाज्सु०३-२-१२७] इत्यादि लिङ्धनापवाद्‌ निषिद्ध
उत्स गा<प न प्रवत्तने इत्यस्यासाचत्रिकत्वाभ्युपगमात । तदेतच्तचतधरो
च्यत~ नत्सहत प्रतिषिद्धा सती बाधितुमर" इति । तथाच पश्चभेदाश्र
यण अतो हखाद्‌ ˆ (पारलु०ऽ-२-७) इत्यदूग्रहणमपि शापकमिति
स्थितम्‌|

फलम्यास्त । यादं हि सिच्यन्तरङ्गं स्यात्तर्हि चिनीभ्रथ्॒तिभ्यो
यङ्द्ुगन्तभ्यः चारणातेजरिणातेभ्यां च द्धुडिः सिचि “अचेचायीत्‌
अनंनायात्‌' “आचेरार्यात्‌” अजिरायीत्‌' इति न स्यात्‌, गुणायादेशयोः
छृतयायान्ताना नेति प्रतिषधप्रसङ्गात्‌। यदि तु बाध्यविकश्ेषचिन्ता्यां भ-
ध्यपवादन्यायमान्नत्य उवङ्व बध्यते न तु गुण दत्याश्चीयते तदाप्य.
तन्न सद्धयदव । तस्मरारिसिाच सवेमप्यतरज्ग नास्त्येवति सिद्धान्तं खाध
यतु बाध्यसामान्याचन्तेवाश्चयणीया । एतद थमेव हि भाष्ये ज्ञापकोप
न्यासः कृतः ¡ अन्यथा न्या" नेच सिद्ध ऽन्तरङ्गस्यापि बाधे कि ्चापकव
णनन ! एव स्थिते न्वचुवीत्‌' न्यधुवीत्‌' इत्यत्र “कडिति च (पातु
१-२१-५) इति निषधे पएवाश्रयर्णायस्तथा चेग्टश्चषणत्वसिद्धये बृद्धिश्रदण.
मपाह कत्तन्यमवाते [स्थतम्‌ । एवञ्च सत्यसस्भवादपि वृद्या स्िच्य-
न्तरङ्ग सवं बाध्यत । यद्‌ हि स्यात्तहिं कापि स्िचीगन्तमङ्क न टभ्यते.
त्यवधयम्‌ । तथा चग्लक्षणत्वस्य निषेधप्रह्च्यथम।वर्यकत्वे स्थिति
तत्र तच्नात्लन्ध्यक्षरन्यज्जनादेज्याच्रात्तरपाक्परिभाषयेव सिध्यतीति ज्ञा.
पक्वणनाद्क्ङद्ाऽपे नाश्रयणीय" । न चेवं ध्यौः "पन्थाः इमम्‌
इत्याद्वरपाक्पद्‌ा पास्थतिवशाददेकामषवोत्वमात्वमत्व च स्यादित्ति वां
च्यम्‌, युणडाद्धशन्दयारनुवृत्ता पुनगुणड्द्धिग्रहणसामर्थ्याद्धि शब्दव्या-
पाराऽ्प्याध्चायते, शुणच्द्धी ये युणच्द्धी न तु शब्दान्तरेण विहिते इत्य,
खडत्ताभ्या चराषणाद्धा । नज "अचश्च" [पा०घ्‌०१-२-२८] दाते सूत्र
हस्वा1दश्रहणाचडतत्या सज्ञया विधाने पदोपरस्थितिरिति स्थास्यात तत्सा
मभ्याद्‌ ` "दिव ओत्‌ [पार्सु०-७-१-८४] “पथि मथ्युसुश्चामात्‌"
(पान्चु»ऽ-१-८५] स्त्यद्‌ादीनाम ” [पारसु>-७-२-१-२] इत्यत्रक्‌पदोप-

विधिशेषप्रकरणे इकपरिथाषासूञम्‌ । ८९

स्थानं न अविष्यति । यदि हि स्यात्तर्हि “अचश्च [पा०सू०१-२-२८)
हस्यत्न सक्या विचघानेऽतियल्लाश्नयण व्यथं स्यादिति चत्‌? न, “दिव
उत्‌" [पार०स्व्‌०६-१-१३१) इत्यादि ष्वशुणघ्द्धिसनज्ञकेष्वच्परिभाषानि
वनेन चरिताथेत्वात्‌ “अण्न आ विभक्तौ [पारघु०७-२-८४] इत्या-
दाविकोऽखम्भवेन तन्न चरिवाथेत्वाच्च । तस्मात्‌ श्यौ ° "पन्थाः" शइमम्‌ः
इत्यादि सिद्धये इहापि सज्ञाविधाने नियम सपादयितुं पुनगुणच्द्धिश्रह-
णमिति प्राञ्चः । नु "पन्थाः? इत्युदाहरणम्‌ “इतोऽत्‌, [पा ०ख्‌०७-
१-८६] इति सिद्धे आरद्धिधसामथ्यदेवेक्‌पद स्यु पस्थितरिनि चत्‌ ?
न, ऋञुक्षि्कारोकास्योरथं आद्धिधिसस्मवात्‌ । न चेकः सोश्थानन्त-
यविवकश्चणायेननाव्यवधानाश्चयणाचच्च नवमिति वाच्यम्‌, तथापि स
म्बुच्यथेतया सामर्भ्योपक्षयात्‌ । न चेचम्‌ इत आत्‌, इत्येव ब्रूयादिति
वाच्यम्‌ , ऋथुक्षणमिन्दर मित्यस्यालिश्यापत्तेः । आद्धिधो हि “वा षर्व
स्य” [पाण्लु०द-४-९.] इति तत्खिद्धिरिति दिक्‌ ।

यत्त॒ भाष्ये (स. इमम्‌" इत्युद्‌ाहत, तत्र धल हमं मन््रमपरयत्‌"
इति बाह्मण वाक्यकदेशाचुकरणमा्म्र । उदाहरणं तु शमम्‌! इत्येव न तु
धस" इत्यपि, तच्छद्व इकोऽसम्भवेन “इकः” [पा०स्‌०९-१-३] इनि
नियमस्याग्रतुन्तेरेत्याहुः ।

वस्तुतस्तु ख इत्यप्युदाहरणा साध्वेव । (त्यदादीनामः [पा ०सु०७-
२१-२.| इति वाधचाक्यम्‌ । तत्र चेक ॒इत्यस्योपस्थितो द्वीदमोरेवास्वं
स्यान्न त्वन्येषाम्‌ । गणेन निदेशस्तु स्ञोपसजेनन्याच्रुच्यथमुत्तरा्थ च
स्यात्‌ । “तदाः सः सा [पार्स्‌०७-२-१०६] इति सत्व दहि. त्यदादी-
नामेव तदोवि धीयते ।

अश्रेद्मवधेयमर , राब्दव्यापारश्रयणानुरोघनापि गुणड्द्धिश्रहण
मास्तु, इकस्तावित्येताबतव सिद्धः । वस्तुतस्तु तावित्यपि ग्यर्थैम्‌ | इक
इत्येव सूत्रयताम्‌ । सम्पूणं पृवेखुचद्वयमचुवत्ये इद्धिरित्यादधेचो यत्र वि.
धीयते, गुण इति चदे, तच्नेक इत्युपतिष्ठते इति व्याख्यानात्‌ । व्या
ख्याने लिङ तु “इतोऽत्‌ [पारसू०७-१-८६] इतीद्भहणम्‌ । अन्यथा
तञापीक्‌पदोपस्थिताचुक्तरीत्या येननान्यवघानन्यायाहकारोक।रत्याच
त्ता च स्त्या कर तेनेति । तदेतद्‌ “इम््रहण किमर्थम इति भाष्येण
इश्रहणमात्सर्व्यक्षिर दत्यादवात्तकन च सूच्यते । अन्यथाहि सून
किमथंमित्याद्येव बूयात । यन्त्तसथ गुणच्द्धिभ्रहण कन्तंञ्यमेवेत्याशये-
नश््रहणमित्युक्तमित्ि भाष्यामिप्रायवणनम्‌ , तन्न, पू्चसूजायुच्रस्यैव चसि-
द्वाहुत्तराथत्वस्यापि दुरूपपादत्वात्‌ , समुदायापेक्षायां मण्डरकप्लुतेः

९२

९० शच्दकोस्तुभप्रथमाध्यायप्रथ मपादवृतीयाहिके-

सम्न्धानुच्रत्तवां त्वयापि वाच्यत्वाव्‌ , इ््रहणस्याप्युत्तरा्थैतया। तदश्च
ऽपि शङ्कादुत्थानाच्च । इक इति योगः किमथ विभज्यते इति भरदनवीज-
पिति चेच गुणच्रद्यश्चेऽपि तस्यावि्िषठनया सूत्रं किमथैमिव्येव च
यादिति दिक्‌ ।

यन्न॒ प्रधानावयवद्धारा समुदायाक्षेपोऽयमिति, तदपि नातीव शाब्द
स्वरखाचुगुणम्‌ । तस्मादुक्त एवाद्यः साधुः । न चैव “गुणन्रखयधिकारे
पुनगुणवद्धित्रहणसामथ्याद्‌” इत्युत्तर्रन्थासङ्गतिः, तस्य यथाश्रुताभि
प्रायकत्वात्‌ । ब्रहणपदस्यानुञ्रत्तिपरतया समस्पृणसुचद्याय॒च्रत्तिपरतया
खमभ्पुणसू्द्वयाचुत्तिसामथ्यपरत्व देति दिक्‌ । पव चेक इति योगविभाग
पच पृवेपश्चसिद्धान्ताभ्यां समभ्यैते इतीह पयैवसितोऽथः । ततश्चाः
नेनेकेन योगविभागेन सखकलेष्टलिद्ध “खजेचृद्धिर्चः' 'उराङ गुणः
त्यादि बहुतरयोगविभागाद्याश्रयणेनान्यथासिद्धिवणेनं नादत्तैव्यमिति
स्थिनम्‌ |

इय च परिभाषाऽलोन्त्यपरिभाषायाः शेषोवा शोषिभुता वातया
सह समुच्चिता वा वैकद्पिकी वा तदपवादो वा पूषेविप्रतिषधात्तद्रा-
धिका वा पदोपस्थापिका वेति सक्षपक्षाः सम्भाव्यन्ते यथपि, तथा.
प्याद्यानां षण्णां दु्ठत्वात्खक्तम पव सिद्धान्तितः । तथाहि; "सार्वघा.
तुकाद्धैध।तुकयोः'' (पा०्सू०७-२-८४) इत्यन स्वस्वनिमित्तवशाद्परि-
माषाद्धय सन्निहितम्‌ । तज्ाङ्स्येति ष्ठी यदि पृचमेवान्त्यमरे नीता
अङ्ान्त्यस्य गुण इति, पश्चादि का.ऽन्त्यो विशेष्यते, तदेकपरिभाषा शेष.
भूता । यदि तु पू्ेमिकाऽङ्गस्य विरोषणात्तदन्तविधिरिगन्तस्याङ्गस्येति,
तत. ख च मवन्नकोन्त्यस्येति, तदा द्वितीयः पक्षः । तदिद्‌ पक्षद्वयमपि
षष्ठीतत्पुरुषं बहुत्रीहि चाभि (तच्छेषपक्ष' इत्ति भाष्ये व्यचहतम्‌।
इह पक्षद्वयेऽपि “मेदेशुणः (पाण्सू०७-३-८र) शत्यादां दोषः । योहि
मिदेरन्त्यः नासाविक्‌, यञ्चेक्‌ नासाचन्त्यः | तथा चाक्दयम्परिभाषायां
लयक्तायां सत्यां विनिगमकाभावादुभयत्यागे स्बदेशो गुणः स्यात्‌
तदुक्तं वात्तककुता-'चुद्धगुणावरोन्त्यस्येति चन्मिदिसुजिपुगस्तट
धुपध च्छट शन्ि्रश्ुदरष्वभ््रहण सवदि रा्रसज्गश्चानिगन्तस्य” इति ।
चकारो हेत्वथः । ततश्च सवाद्‌ दाप्रसज्ञो दाति फलितम्‌

अथ मिद्‌ इमिदिः तस्य मिदेरित्यादिपुर्बक्तरीतव्या कथं चिदिह
सवेत्नेक एच स्थानित्वं रुभ्येत, तथापि "भिन्नम्‌; इत्यादावनिग्टक्षण-
त्वाद्‌ गुणनिषेधो न स्यात्‌ । अथ क्तोः ,किस्वाज्ज्ञापकादनिग्टक्चषण
त्वेऽपि निषघस्ताह 'खेगवायनः' "पौरोहित्यम्‌" इत्यादावतिप्रसङ्कः।

विधिशेषप्रंकर्णे इकपरिमावास्‌ चप्‌ । ९१

अथ छस्याजुरोघाहघ्ुपधशुणमाचषिषथक ज्ञापकं तिं पदोपस्थिति-
पश्च एव रक््यल्िद्धये समाश्चीयताम्‌ । एव हि ज्ञापकाश्रयणङ्कराऽपि
न भवति । किच्वेनापि पदोपरस्थितिरेव ज्ञाप्यताम्‌ । एव हि ज्ञापकमूटक
वाक्यान्तर न कद्भ्यमिति खाघकवम्‌ ।

अस्तु तहि वृतीयः पश्चः-मिदेरन्त्यस्येकश्च योरपि गुण इनि।
भेचम्‌; स्थानेयोमावयवसम्बन्धरूपस्याथंद्यस्य युगपदुच्चारितया
वश्या कंमत्वात्‌ । स्थानेयोग च विनाऽखोन्त्यविध्यलामाव्‌ । स्थान
षष्ठी हि तदुपरस्थितां छिङ्गभिति वक्ष्यते । इक इत्यनेन सहावयवषष्ठी
विनाऽन्वयायोगात्‌ आब्स्यादौं प्रमाणाभावाच्च)

पतेन मिदेरन्त्यस्य वेको वेति चतुथपक्चोपि भर्य॒क्तः, विकद्पस्या-
छदो षग्रस्तत्वाच्च।

अस्तु तदि तदपवाद्‌ इति पञ्चमः पक्षः । तथाहि, गुणविधावङ्-
स्येति न स्थानषष्ठी । किन्तु इगपेक्षयाऽवयवषष्ठी । ततश्च लिङ्ाभावा-
दरोन्त्यपरिभाषाया अयुपास्थितिः । अयमेव च बाघपदाथेः । यदीकप
रिभाषा न भवेत्तर्हि स्थानषष्ठीत्वं तन्सुरकालोन्त्यपरिभावोपस्थितिश्च
स्यात्‌ । सत्यान्त्विक्परिभाषायां तदुमयं नेत्येतावतेवापवादत्वन्यव
हारः । न हि वस्तुतो वचनेन प्रापितस्य बाधः सम्भवति दाख्राप्रा-
माण्यप्रसङ्गात्‌ । अत एव रखतत्पयेसङट्धोचो बाध इत्याहुः । एतेन
इन््ापवाद एकरोष इत्यपि व्याख्यातम्‌ । नव्यनुत्पन्नाया विभक्तो
दन्दस्य भरसङ्ग., किन्तु यद्येकद्ोषो न भवेत्तर्हि भरत्येक विभक्तिर्धन्दश्च
स्याटलति त्वेकशेषे तकनेघ्येव तत्वम्‌ । अस्मिश्च पके जुक्ति गुणो "अजु
हबु. इत्यन्रव अनने पयवेवषु. इत्यादावपि स्यातं । 'सतवेधा-
तक्राद्ध धातुकया.” (पार्स ०७-३२-८४) इति गुणो (भवतति! इत्यादाविव
इदिता? इत्यत्नापि स्यात्‌ । तथा च वात्तिकम्‌-“इङ्माच्रस्येति चर्जु
सावधातुकाचेघातुकहस्वा्यागुणेष्वनन्त्यप्रतिषेधः' (कान्वा०) इति । अन्न
हस्वादीति “हस्वस्य गुणः" (पा०सू०७-३-१०८) "जुति च (पाशसु०७-
३-१०९.) “ऋनोऽ ङ स्वेनामस्थानयो "` (पाणपु०७-३-११०) “चेडितिः?
[पा०वु०७-२३-१११) इति गुणचतुष्टय गृह्यते । ततश्च ह्‌ अग्नेः "अग्नयः
कत्तरि' (अभ्यः चवाञ्नव्यः' इत्यत्र यथा आंशणान्त गुणपञ्चक भवति,
एव दे आग्नचित्‌ अग्नाचत. सन्तः सुकृतिः 'अभ्निाचतेः 'सो-
श्रुतः" इत्यत्रापि स्यादिति वात्तिकाथः । यद्यपीह निर्दिष्टस्थानिकनत्वात्प-

क

रिमाषा दुकभा । अग्निचच्छन्दस्य चिखन्ञाभावःच सेङ्किति” (पार
९०७-३-११९) इत्येतन्न प्रप्नोति, तथापि वात्तेकस्योक्तिसम्भ वित्थ

९२ शब्दकौदवुमप्रथमाध्यायव्रथमवादत्‌ तीयाहिके-

वणयस्ति-““हस्वस्य गुणः” (पार्सु०ऽ-२-१०८) “ज ल्त च" (पाण्बुऽ
७-६-१०९.) इति सूत्रयोस्तावद्धस्वेनेगविज्ेष्यते । दौ धेव्याच्रत्तिश्च फलम्‌
अथानियमे नियमकारिणी पारेमाषा कर्थामहोपतिष्ठतप्‌ १ न हिह्‌
स्वस्य स्थानित्वेऽतिप्रसङ्। ऽस्ति, अकारस्य ह्यकर एव गुणो भवि.
ष्यतीति च्रृघात्‌ । वन्द चक्तव्यम्‌ । हस्वान्तस्याङ्गस्येकं गुण
इति सूत्राधः स्यात्‌ । ततश्च ष्टे इन्द्रः 'हे उपगाः इत्याद्‌{वनन्त्यस्यापि
स्यान्‌ , 'अग्निचत्‌ः इत्यादिक तु विश्षणव्यवच्छ्धे स्यात्‌ । तथाच
इस्वस्येक इत्यनयाने परस्पर विरषणविशेष्यभावः । किन्त्वनयोरेकम-
ङ्गस्य विराषणमपरमङ्गस्य विङाष्यमिति , यद्वा, हृस्वस्येयतदङ्गस्य वि-
शषरण मा मृदित्यज्गस्य स्थानषष्ात्ठ बाधितुमनन्त्यस्यापि गुणे सम्पा-
दायतुमिकपारभाषोपतिष्ठत । एवम्‌ "ऋतः" (पा० मू ०७-३-११०) «अः
पा५सू०द-8-{ ४६) इत्युभयच्राप्यनन्त्यस्य गुणविधानथेपरिभाषास्या
देव । धिसज्ञा तु वणयोरेवन तु तदन्तस्येति पश्च गृहीत्वा “घेडिति"
(पान्सू०७-३-१११) इत्यस्य “"आभ्चचत “ˆ इत्यादावतिप्रसङ्ञो योस्यः।
नद्यस्मिन्पक्चे ऋत आओरित्याभ्यां घे किञ्चिद्धेटक्चण्यमस्तीति दिक्‌ ।

नन्वस्िमिन्पश्च 'व्पुगन्तः' (पा०सू०७-३-<द) इति दूरस्य नियमाथै-
त्वाद्‌ श्ीहिता? इत्यादौ न दोष इतिचेत्‌ ? न, यदि हि सार्वघातुकाद्धं
धातुकयालंघ्रुपधस्येषेति नियमस्तर्दिं हस्वाद्योगुण दोषस्तदवस्थः |
यदि तु छ्रूुपघस्य सवेवातुकद्धघातुकयोरेषेति नियमस्तथापि शईहि
ता" इत्यादा दोष पव । अथाचुच्या द्विविधोऽपि नियमस्वहि 'अनेनि
जु. इत्यत्र दौषः। न ह्यतन्नियमद्वयेनापि वारयतु शाक्य, छश्रूपधत्वात्सा
वेधातुकपरत्वा्च । हं बुद्ध "बुद्धयः “पचवे हत पिचव्यः “डगवद
भ्यो यत्‌” (पाण्कु*५-१-२) बुद्धयः द्धयः' इत्यादावन्ुपधाभूनेष्व
तिप्रसङ्गस्तु दुबार एवेति तावद्धात्तिकषद यम्‌ ।

वस्तु तस्त्वज्गास्चिक्तन प्रत्यगेन श्रयमाणेन च ज्ुस।दिना इको विशे
षणात्छकल्दोषनिरसे सात तदपवाद्पक्षोऽपि समथेितु शक्यते
पव । अङ्गमेव प्रत्ययेन विज्चेष्यते इति गरर्हात्वा पर भाष्यवसिकम्रस्थश्र-
व्तिरित्यवधयम्‌ 1

अस्तु तहिं पूचविभ्रतिषध रहति क्रोष्टीयसम्मतः षष्ठः पश्च इति चेत्‌ १न,

दक्पररिभाषाया निरवकाडात्वात्‌ । न हि परस्परपरिहारेणावकाश्ला,
सेऽसति वि्रतिषेध. । तस्माद्यदि शस्त्यपि सम्भवे बाघन भवति" इत्या
श्रीयते वार्ह येननापराक्निन्यायादपवादृत्वमस्त्येव । याद्‌ तु “असम्भवेवा
भ्यवाघकमावःः अस्ति चह सम्भवो यदुभयं स्यादिस्याश्रीयते तरह

विधिशषप्रकरणे इकपरिभाषास्‌चम्‌ । ९३

तच्छेषद्दिष्वन्यतम्रपयेवसलन न तु कोष्रीयमतस्यावकाश् इति स्थितम्‌।

तस्मास्पद्रोपस्था पनमिति सप्तम प्रक्ष: कसिद्धन्तसम्मतः। तथा-
हिः इक इति षष्ठ्यन्तानुकरणम्‌ , नतु सन्ञिपरम्‌ , “स्वरूपम्‌” [पा
सू०१-१-६८] इति वचनात्‌ । न च “अशब्द सन्ञा^(पा०सू०८०१-१-६८)
इति निषेधः, षषठधन्तस्यासज्ञात्वात्‌ ) तदयम्थेः- यत्र च्रयाद्गुणो भ-
वति चुद्धिःभवतीति, तञ्रेक इति षण्ठ्यन्तस्ुपतिष्ते इति । तस्यच पदे
कवाक्यतयाऽन्वयो ऽच्तरङ्गोऽछोन्त्यपरिमाषा तु विधिवाक्वेष्ववात्तरं
वाक्याथ बुध्वा तदेकवाक्यतया सम्बध्यते इनि तदन्वयो बाहिरङ्गः ।
ततश्च “ज्ुसिचः' (पा०सु०७-२-८३) इत्यग्टादिको ऽङ्स्येति सम्भवति
सामानाधिकरण्ये वेयधिकरण्यस्यान्याय्यस्वादिकाऽङक विश्षेषिते स्था
नषष्ठी न विहितेति भवत्येवाऽखोन्त्यपरिभाषोपास्थतिः । “मिदेशुणः"
(पा०स्‌०७-३-८२) इत्यादा तु सामानाधिकरण्यान्वयस्या सम्भवान्मिदे-
रिक इति वैयधिकरण्यनान्वये सति स्थानषष्ठाविरहादलनन्त्यपास्माषा
नापतिष्ठते । न च मेदेरङ्गस्यत्यनयोरवयवषष्ठीत्वेपौक इति स्थानष-
ष्ठ्यस्त्यवाते वाच्यम्‌, न दयषाऽलोन्त्यपरिभाषोपस्थिताबुपयुञ्यते,
अल्समुदायात्मकस्थानिनः परभूताया एव षष्ठधास्तदुपस्थापकत्वात्‌ ,
इकश्चाररूपत्वात्‌ । तथा चारोन्त्यपरिभाषा इक्पारिभाषानन्तसोपस्थि
तिकानतु तया खह युगपदुपातिष्ठते येनाविशेषादुभयाोनन्नातेः स्या.
दिति सकटेष्टासद्धिः । तच्डेषतद पवाद्पश्चयोरपि दूषणसुद्धक्तं शाक्य
मिभ्युक्तमेव ।

तादह सक्चपन्षीमध्ये पक्षच्रय दुष्मेव । पक्षचतुष्टवन्तु साध्विति
स्थितम्‌ ।

नन्वेनस्सुज्नम्‌ “अङ्गस्य (पा९सू०६-४-१) ₹इत्यादिवद्‌ धिकाराथतरव
क न स्यादति चतत्‌ { एव 1हं सताकागुणडद्धी नेति नजा सयुज्येव
पठेत्‌ । “सवस्य द (पा<स्‌०<-१-१) ""पूवेनासि दम्‌?” (पा०सू०८-२-१)
इत्याद्वत। न इयुत्तरसूत्रापस्थितिकत्वाविशेषे किचिरसयुञ्य किचित्त
विन्य पाटतुमुचतम्‌ , बरूण्य हंत्वमाचात्‌ । "त्ययः (पान्सूर
३-१-१) "परश्च" (पा ख्‌ ३-१-२) इत्यादो तु पाराश्याविरषेऽप्यसंयुञ्य
निशा विधवनदान्न विरुध्यते । नापोद्‌ विधिसूत्रम्‌ , पुनगुण्ाद्धिप्रह-
णसामश्यात्‌ , त्प्रत्याख्यानपक्षेऽपि विरि्टजुदत्तिसाम्यादिति दिक्‌ ।

॥ इते भाराब्द्कोस्तुमे पथमस्याध्यायस्य परथमे पदं
तृतीयमाह्धिकम्‌ ॥

"~~ ©

९४ शञ्दकोस्तुमप्रथताध्यायवयपपाद्‌ च तथाहि के

न धातुकाप आद्धचातुक (पाऽषू०१-१-४) । धात्वरालपानिभितचे
अद्ध चतुक पर तान्नामात्तके गुणच्द्धां इका न स्तः | 'लोल्ुवः "पो.
पुवः' "मर्याखुज ` । राख्वादिभ्यो यङन्तेभ्यः पचाद्याचे कृते “यङोऽचि
च” (पा०स्‌०२-७-७8) इति यङ्द्ुके दुङ्निमित्तभूतमचमेवाधित्य
प्राप्ते गणच्द्धी निषिध्येते । यद्यपि कृत्स्नस्य धातोरपि काचद्ोपोऽ-
स्त । तद्यथा, "दुराणो कषपश्च ` (पाऽसू०१-२-१८७) दुःशब्दे उपपदे
इण धानो रक्‌ प्रत्यया मवति धाताश्च खोपः, दुःखन ईयते प्राप्यते
दुरामेति, तथाप्यचावध विषयं गुणडख्योः धािविरहान्निषे धवेयर्थ्यम्‌ |
अताऽ्र घातुच्ब्देन तदेकदेश्ा रक्ष्यते ।

धातुलोप इति च यदि षष्ठीतत्पुरुषः स्यात्तद द्धंधावुकम्रहण खोप.
विशेषण वा गुणचच्योरविक्षेषणं चा तन््ाबरच्यादिभिरुमयाविहषण वेति
चयः कल्पाः । तत्राद्य पक्षे अद्धधातुकनेभेत्तके धातुलोपे सति य.
त्किञ्चिन्निमित्तिके गुणच्द्धी न भवत इति सूत्राथैः स्यात्‌ । ततश्च भ्रपू
वादेन्धेः क्तप्रत्यय तन्निमित्तक नखोपे च सति श्रद्धः इत्यन्न भराप्नुव
श्नाद्गुणोऽपि निषिध्यत । यो हि दयोः चष्ठीनिर्दिं्टयोः स्थाने भवति,
खमते ऽसावन्यतरतो उ्यपदद्ामेर्तीक्स्थानिकत्वस्यापि सत्वात्‌ । न
चवमपीग्छक्षणत्वविरहान्न निषधः ठेगवायने आगणस्येवेति वाच्यम्‌

नदयास्मन्युने इक , इत्यस्य स्वरूपपरता्या प्रमाणमस्त्युत्त()रसृ्र तु
चकार इतिशब्दाथक. प्रमाणामेत्याह्ुः |

अस्तु वाऽथाधिकाराश्रयणवलेनेहापीक इति म्बरूप परं तथापि ^
यतेः इत्यादा गुणो न स्यपदेति तृतीयपक्ले वक्ष्यमाणो दोष आद्यपक्ष
येऽप्यस्त्यवाते बाध्यम्‌ । नु -उपद्ध.' प्रद्‌ दः युदहरणस्यहाक्तेस
म्भव पव नास्त । तथाहि, “पूवे धातुः साधनन युज्यते इति मते
इद्धम इत्यत्र नखापाऽन्तरङ्गः _ भ्रथमोपनतक्तपत्ययपेक्षत्व।त्‌ । पर्व
धातुरूपसरगण ` इति दराने तु गुणोऽन्तरङ्गः, उभयथाऽपि गुणो भवि
ध्यात बाहरङ्स्य गुणघ्यासद्धतया नचचया्ात्‌ बहरङ्गस्य नषध
स्यासद्धा गुणप्रद्त्तानबाघत्वाच्च । सत्यम्‌ , “असिद्ध बहिरज्गमन्तरङ्धेः
(प०म!०५०) इते प्ररिभाषा नेह प्रवत्तेते “नाजानन्तयं बहिष्टूषप्रकल
सिः (परऽमा०५१) इते नषधात्‌। यत्नान्तरङ्ग वहिरङ्गं वाऽचारानन्तर्य.
माभ्रीयते तत्रषा परिभाषा नेति व्याख्यानादिति हरदत्तानुयायिनः।
किन्त्वास्मन्पश्चं “पत पे* (पारसु०२-४-९३) इति सूत्र "पचावेद' "पचा

नि

(९) “मच्च (पाण०षु०१-२-२८) इति सूत्रे इत्यर्थः|

विधिशेषप्रकरणे गुणद्द्धिनिषेधसू त्म्‌ । ९९५

त्वादिति हरदन्तन वक्ष्यमाणं विरुध्यते, तथाच वहिरङ्गस्यासिद्धतावटे-
न श्रद्धम्‌' इत्यादिसिद्धिरिति प्रतिपादन परमिहस्य माष्यमपि विरुध्येत ।
तस्मायत्रोत्तरकारपरचुाक्िके अच आनन्तयं तन्न बहिरङ्गपरिभाषा स
स्यादिति केयरटस्रम्मत एव नाजानन्तर्ये (पर्मा०द९) इत्यस्यार्थः
साश्ु । "पचविदम्‌' इत्यादौ हि पुवं शुणप्रचचत्तिः । तत्र चाजानन्तर्य-
श्रयणडऽपि गुणोत्तरप्रच्रत्तिके “पत ए” (पाण्सु०३-६-९.३) इत्यन्न तद~
नाश्य गाशयुक्त एव बहिरङ्गतयोद्धार. ¦ उपेद्धः" व्रद्धः" इत्यादौ तु गुणं
प्रापय्य निषेध कायें इत्युत्तरकाटषचुत्तिको निषध" । तचाज्ञानन्त्या-
यणाभावाद्वहिरङ्धपरिमाषया सिद्धमवेतत्‌ । अतोऽस्य भाष्यमपि

सखङ्गर्छते 1

नु "षत्वतुकारासद्धः'' (पा०यू०६-१-<द) इति सूरे पषा परिभाषा
जञाप्रायष्यत । तत्र च "कोऽसचत्‌, कोऽस्य इत्यादो प्रथमधरबुत्तिफे “ए
ङ" पद्‌ान्ताद्‌'" (पारसु०६-१-१०९२.) इत्यस्मिन्नजानन्तर्य न तूत्तरकालटभ्र-
दृत्ते षतवऽपाति कथं कयटमत समथनीयम्‌ । तस्माद्यत्रान्तरङ्क बहि
रङ्ग वा अचारानन्तय मिते हरदत्ताक्तरीतिरेव शरणीक्तव्येति चच ९न,
कयटमत अचराराते द्धित्वस्याविषक्षया स्वेखामञ्जस्यात्‌ । अस्ति द्यत्त
रकालनह्वात्तकं लवे भच आनन्तयाश्नयणम्‌ › इणः परस्य सस्येस्युक्तः
पव वरथमपल्त ब्रद्ध इत्यादा दीषामावेऽपि ^(१)मे्यतेः रत्याद्ाक्ते.
द्विरेव दूषणमिति दिक्‌ ।

तयप तु यात्कच्चिनिमत्तके धातुलोपे सत्याद्धधातुकनिनित्त
गुणदधा न स्त इति खूजाथः स्यात्‌ । ततश्च “क्नूयी राब्दे इत्यस्मा-
ण्णाच पुकः यरापं कृते पुगन्तरक्षणो गुणो निषिध्यत । तथाच ष्कनो
पयति इति न सिध्येत्‌ । यदि तु “चदे क्रेपिः (पा०स्‌०२-४-२३)
दत नह साद्‌ गुणस्तदह {हापि (भेद्यते इत्यस्यास्तिद्धिरेव दाष,

ठतायपन्ञ त्वाद्धवातुकानेमेत्तके धातुलोपे सत्य द्धवातुकनिभिन्ते
गुणवृद्धी न स्त इति सू्राथं स्यात्‌) तन्न तन्जाच्त्याययश्चयणपरयुक्तं
गरव ताकरस्पष्टमव रापन सह गुणच्चच्योरेकनिमित्तकत्वं च न लभ्ये
त । ततश्च भद्यते इत्यत्र [मदण्यन्तात्कमाणे यक्ते भिद्‌ इय इति स्थिते
नित्यत्वा च्णकाप छृतं प्रत्ययलक्षणन णिचमाश्चित्य क्रियमाणोऽपि गुः
णा निवन्वतत । न च णलपाल्रागेवान्तरङ्गत्वाद्‌ गुणोऽस्त्विति वा
च्यम्‌ चिभज्यान्वाख्यानपक्षे तदसम्भवात्‌ “'उपलजनिष्वमाणानिमि-

व्वपवाद्‌ उपसलजातानेामेत्तमण्युर्सगं बाधते (परमा०६५) -------- वमपयुर्छग बाधते (प०मा०६्‌) धति

(१) भिद्यतेणिच तततः कमणि करो रपं बोभ्यम्‌ |

९६ शब्द्‌ कौस्तुभप्रथमाध्यायव्रथमपादचतर्थाहिके-

न्यायाच्च । अन्यथा (दधति' इत्यादावन्तरज्गत्वात्‌ “दान्तः (पा०घु
७-१-२३) इच्यन्तादेशः भरवर्च॑त । न च न्रौ दित्वे चेवङ्ते अन्तादेश्चस्य
स्थानिवद्भावेन “अदभ्यस्तात्‌ (पाण्चुऽ७-१-४) इत्यस्य प्रच्ात्तिर
स्त्विति वाच्यम्‌ , अवधौ स्थानिवद्धावासम्भवात्‌ । फ; “समथो
नां प्रथमाद्वा" (पार्सु०८-१-<२) इति सू “अङ्ृतव्यृदाः पाणिनीयाः”
(प०्मा०५६) “कृतमपि शाख निवत्तेयन्ति इति ज्ञापयितुं सभमथंग्रह-
णमिति वक्ष्यते । दे एत परिभाष समानफले इति च तन्नैव स्फुरी-
करिष्यते । तथा चेहापि पूव गुणो न क्रियेत, कृतोऽपि वा निवर्तत
(जगमुषः" इत्यादाविडादिवत्‌ । तस्पाद्धातोलोपो यस्मिन्निति बहुवी-
दहिरेव साधुः । पच हि सति खोपस्य गुणचरद्योश्चेकनिमित्तकत्वं छभ्यते
इति न कथ्ित्पूदौकदोषः।
स्यादेतत्‌ , आरभ्यमाणेऽप्यस्मिन्सूतरे 'लोद्धवः' इव्यादौ गुणो दुव
नः । तथाहि, इह सूते “इतिच (पाज्सू०१-१-५) इति सूत्र च निषेध्य
किमित्याकान्ायां पूवैतर निर्णीता इर्पदापस्थितिरेव सम्बध्येत-धात्व-
शोपनिमित्ते आद्धधातुके इक्लपद नोपतिष्ठते । ततश्च बेभिदः' मरै.
खजः" "मिन्नः" शुः" इत्यादौ व्यञ्जनस्य गुणचुद्धिभात्तिः पस्मेतस्य प्रघ.
कस्य फल स्यात्‌ । लोद्धुवादो तु स्यादव गुण । न च परिभाषां प्रति
देषिभूनतयाऽथैन शरधानयोगणन्रच्योरेव निषेधोऽस्त्विति बउाच्यम्‌,
लाव्दबोधे शान्दप्राधान्यस्यैवान्वयनियामकताया उचितत्वात्‌। नहि
(राज्ञपुरुषमानयः इत्याद्‌ावथेतः प्रधानभूतोऽपि राजः आनयनेन।ऽन्वेति,
अपितु पुरुष एव । प्रकृते च शाब्द प्राधान्य वाक्या्थेभूतायाः पदोप
स्थितेरव, कारकवििष्ठा क्रिया वाक्याथ इति सिद्धान्तात्‌ । आह च~
साकाङ्कावयवं मेद परानाकाष्घशब्दकम्‌ |
कर्मप्रधानं गुणवदेकार्थं वाक्यमुच्यत ॥ इति ।
किञ्च सिद्धान्ते प्रक्तज्यप्रतिषेधे सवेत क्रिययैव सह नजो.ऽन्वयो न
त नामार्थन । तदुक्तम्‌-
प्रसज्यप्रतिषेधो.ऽयं क्रियया सह यत्र नञ्च । इति ।
अत एव पुरुषवचनयोरसङ्करः । अन्यथा हि "घटो नारस्ति' ^्वं ना-
सि" अहं नास्मि' इति पुरषभ्यवस्था न स्यात्‌ । घटाभावस्त्वदभावो
मदभावश्चास्तीतिवत्सववेन्न भरथमपुरुषापत्तेः । न हि परमते न्वं नासि
"त्वद भावोऽस्तिः इत्यनयोरथे कश्चिद्विशेष , नजथं प्रति भ्रथमान्तपदोप-
स्थापितस्यान्वयि ताचच्छेद्‌कावच्छिन्नप्रतियोगिनाकत्वेन ससर्गेण भ्र.
कारनाभ्युपगमेऽपि युष्मत्सामानाधिकरणण्यविरहस्याविशिष्टत्वात्‌ ।

विधिक्तेषव्रकर्णे यणच्रद्धिनिषेधसूञम्‌ । ९.७

पव वायो रूपाणामभावोऽस्तीतिवदरूपाणि न सन्तीत्यत्राप्वस्तीध्येकवचन
स्यादिस्यस्यत्न विस्तरः!

पवं कारकविभक्तरपि क्रियायोमे सत्येव साधुत्व न त्वन्यथाञ्पात्ति
“कारके” (पाऽसु० १-४-२३) इनि सुतर वक्ष्यमाणत्वाद्‌ भूतलं वरा नाः
सितः श्स्यादावाधकरणत्व क्रियान्वय्येव ने तु नञजथान्लाय।! तथच
सकलक!(र्क विदिष्राक्रियायां नजथान्वयः | नञो दयोत्तकताते निष्डष्टपस्ष
तु क्ियापदस्येव तद्धिरहपरतेति सिद्धान्त. । उभमयथाभ्पाह गुणच्रुच्य'
प्रतिषधो दरम एवेति ।

अ्राहुः-क्रिययेव सह विधेरिव निषधस्यान्वयः शाब्द इनि सत्य-
मेव, किन्तु क्रियैव कानि खराय त्वदुक्तसत्या सन्निहि तापीकषदोपास्थ-
तिर्हि न सम्बध्यत । तथाह सति "दीधीववीखसाम्‌ः' (पा०स्‌०१-१-६)
इति सूरस्य व्य्थतापत्त । न हि तत्रक्परिमाषाऽलान्त्यपरिभाषयो फले
धिषाऽरस्ति। पत स्थने भअस्ति्मवन्तीपरोऽप्रयुञ्यमानोऽप्यस्ति
इति प्रातिपदिकाथसूञ् वक्ष्यमाणतया (मवतः शत्यस्योपस्थितस्य
गुणच्द्धी इत्यादि भिरान्वनस्य निषधघान्वये सति गुणच्ुख्योरमाव ररि
तो मववीस्येतावतः गुणब्द्यो्निषेध इत्युच्यते । यथाऽऽघाराग्निरोत्रा-
धिकरणे (ज्ञे०न्या०२-२-५) भ्रतीतित सर्वाऽपि विशिष्टश्चधिरेव, ता
त्प्यतस्तु कथिद्‌ गुणतिधिरिति सिद्धान्तित, तद्धन्निषघेऽपि बोध्यं
न्यायसाम्यात्‌ । अत एव हि विधिनिषघ्योवाक्याथगोचरतेत्यभियुक्ता
तस्मात्‌ "कोद्धुवः' "पोषुव." "मर्जः इत्युदं{हरण सिद्धम्‌ । प्रच्युदा
दरण वूच्चतं-धातुखप इत केम? अद्धधघातुके वाचनिपेघाभ्यां
षोडशिग्रहणाश्रहणयोरिव गुणच्च्योर्विकद्पो मा भूत्‌ । आदद्धधातुक शति
किम ? “तुवा थुवादुवी चु्वा हिसायांः (घ्रा ५७१।५७२।५७३५७४)
“मुदा मोहसमुच्छ्राययोः" ( धामू २९२) एभ्यो यङ्ल्युगन्ते-
भ्यास्तबादी सावधातुके प्रिति परे (तातो्चं' मोमा" इत्यादौ निषे-
धो मा भूत्‌ “रह्कोपः (पाग्सू०६-४-२९) इति च्छबोरीषस्य
गुणस्य चेकनिमित्तकत्वत्‌। इद च रद्टोपे कूडिद्धहणानयुन्रात्तपश्च
माश्चत्योक्तम्‌ । तदवुच्त्तिपक्च तु 'तोनीमि' हत्यादयुत्तमयुरषैकव-
चनउद्‌ाहरण बाध्यम्‌ 3 अनुनासिका दिप्र्ययत्वेन तत्र राह्टोपग्रह्त्ते ।
गयु तातातः इत्या प्रागुक्तमप्युदाहरणमस्तु | दाट्ापस्याप्रचत्ताचापे
लापा व्योः" (पाऽस्‌०६-१- ६६) इति सोपादिति चत्‌ ? न) तस्य वर्णं
मानेमत्तकतया गुणेन सदे कनिमिन्तकत्वामावात्‌ । न हि नच्र भ्रत्य.
पत्रहण तद्ाक्षपरक व! केञ्चिदुरित । अत एव गोघरादिषु प्रत्ययपस्तां

१२

९.८ शब्दकोस्तुमप्रथसाध्यायप्रथमपादचतुथाहिके-

विनाऽपि यलोप इति प्रक्‌ |

दक इति किम्‌ ? 'अभानि' साग" । ^मज्खेश्च चिणि? (पा०सूऽ६-8-
२३३) “घञि च मावकरणयो.' "(पाऽसु०६-४-२७) इत्युपधालोपे कृते
बृद्धियथा स्यात्‌ । कथ तर्हिं "पापचकः इत्यत्र चद्धिभ्रातिष्रेघ इति
चत्‌ ? यणु? पापच्यतेण्बुदलि “यस्य इरः" (परा ऽसूु°६-४-४९.) इत्यन्न अ
हर्थत्‌' *असब्यीत्‌ इत्यादिवारणाय यस्येति सघातव्रहणऽपि “अदेः
परस्य '” {पाश्च १-१-५४) इति हद्माच्ररोपे कृत “अतो खोप."(पा
सु०६-४-४८) ईति पृथगद्टोपे तस्य स्थानिवद्भावेन पापचकादौोन व
द्धि" । न त्विह “न धातुरोपे (पारसु०१-१-४) इति सूत्रस्य कश्िद-
पि व्यापारः । यङ्दुगन्ताण्ण्डुलि पापाचक.” इति भवत्येव बृद्धि. नो-
नावः इतिवत्‌ ! पतेन "न धातुलोपः (पारसुऽ१-१-४) इत्यत्रेक इत्य
चुउत्तः पापाचकः' इातेवन्नव।तुसूचर बामादना' मरोमृजिताः इव्युदाह
स्च कोमुदीकार परास्त» पृथगल्लोपस्य न्यायत माप्यादिसम्मतत्वे
च सति चृद्धेरसस्मवात्‌ । अत एव बत्तिकारादयोःप्यज् सूत्रे ऽचप्रस्य
यान्नान्येव छोद्वादीन्युदाजन्छुः। भिदिमरज्योस्तु यदि यङ्लुक्‌ तर्हि
तस्यानामात्तकत्वाद्‌ गुणव्रद्धा स्त पव, दमद्ता 'मरामाजता इति
यथा । यदि तु “यस्य हलः (पारऽसू>६-४-४२) इत्यवयवखोपस्तहि
स्थानिवद्भावादेव गुणाद्यप्रसङ्ग इत्युभयथापि नेतत्खुज्ोदाहरणस्वमि
स्यवध्रेयम्‌ । भाष्यकारस्तु “यस्य” (वा०स्‌०६-८-१४८) इनि खोप इवा
चि द्धुक्यपि पृथगद्ोपमाधित्येनस्घुचं प्रन्याच्स्यो | नच येननाघ्रात्ति.
न्यायेनाचि यङ! द्दुगतोोप बाधेतेति वाच्यम्‌ , “यस्य हर.“ (पा°
सू०६-४-४७९) इत्यन्न यस्येति योग विमञ्यालरे लोप इति चानुवस्यै य-
शञ्दस्यानो छोपविध्रानन दग्वाघनात्‌ । अवशिष्ट व्यञ्जनमाच् दको
ऽवकाशः । ततश्चाद्धापस्य स्थानिवदेव श्वेामिदिताः (मसभ्रजिताः
(पापचक.' इत्यादि बह्टोद्धुवादयोऽपि स्िध्यन्तीति किं सु्ेण ?न चव
भनोनावः इत्यादावपि पृथगद्ोपापात्ति, चकारानुरृष्टबहुरश्रह णाञ्ज।
यमानस्यानेमित्तिकस्य दुकोाऽन्तरङ्गतया रछकारोतपत्तेः प्रगेव समुदाय
परवृत्ते । नन्वव "चेक्रियः" रोदुव . 'तोष्टुवः' इत्यादादल्टो पस्य स्थानि
वक्वाद्यथा गुणो न, एर्वामियङ्वङवपि न स्यातामिनि चेत्‌ ? सत्यम्‌
अचमाश्चित्य न भवत पव, उक्तयुक्तेः, किन्तु स्थानिकद्भावरुन्धमका
रमाध्चित्य भविष्यतः स हि यकारे द्ुपे प्रत्ययसज्ञकः

स्यादेतत्‌ › रोदटुवादिष्वकारे दुत्त यद्धुगिनि क्रमः। तत्र यकार
वस्थानकादे अकारेण प्रन्ययत्व न छन्धमेव । दुपतेऽपि तस्मिन्नकारो

विधिरेषध्रकरणे गुणद्धिनिषधघूतरम्‌ । ९९

नास्त्येव तत. प्रगिव खोपात्‌। सोयमश्वत्कथ प्रत्ययां रुमेन ? तदहो
स्य स्थानिवद्भावेन प्रत्ययत्वमिति चत्‌ ? स्थानिनि द्रं हि कां तद्द्‌
तिदेशेन छभ्यन, न तु तच्रादषमपि।
अत्राहु -तत्नर सम्भाविततमाचमतिदिरयते। यदि हि रोपस्य स्थानि.

भरतो ऽकरार इह द्युषेभपे यक।रे तिष्ुत्तदहदिं प्रत्ययता रभतादङ्ादंक
च प्रवन्तयेद्वि कथ नातिदृश् । वरनेषधश्चह खङ्गम्‌ । स ह यातय
ङन्ताद्वरच्यल्ोपयदखापयोः कृतयोः स्थानेवद्धः कवन “जाता खोप इरि

” (पा०सूनद-४-द8) इत्याकोपा मा भूदित्यतदथं क्रियते । स्थानिनि
द्स्येवातिदेश्े तु किन्तेन णन दहि ध्या-या-यः इत्यस्यामवस्थायामा-
तो छोपस्य प्रति" अनजादित्वादिति दिक्‌

नन्वेव चश्चिवः' (ताष्टुवेः इत्यत्र “अन्तरङ्गनपि'' (प०।०५२) इति

न्यायेनाकृते एव “अकृत्सावेधातुकयो ›' (१।०स्‌०७-४-२५) इनि दी.
धं यड द्धक । ततोऽद्धोपस्य स्थानिवद्भावे सत्यपि चक्चिअअतो-
ष्टुअञ इति स्थान्यकारेण सड ठधरूपधमङमच्प्रत्ययपर जातामात क.

पधगुणः स्यादेव | सत्यम्‌ , अन्तरज्गावियङ्वड्य भविष्यतः | यथाह
वात्तककार.~“'राचङन्तस्यान्तरङ्लक्चणत्वात्‌ः' (कान्चा०)इति। तथाच
“रपि गता? (धाऽसू० १२४६१२५) शधि धारणे” (धाऽसु०१२६) इत्येषां
तदार्दैत्वाच्छ कृत "रियतिः "पियत्तिः (धियति इति अचति ।
'अशशाश्रयत्‌ '्रादुदुवत्‌ इति च “णिधिः' (पारसू०३-१-४८) इति च-
डयङ्वडग भवत. ! तस्मात्दरृथगद्ापनेव सकरुनिवाहात्‌ `न धातु
छापे. (पाऽसू० १-९-४७) इति सुचन्नारस्भणोयम्‌ । न चष मर्जे
इव्यत्र मृज्रजादा सकरम. (कान्वा०) इति पाक्षिकङ्ाद्धिभ-
सङ्गः, हरदत्तादमत मुख्याजाद्‌ावव नल्प्रज्त्तः, निष्कषर तु यथोत्तर
मुनीनास्प्रामाण्यात्‌'' इष्टापत्ते" । उयवस्थिनविभाषा वाऽस्तु । अञ वदन्ति
गुणोपध्रारुपयुरा न खपाद्धापयारपि प्रलङ्गत्पुथगद्टापा दकि वक्तु
न शक्यत । तथाह; सवत्र दाघान्तघु हसान्तषघु चव्डवङ: ऊतयो.
रश्चेपधलक्षणा गुणः प्राप्नाति। न चह स्थानिवद्भाव, आदिष्ठादच
परवत्वात्‌ । किञ्च जङ्गम ` इत्यन्न "गमहन (पाज्सुरद-४-९८) इत्युप
धार्पि" स्यात्‌ । अथाजनडनत प्रतिचेधस्तर्हिं 'दरीडद्ः' इत्यत्र
ऋहशो ऽः (पा ०सु०७-४-१६) इति गुणः स्यात्‌ । अपिच श्रेयः
इत्यत्र “दीङः युडचि" (पा ०खू०दे-४-६३) इति युट्‌ स्यात्‌ । किञ्च श्ल
नाक्लसः" द्नाध्वसलः' अनिदिताम्‌” (पा०सु०६-४-२४) इत्युपधालोपः
स्यत्‌ । भापच यायाः वावाः' इ्यादेष्त्राकार्खछोप, पात्‌ । तस्मा

१०० शब्दकोद्तुमप्रथमाध्यायप्रथपपाद चतुथाहिके-

व्समुदायद्यगेवैषटभ्यो कोद्धुबादिसिद्धये च सूत्रमारस्भणीयमिति । अत्रा
ख्यते, छखोद्धुवादिषु गुणस्ताचन्न मवति स्थानिद्धारकस्यानादिष्ठादच
पूषेत्वस्य स्वेन स्थानिवद्धावात्‌ ¦ अन एवहि भ्न पदान्तः (पा०
सू०१-१-५८) इति सुत्ने सवर्ण्॑रहण हनम्‌ । *शिण्डि' इत्यादावनुस्वार-
स्य स्थानिद्धाग्कमनादिषएादचः पृवैत्वसमाश्चित्य तस्थ सवणै कन्तव्ये
श्रसोरश्टोपस्य स्थानिवद्भावो मा भूदिति । नन्वनादिष्ठाद्‌चः पूवत्व
स्य शाखीयकायेत्वाभावात्कथसतिदेश इति चेत्‌ ? अनादिष्ठाद्चः पू
वेत्वापेक्चे “अचः परस्मिन्‌" (पाऽषू०१-१-५७) इन्यतिदेशे कन्त्ये
“स्थानिवदादेश” (पाऽसु०१-१-५६) इत्यस्य पदरत्तिखस्भवात्‌ सवणे.
ग्रहणव्याख्यावसरे स्वरित्थमेवोपपादि तत्वाच्च । ननु योत्रददिश उवडः
सानारदष्टादचः पुवेतां स्थानिद्धारा कथश्चि्भ्तांन तु तस्येह कि.
ञ्चत्कायं विघीयते येनाद्पः स्थानिवत्स्यात्‌ । यस्य च काथं विधीयते
उकारस्य नासावादेशः यन स्थानिद्धासयऽपि पृचैतां भेत । सस्यम्‌ ,
सव सवपद्‌ादे याः इत्याश्चयणात्स्थान्यादेषशिमावस्नावद्थंवति वि
भ्राम्यति ! अत एव्र “एरः' (पार्स ३-४-८६) इत्यस्य तेस्तुरिति
पयेचस्ति ताथमाश्ित्य स्थालनिवत्घुत्रेणेव सिद्धस्वादेकदेश्विकृतस्थोप
सद्धधान नार्धभ्यामिति वक्ष्यते । अत ष्व च स्थानिषदिष्युकतो सम्ब.
न्धिश्ञब्दत्वादेवादेश्च इत्यस्य कमे सिद्धे पुनरादेराप्रहणमायुमानिक
स्याप्यादेश्चस्य परिप्रहार्थमिति वक्ष्यते । पवञ्चदापि छो इत्यस्य छो.
दुव इत्यदेश्चः, ख चानादेष्टाद चः पूवे स्थानिवद्धावात्‌ । तस्यचदो
खोव इत्यादेशे कायंऽटोपः स्थानिवदिति युक्तमेव । किंञ्च, “नज्ञाजनो
जा? (पा०्सरू०७-३-७९) इति “रीङ्‌ न," (पा०सु०७-७-२.७) इति च
सूत्र दीघेच्चारणेन “अङ्गृ्ते पुनच्त्तावविधिर्निष्ठितस्य" (प०मा०९३)
ति परिभाषा ज्ञापायष्यते ¦ तेनोवाङ छने गुणो न भविष्यति ! द्द्री
दकाः" इत्यञ्च गुणो न भवति प्रतिपदोक्तस्याङ श्रहणात्‌ । "अददात्‌
इति यथा । यङस्त्वकार उपदेरवंलायां न भरर्यय. [कन्तु तद्‌वयव, य
कारे दततेतु नासा ङकारविरष्टोन वः श्रूयत । किन्तु वक्षैकगोचर-
त्घाद्लाक्चणिकबद्धिकम्बिततोपस्थितिकः । नन्वेवमनङीति पयुदासऽष्य-
स्याच्रहणात्‌ जङ्गमः ईत्यन्रह्छोपः स्यादेति चत्‌ { न, अनीति पयु
दासेनाङसदश ओपदशश्िके अजादौ श्चयमाण जादो बोपधाङोपविधा-
नात्‌ । अथबानवाङ्कुणविधो शरह्यते इति तु न सम्यक्‌ चिकरणानाम
नथकत्वात्‌ । यच्च देद्य ` इत्यत्र युट्‌ स्यादिति ! तन्न, अनुबन्धि
शात्‌ । तदुक्तम्‌

वििरोषत्रकरणे गुणघ्द्धिनिषेधलु्म्‌ । ६०१

दितपा शापातबन्धन निर्दिष्ट यद्‌ गणेन च।

येन काञग्रहण चव पञ्चतानिन यङ्टटुकरि ॥ (१००१३९१) इत्ति।

'दीङे युडचि'' (पाण्बु°द-४-६३) इति दूज दीङः इत्यनुबन्ध-
निर्दशो यङ्द्धुडनिच्र्यथ इति त्वयवाकस्वाच्च अत च्ञप्िकय्‌
"एकाच उपदे" (पाऽसू०१-२ २) इति त्रे यङ्ह्डननछात्तमुदिन्य
क्रियमाणमेक्ाञ्यदणम्‌ । न हि तर्मिन्छृतेऽप्युकतपरिमाषां वेना भाद्‌
ता' इत्यादि स्तिद्धथति । "विभटछत्ति' इत्यार्दिखिद्धये तन्बाच्स्यादयाश्चथणे-
नोपदेश्चश्रहणस्यो च्य विश्चिषणताया, सिद्धान्तविष्यमाणत्वात्‌ । न चैचम
पि स्तिपाक्वपस्याद्यरान्तर कथज्ञापकामिति वाच्यम्‌ , पएकदेराचुमतिारा
पूवाचयेपटित्परिमाषाज्ञापनस्य "गदिकारकोपपदान।म (पन्मा०ज्द)
इत्यादो बहुशो दष्टत्वात्‌ । न चेवमक्राच इति विधीयमान द्वित्वमपि
यङ्ल्ुक्िन स्यादिति वाच्यम्‌ "गुणे यङ्लुकोः" (पा०्सूु०७-8-<२)
इति क्ञापकन तत्प्रृत्तेः ! यङ्लुकि बेभेदिना' इत्यादाबिड गमे तदाहं
तपरिधाषरच शरणम्‌ । शशद्धिप्रयोगो द्वित्रचन ष्ठम्‌" (मान्० ) हति
वक्ष्यमाणतया धारवन्तरत्वस्य वक्तुम डकयत्वात्‌ वेभेदिता' दति यङः
न्ति तु पृथगदलछोपाभ्युपगमत्तस्य च स्थानिवद्धावान्नाण्नषेधः पूचस्मा
दपि विधा स्थानिवद्धावस्य वधष्यमागत्वात्‌ | कञः यस्य" (पाण्सु°
६-४-१४८) इति कोपस्य त्वयाऽप्यवयवलोपत्वं स्वीकृतम्‌ । तन्न यद्यपि
देद्यकः' इत्यज युट्‌ स्यादिति नापादनाहैम्‌, हलः परत्वाभावनेह
यठो पा्रचुस्या 'देदीयक दति रूपाभयुप्रगम।त्‌ । 'सर्नाख्रसक ` इत्यादो-
नङपोपि सचसम्मनत्वदिव नापा; व्यायायकः' षवावायक ` इत्यादा.
वाह्टोपोऽप्यनापाद्यः, यखोपविरहेणाज।दिकङदाद्ध बातुकपरत्वाभावा
त्‌, तथापि गमेयङन्ताण्ण्बु'क जङ्खपक. इत्यत्राह्ोपस्य स्थगनेवद्धा

व्याव हइयोपधाखोप स्यात्‌ । अथात्रानङीति प्रतिपेधस्नर्हि
दरीदशक ` इत्यन्न ऋट शो ऽङि" (पा००७-४-१६) इति शुणः स्यात्‌|
अथ यद्‌ाहङ्खन्त्तपारभाषया "सन्ञापूवंक)। विधिरनित्यः" [पर्मा०९५]
इति वा समधीते तहिं यङ्द्धुक्यपि 'खनीखस् › इत्यत्र नलोपो श्या
या "वावा, इत्यालोपश्च न शङ्क्यः, समाधानस्य तुस्यत्वादिः

ति दक्र ।

क

किडति च (पा०्सू०१-१-५) । इक इति चाढ्दमुखचार्यं विहिने' गुण-

~

दद्ध गतत [कत ङनतन्च वनामरत्ततव्ाऽ<ान्नतव्य य प्रप्चुतस्ते नस्तः

[क

गित्‌ ष्णु.) “ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः" (पा०सु०२-२-१३९) न चायं त्कि-
देवास्त्विति वाच्यम्‌ , स्थास्नुः" इत्यत्र 'घुमास्थ।” (णान्दूु०६-४-दर्‌)

(क

१०२ शब्दकौर्तुभपरथमीध्यायग्रथमपादचतुथांहिके-

इ तात्वप्रसङ्धात्‌ । न चेव "भूष्णु. इतव्य्रटूपरसङ्ः श्रयुक किति” (पार
सु०७-७-१९) इत्यत्रापि चर्व॑न गक्रारप्रदलेषणश्चित्य तान्नषेध्रात्‌ | न
चव चत्वस्यःसिद्धतया विसजनीयो न स्याद्रोरुत्वञ्च प्रवच्चतति वा
च्यम्‌ , “न सुने" [पा०्ु०८-२-३] इत्य नेनि योगविभागःत्सो तत्वा
द्वा । तथाच ग्छाजिस्थ'' [पाण०्षु०३-२-१३९] इति सुतर ष्टाकवा
त्िकिम्‌-
कस्नोर्भि्वान्न स्थ उकारः किन्डितासत्वरासनात्‌ |

गुणानावल्लिषु स्माये श्रुधको ऽनिर्‌त्व कणोर्तिः॥ इति । जयादि
त्याऽप्येवम्र्‌ । वामनस्तु "ग्खाज्स्थश्च'' (पारघूु०३-२-१२९) इव्य्रस्था
आ इत्याकार प्ररिरष्य कस्तुप्रत्ययान्तस्य तिष्ठतेराकार एव न त्वीत्वमि-
ति व्याख्यानदिव स्थास्नो सिद्धो न क्वापि गक्रारपरदटेषः कायं इत्याह्‌।
नन्वनेन तन्मते "द्रच्छन्दस्युपललख्पानप्‌ “ [ काऽवा०्‌] इति कस्मै
'द्क्ष्णव पशव” इत्यत्र “अनिदिताम्‌ ” (पा०सू ०६-४७-२९) इति नलोपः
स्यात्‌ । लत्यम्‌ , छान्दस्त्वात्समःषेय । कित्‌ चितः "स्तुत" शुम्‌ः।
ङित्‌ - "चुत. युतः शृष्टात्‌ ` ¡ निमित्तसत्तम्याश्रयण किम्‌ ?
उ्यवदहितेऽपि यथा स्यात्‌- "छिन्न" 'भिन्नमः । इक इति किम्‌? काम
यते । राब्दव्यापाराध्रयण क्रिम्‌ ? लैगवायनः । आगुणो दीक एव प्रव
तते न तच्चेकपदोपस्थिति. ओरितिनिर्हिष्टस्थयानिकत्वात्‌ । तदुक्तम्‌-
(तद्ध तकाम्यारिक्प्रकरणात्‌ ” इति । नयु किंङ्तीति सप्तमीनिरह-
शात्‌ “तस्मि्नितिनिर्दिषटे पूंस्य'' (पा०चु०१-१-६६) इति परिभाषोप
तिष्ठन, तच निः शब्दस्य नेरन्तयपरत्वाहदिओेदहचोच्चारणक्रियत्वादव्यव
हितोच्चारितस्य निषेध" स्यान्न तु "छिन्न "भिन्नम्‌" इत्यादेरपीति चत्‌ एम
वेदेव. यदि किड्तीव्येतन्निषध्यया क्रियया साक्षात्सम्बध्येत । इद तु गु
णच्रद्धिभ्यां सम्बध्यते । धयस्य च भावेन [पा०्सू०२-३-३.७) इनि स्त
पमी, क्रियान्तराश्रयणादोत्सर्भेकसत्ताक्चप । ततश्च किङति सति प्राप्त
ये गुणच्रद्धी इति सम्बन्धे कृते सिद्धसध्यसममिव्याहारन्यायेनोपलक्ष
णीभूतसत्ताश्नरयणस्य निमित्तत्वमुत्सगेतः फलति न त्विह वि ्िष्यनिमि
ततायां सप्तमीविधानमस्ति । न चात्र निर्हि्टपरिभाषा सम्भवति, वि
ध्यङ्गभूनानां परिभाषाणां खा्चद्धि धेयजिषध्यक्रियान्बयिन्येक प्रचत्ते |
इदस्तु क्रियान्वयिनो चिज्ञिषणंनतु क्रियायाः अतोऽन परिभाषाध्र
वृत्तिः । अन्यथा श्ृद्धियेस्याचामादिः” (पा ०सू०१-१-७३) इत्यन्नकपरि
साषोपस्थाने छाङीयादिर्नं सिध्येत्‌ । न दहयत्रेक स्थाने द्धिः । अत
षव “उदीचामातः स्थाने (पारसू०७-२-७६] इति सूत्रे स्थाने ग्रहण

१०४ दराब्दकोस्तुभप्रथमाध्यायग्रथमपादचतुर्धाहिके--

रजाद्‌। सक्रमे विभाषा बृद्धिमारभन्तेः इति, तत्त॒ तदादिपरिभाषावल
खन्धवाक्याथानुवाद्‌पाजनतु परकीयविधिवाक्यरशारीरमिद्‌, येन त्व
दुक्तमथं ज्ञापयेत्‌ | अन पवात्रयो शुजा' इति सिददिपछादङ्‌ गणपा
ठादेव चुघ्यभाव इत्याह । अन पव रक्चितेनापि धातुत्रदीपे 'त॒न्दपरि
स्रजः" त॒न्दपारेमाजे. इत्युमय दरितम्‌ । दुधय्डत्तो तु तुन्दपरिश्जः
इत्यत्र व्यवस्थिनव्रिमाषया चृद्धन्युक्तम्‌ । अत एव धातुच्त्तिषु ग्य
मुज, ममाजः इति रुपद्यमुदाहनम्‌ । यत्त मुख्याजादिग्रहणवादिं
नोऽपि मते ऽ चद्धिविकट्पा दुर्वार एव । तथाहि, मध्यमपुरूषवडुवच-
नस्य थस्य “परस्मपदानाम्‌ ` (पारस ३-४-८२) इति सूत्रेण विधीय
मानोऽकारदेरो ऽखोन्त्यस्य प्राप्रोति । न चेव विधिवेय््यम्‌, णलादी
नां यथासंख्यसरस्पाद्नेन चरिताथेन्वादित्याराज्ख माध्यएव द्वेधा समा-
घास्यति-अकारद्वयात्मको ऽ यमनेकाटृत्वात्स वादेशः । यद्वा, ध्यातो
(पा०घु०२-१-९१) इत्यधिक्राराद्‌ “आदेः परस्य” (पारसूऽ१-१-५४)
इति थकारभाच्रस्याकार इति । त्र पक्षद्वयेपि “अना गुणे” (पाभ्सु०६-
१-९.७) इति पर रूपस्य “अच. परस्मिन्‌" (पार्सु° १-१-५७) शति स्था-
निवद्धावान्मुख्याजादित्वमप्यस्त्येवेनि कैथिद्धस्व त्तमिश्चम्ते दूषणमु-
क्म्‌ । तन्न, ` आचन्तवद्‌” (पा०सू०१-१-२९) इत्यतिदेश इव स्थानिव
द्वेऽपि मुख्यत्वाभावस्य ुवचत्वादिति दिक्‌ ।

स्यदेतत्‌ , "अचिनोत्‌! "अमा इत्यादौ स्थानिवद्भावेन तिपो
ङ्िच्वान्‌ “कृडति च (पा०्सू०१-१-५) इति गुणड्द्धिनिषधः
स्यात्‌। न चाल्विधित्वारस्थानिचद्धावासम्भवः अनुबन्धकायेंष्वन
व्विघाप्वेति निषघस्याप्रचत्तेः । अन्यथा अचिनवम्‌ (अमाजम्‌ः इ-
इत्यादाव पिन “सावेधातुकमपित्‌ःः (पार्सु°२-२-2) इति {ङिन्लवाप.
तेः । दह च ज्ञापक “न स्यपि” (पाण्सु०६-४-६९) इति सूत्रम्‌ । अन्य-
था स्यपः किर्वामविदृवत्वापरात्तो किन्तन्निबधाथंन सुत्रेण ? यत्तु “सह्य
पिच्च" [पा०्षु०३-४-२७] इत्यापिद् चन ज्ञापकमिति । तन्न, 'लुणीहि वि-
सवतः प्रति" इव्यादो स्थानेन्तरतमपरिभाषया पिच्वादयुदात्तस्य सि
पः स्थनेऽनुदाच्तस्येव हेः प्रात्ताुदात्तसस्पादनेन चरितायथत्वात्‌ । अ.
पिचसखामथ्याद्धि वत्रान्तरतमपरिभाषा बध्यते ¦ व्रतिपन्तिखाघधवार्थं
मुदात्त इति वक्तव्ये ऽपेद्धचनं ज्ञापकामेति वाऽस्तु । न्यायसिद्धोऽप्यय
मथः, अनुबन्यानामनेकान्तत्वेन स्थानिकोटावभ्रविषटतया स्थ
न्यङाश्चयविःघचेषयकस्य “अनद्वधघोा“ (पाण्सूुरए० १-१-५६) इति
निषध्स्याग्रच्त्तः, भअचुचन्धा पकाना (पर्मा०५) इति मतेऽपि

विधिरेषश्रकरणे गुणवृद्िनिषेधस्म्‌ । १०५

स्थानित्वप्रतीतेः प्रागेवातस्द्धेण खेपेन तेषामपहारात्‌ । तस्माहडा-
द्यादेश्छानां तिबादीनां स्थानिवद्भावेन डङिन्सवं दुवारमिति।

अच्राहु.- “यासुट्‌ परस्मैपदेषु” (पा०सू०३-४-१०३) इति सूते @-
दवचन ज्ञापक-खदेश्चानां स्थानिकचद्धावेन ङन्खन्न भवतोति । तथाच
वात्तक्रम्‌-""ककारस्य ।ङन््वादादशेघु स्थाचचद्भावध्रसङ्क शत चयास-
टो डदद्वचनास्लिद्धम्‌ "' इति । ननु स्तुयात्‌ * दइत्यादावनिग्डश्चणनचद्धि-
प्रतिषेधार्थं 'चिनुयु ` इत्यादो “ज्ुखिच (पाऽबु०७-२-<३) इत्यस्य
प्रतिषधाथेश्च यासुटो डन्त्वमस्तु। “उतो बृद्धिद्धकि हदि (पारघु०
७-३-८९) इत्यत्र त्टयुत इति निर्दिष्टस्थानिकतयेकपरिमाषा नोपतिष्ठते ।
“द्युति च” (पा०सु०७-२-८३) इति तु “किडति च (पाऽ ०१-१-५)
इत्यस्य।पवाद्‌ एव । तथाच स्थानिवद्भावटब्च छङिित्व स्तुयात्‌ ' शचि
युः" इत्यत्र इद्धिगुणा निषद्धु नालम्‌ । पुनाङत्वसामर््यान्त तदुमय-
निषधो भविष्यति । तथाच इद्धिगुणनिषेषघे चरिताथे यासुटो ङिच्व्कथं
छादशषु खश्च याङ्च्वस्य रह ज्ञापयेदेति चत्‌ ? उच्यते, “उत भौ.
त्‌ इतिं वक्तव्ये इ द्धश्रहण स्ापूवको त्िधिर नित्यो यथा स्यादित्येव
मथम्‌ । तन स्तुयात्‌ › इत्यन्न न बुद्धः, तथा भचेनुयु." इत्यच्नन गुण
“कंखस्याच * (पा०स्‌०७-३-<२) इत्यतोऽचीन्युवत्याजादौ ज्ञुक्ति ग
णविधानात्‌ । -मिदेशुणःऽज्ुसि च” इत्यकार प्रश्छिष्याच्चास।बुसर चे.
ति कमध्ारवान्नच्णनाज्ाद्‌/जुसि गुणावेधानाश्चरयणे तु शच्लु.” जच्छ
इत्याद्‌ावतिप्रसङ्गः

गुणात छुत्तावेमक्तिकमुज्खसीति च च्छेदः । उकारादौं जसीति चा.
थ. । “जुसि युगे याखटूप्रतिषेधः” (कान्वा०) इति वात्तिकमभ्युक्तरीतया
सद्धाथकथन परामेति ताचद्वार्तिंककारस्य हदयम्‌ ।

भाष्यकारमतं तु ˆ लाबेधातुकमपित्‌"" (पा०स्‌०१-२-७) इति सूेऽ
पाद्‌ति याग वेभज्य ङ देति चाचुषत्याच्ुत्ति्चानित्य डिष्च पिन्न विश्च
डन भवतत बाक्वाथद्कय चण्यते । इदञ्च “हलः श्च. (पान्ू०३-१-
८रदाने सृते भाष्ये स्पष्ठम्‌ । तेन शतात्‌ › इत्यत च्व ईण्न तातङ्‌ ओषदे
सकाङत्वनान्तरङ्गणातद्‌ादचकस्य बाहेरङ्कस्य पित्वस्य बाधात्‌ , "अति.
{ददाद्पदछ बराच. इति न्यायात्‌ । अचिनोत्‌ › इत्यादो त्वोपदेशचि-
कन ।तवाद्ना वपस्वेन काश्रयम।तिदेदिक डित्वम्बाध्यते । तेन गुणा-
प्वसाद्धः । ्ास्मश्च पश्च वाञ्चुरो ङिरत्ववचनं न ज्ञापकं किन्तु श्वुस्या
त्‌ इत्याद्ावत्रा्ताङ्त्वाबेधायकम्‌ । तेन च पित्वस्य “चिनोति इत्यादौ
साचकारास्य बाधः । अत्तः स्तुयाततु * इत्यादो पिति दटीति विधीय

१४

१०६ शब्दकोस्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपादचतथहिके--

माना इद्धिन परवत्तेते । "चिजुयुः इत्ति तु भाग्वदेव समथनीयम्‌ । पूर्वैः
दाह तवात्तिकमते तु श्वूतात्‌ ? इत्य भद्‌ प्राप्नोति । “अआगमश्चासनम)न-
व्यम्‌ ” इति तु कथ चित्समाधयः। वस्तुनस्तु “हः श्नः श्चानञ्जयोः
(पा०स्म०३-१-८३) इति जानचः शित्करणन "क्चिदन्ुवन्धकारयैप्यन
िषिधाविति निषेधः पवक्तत्ते” इति ज्ञाप्यते । तेन श्रूतात्‌ ' इत्यादौ न
कष्िद्ोष इति उत पव भाष्यमते भविषश् इत्य चकिलत्वन्न करि
भ्य माणा इत्यत्ोगिटक्षणारेलक्षणश्च ङीन्नेति दिक्‌ ।

दीधीवेवाराम्‌ (पा०्ख्‌०१-१-६) । दीधावन्योस्टिश्च गुणच्रद्धी न
स्तः । आदीध्यनम्‌ , आकीध्यकः । आवेव्यनम्‌ आवेभ्यकः | अकाणि-
षम्‌ । अर णिषम्‌ । कणिता इवो रणिता दवः । इहाम प्रति सिजञन्तम-
ङम्‌ । तिपो डादेश्ं प्रति तु कणिव्‌ "रणत्‌ ` इति त न्तमङ्ग, तस्याम
डादेश्चं च सावधातुक निमित्तीकृत्य खधूपधमुणः प्राप्तोऽनेन निषिध्यते
चरद्धिर्त्वरो न खम्भवस्येव । टुडन्ततां स्फोटयितु इव इत्यस्य प्रयोगः|
न हि तृजन्त तृन्नन्त वेटो गुणप्रा्तिः पल्ययावयवत्वात्तस्य । अथ नदीड्‌
क्षये” ( धाण्सू०र< ) “धीङ्‌ अनादरे, धारसू०३०) ध्वे्‌ त
नतुखन्ताने” ( धा०्बू०१०३१ ) “न्वी गच्यादिषु" ( धाभ्लु०३८ ) ते
धामिह ग्रहण कुतो नेति चेतन, अवयवप्रसिच्यपेश्षया ससुदायप्र
सिद्धेवेखवस्वात्‌ । किञ्च चतुर्ण ब्रह.ऽभिपरेतेऽसन्देहारथं “'दीषेधीची-
खम्‌ * इव्यव च्रूयात्‌ । इद्‌ चाघ्रागम एव गद्यते न ¢“इय्‌ गतौ” (घा०सु°
३१९) इनि धातुः । नु घातुसादच्यद्धानुरेव गरृह्यत।म । म्रम्‌ , सा
हचयस्य सदेज्ानियामकत्वात्‌ । अन्यथा “द्वि ख्श्चतुरिति छत्वोर्थैः
(पा०सु०८।३।४३) इति सूत्र छइृत्वोधेग्रहणं न कुयात्‌ , द्विखिरिति रुज.
न्ताभ्यां साहचर्यण चतुरित्यस्यापि सुजन्तस्य ग्रहण्सम्मवात्‌ । अत
एवागमापेक्षया धङृतेरभ्यर्हिंतत्वाही धीङःः पूवौनेपःतः सुतर छनः। श्योऽपि
धावुन्वे तु पकृतित्वाविशेषेऽण्यद्पाच्तरत्वात्तस्थेव पूर्वनिान- स्यात ।

अञेद्मवधयम्‌ ; व्दध्यकः' ष्वेडयकः' इति यदुदाहन तदी धीवेवीभ्यां
गद्धाभ्यामेव ण्डुलि ख्पन तु ण्यन्ताभ्यामयि । यत्तु ्यौवणेयोः?'
(पा०सू०७-४-५३) इति सुते हरदत्तेनोक्तम्‌--वणदाव्दो “वर्णं विस्तारे
( धा०सू००६ ) इतिधातो; पचादजन्तः, श्रूयमाण प्व वणँ यथा
स्यास्लते मा अूदिल्येवम्थैः । तेन ण्यन्ताभ्यां ण्वुलि गिङपस्य पूववि
धो स्थानिवत््वोपे श्रूयमाणस्वामावाह्लोपामावे यणि छने 'दौभ्यकः ध्व
व्यकः, इत्येव शुद्धेन समानाकारं रूप भवतीति, तदेतत्‌ “नाग्छोपिक्ञा
स्छदिताम्‌ ” (पाण्च्‌०७-७-२) इव्येतरिमिन्घूतरे म।ष्यकरररेव ण्यन्तस्य

विधिरोषप्रच्स्णे गुण्दिनिषेधस्‌ म्‌ । १०७

दीधक › इति रूपं शुद्धस्य तु ष्दीभ्यकः' इति ग्युत्पादितत्वास्सिद्धान्त
विरोधादुपक्ष्यम्‌ । तत्र हि वणे्रहण द्ुपऽपि वणे यथा स्यादित्यवम
धमित्याद्ाङच स्थानिवद्भावेन सिद्धरन्तर्ङ्कत्वाण्णिलापालप्रशि “यीदणे-
(;" (पाण्सु०७-४-५रे) इदि लापसिद्धेश्च वणग्रहण प्रत्याख्यातम्‌ ।
नु व्णन्रहण कुवत सू्रकारस्यादायं भाष्यकारोक्ताद्न्यमेवायसव्य
त्रम इति चव ? सत्यम्‌; तथापि "यथात्तर सुनाना भ्रामाण्याद्‌णद्युद्ध.
स्तदवस्थवेति दक्‌ ।

स्यादेतत्‌ , दीघीवेऽ्योङत्यात्‌ “ङ्त च (पाऽसू०१-१-५) इति
सूरेणेव निषेधे\.ऽस्तु किमिद दीधीवेवीश्रहणेन 2 मेवम्‌ , इग्छक्षणयोरहिं
ख निषेव इत्युक्तम्‌ । न च “अचो ङ्णितिः (पाण्सू०७-२-१९५) इति
बरद्धिरग्छक्षणा । किञ्च कार्येणो निमित्तत्वे पर्वण सिद्धः सम्भवेदपि ।
न च कायीं निमित्ततयाऽऽश्रीयते "चयकत' °्छवतेः इत्यादाक्पि गुण-
निषेधापत्तेः । अत्र च लिङ्ग करादेमध्ये “कङ्‌ चाढ्दे (धा०सू०१२९)
इत्यसय पाठः “ङथण्डिलाच्छयितरि ” (पा०सू°४-२-१५) इति निशाद च ।
यत्तु प्रकृतघुतरे दीधीचव्या्रंहणमेवेतत्पार्माषाज्ञापकामिति । तन्न, अ
निग्छक्षणब्रद्धिनिष्धन चरितार्थत्वात्‌ माष्यमने एतत्सूच्रस्य प्रत्याख्या
स्यमनतवोक्तपरिभाषायां लिङ्गान्नरस्येवानुस्तेञ्यत्वाच्च |

स्यादेतत्‌ , यदि कायां निमित्तत्वेन नाश्चीयवे कथ तर्हिं ऊणुनवि
षति" इत्यत्र 'द्धिवचनेऽच ` (पा०्स्‌० १-१-५९) इति चुशन्दस्य द्धि
त्वम्‌» इष इत्यस्य अजा दित्वेऽपि द्धित्वं प्रति कार्यमध्ये प्रविष्ठनया नि
मित्तत्वासम्मवात्‌ “सन्यः (पारसूु०द-१-९) इति षष्ठामाश्चित्य स
प्रन्नस्य द्वित्वचिधानात्‌ । अन्यथा श्रतीषिषतिः इति सनो द्वित्व न
स्यात्‌ । यच्तु “सन्यङन.” (पारसूरदै-१-९) शति सप्म्याश्रयणेऽपि-
सन्यडोरकाराोश्चारणसामथ्याद्‌ द्वित्व भविष्यतीति, तन्न, दित्स
।चत्सादद्भ्या यङ्कत्पातचप्रतिचन्धेन “अचो यत्‌ ” (पा०घ्ु०३-१-९.७)
इति यत्परत्ययास्पाद्नेन चाकारोच्चारणस्य चरितार्थत्वात्‌ । अन्यथा
अरारेषति' इत्याद्यसिद्धेदच । यदि दहि तत्रापि स्थानिवरस्यादि-
सा द्विवचनं कृते अराषतेः इति स्यात्‌ ।

सत्राच्यत-कायमनुमवन्नेव कार्या निमित्ततया नाश्रीयत इत्ति परि
मषः । आसरषातः इत्यत्र ।हे ` अजवदे द्वितीयस्य (पाऽस्०६-१-२)
धत 1रसशच्द्‌ दसेप्रञ्चात्तः | तद्न्तगतनभ्चेसशह दाति नासा द्धित्व
पात नामत्त कावभाकतवात्‌ । ऊरणुनविषतिः इत्यत्र तु नवू शब्दस्य
दत प्रान्त तदनन्तगेनदचस र्र्‌ दाते भवत्येव निित्तं तद्ध(वभावि

१०८ शब्दकोस्तुमपथमाभ्यायप्रथमपादचतुर्थाहिके-

तामानणह निमत्ततेते «लन्यङे ” (पाण्बुऽदै-१-९) इति सूते भ।ष्५्‌.
कारर्च स्फुट क्तत्वात्‌ । तथा च द्विवचनेऽचि (पारऽचु०१-!१ ५९)
इति स्थानकवदड्ावान्युशब्दस्य द्वि्वमुचिनमेव । यत्त ""द्विवचनेऽनि
(पासन ०१-१५९.) इति सत्रे आचि कि ? जघीयते द्ध्मायतहते धाचां
ब युदाहस्णः तदापाततः, चीख भमीय्‌ इत्यस्य दित्वभाक्तया “ड घ
धमो” (पा०सु०७-४-३१) इतीत्व भति नामच्तभूनस्य यमे द्वि्छस्प
त्यानामत्तत्वात्त्‌ । तस्मतच्िनराचीत्यस्य अधिजगे, इत्येतदेव व्यावक्य बो.
ध्यम्‌ › “गाङ्छिटि” (पा ज्सूु०२-४-४९) इति देखकारकनिरददामान्नित्य
खनस्थावामतच गा्ञदृ्वविधानाव । अज्त्रहणन्तु ज्ञापकः रूपस्थानिव
स्ानस्यातत तजत्यवातत्तकिमापे आधजने' इत्येतस्मिन्वुदाहरणे कार्याति
देश्यान्नयणऽज्च्रहणवेयथ्य स्यादित्येव योज्यपिति दिक ।

यच्वासद्धबत्सुने वक्ष्यते-“अन्र अरणं समनश्चयप्रतिपर्यथम्‌ तन्न,
आन्नयत्व स्थानेतया नेसित्ततया वा कथञ्चिदाश्चयणमात्रेण न तु नि
मत्ततववत्वात्रहः । तेन श्या हा" (पाऽसू०६-४-३५)इति चाभावो ह
चत्व कत्तन्य सद्धा मवते। अन्यथा धित्वे हेः कारितया निभित्त-
प्वाभावादासद्धत्व न स्यात्‌ । अत एव समानाश्चरयमाभीयमामीये ऽत
ामरत्यवाइनं तु समाननिभिन्तमिति ।

स्दन्व सूज माव्यतात्तकयाः ब्रत्याख्यातम्‌ । तथाहि, दीधीवेन्धौ
छन्दा चतूनतु खोक प्रयोगे । छन्द्सि चानयोर्युणो द्यते द.
नाय इतः कुपयन्नद्‌।धत्‌. अदाघयुदाशराज्ञे च्ृतास. इत्यादा । नचा
यञ्बाड्खकन समाधयः, तथा सत्ति निषेधसूत्रानारम्भस्येव छाधतेनो
चत्तत्बत्‌ । तथट ऽपि रहण व्यथेम्‌ “आद्धंधातुकस्येट" (पाण्सुऽ७-
२-३५) इत्यत्र हि “नेड़ वशि कति (पाम्घू०७-२-<) इति सू नादेड्श्रह
णम्रनुचचच्चतं । तच्वेटा विकारामाचाथेमु इट्‌ इडेव न ठ विकृत इति
व्याख्यात्‌ । तता ठघरूपधगुणाभावात्सिद्ध (कणिता २३. ^₹{ दत! भ्व
इत्याद । न चेव "पिपठीः" इत्यत्र दीर्घौ न स्यादिति वाच्यम्‌ , तस्यनि
यम चत्याखद्त्वात्‌। अपाठात्‌ इत्यत्र सवणेदीधेस्तु न वायते '(सिज्छाप
एकादश [सद्धा वक्तञ्यः” (कार्वा०) इति लापकात्‌ । यद्वा, अङ्ञाधिक्षारि
(क्रव्माणा प्चयन आज्ञमेच विकार व्यावर्तयति । तेन स्वौ "(पा०स०८-
९-७द) दते “अकरः सवर्णं” (पाणस ०६-१-१०१) इति च द्धो भव
त्य । श्रता इत्यत्र तु “ब्रहोऽकिरि” (पार्स ०७-२ ३७) इत्यारम्भसा-
मथ्यादीघो भवत्येव 1

इदे न्त्ववाशिष्यते-"पिपरीषि ब्राह्मणङ्क लानि, इत्यन “सान्तमहतः

विधिशेषप्रकरणे सथोगसखंक्ञादु्म्‌ 1 १०९.

संयोगस्य (पान्स०६-७-१०) इते दावत्वनं स्यात्‌ । सद्धत्वद्ज्ग
त्वात्‌ तेजांन्ति? शत्यादौ चरिताथेत्वाञ्च पपिपटीःः (अपाठीत्‌ श्राताः
इत्यादिपृ्वादाहतभ्योऽस्य वेलक्षण्यादिति । अचाहुः- पिपर्षि इतति भर
योगाऽसधुस्व । न ह्यत्र नुमागम ङञ्यत अद्ुपस्य स्थानचद्धाचना
दखन्तत्वात्‌ । ज चवमजन्तत्वप्रयुक्ता जुम स्याद्कवात वाच्यम्‌ ; तस्य
सकारादुत्तरच प्रसक्त्या दईघस्य तथाप्यग्रबद्ेः, सान्तसयागाभावान्‌ |
वस्तुनश्त्वज्ञन्नत्वप्रयुक्तो चुमन्न न भवत्येव स्थानिवद्भावासभवात्‌।
अनादिष्ठादचः पृवेस्य विधो हिखः। न चाज्न्तमनादिष्टादच पूवे,
येन तस्य चूमि कन्तव्येऽछ्ोपः स्थानिवत्स्यात्‌ । ननु अरन्तत्वप्रयुक्तो
चम्‌ दुवारः। न्‌ च तास्मन्कत्तव्यं स्थानेवद्धावः शडुथः, "क्ता द्ुप्तन
स्थानिवत्‌? (काश्व!०) इति निषेधात्‌ । अन्यथा सखीयतेः क्विपि
सखी. खुतीयतेः सुतीरित्यादि नस्यात्‌, अषोपस्य स्थानिवद्धविन
य णादेराप्रसङ्गात्‌ ।

अ्ाच्यतेः ^कंवद्धुगुपधात्वचङ्पसनद्‌।सङ्कत्वेषृपस ख्यानम्‌ ”(क।०
वा०) शते तावद्वात्तकश्चसरम्‌। तत्र क्वीत्यशो यद्यपि द्वेधा व्याख्यास्यते-
क्वो दुतं न स्थानिवदित्ति, "क्वो विधिस्परति न स्थानिवदितिच। दे
वयनेः किवपि "द्रः" इत्यादे रन्यतरज्याख्यानाश्रयणेन सिद्धावपि सखीय-
तेः सखलीरित्यस्याच्न्याख्यानं विना आक्तिद्धेः, छवमाचक्चाणो ष्टो इ्य-
स्य द्वितीयञ्याख्यान विनाऽसिद्धेश्च, तथापि कवी विधि प्रतिः इति दि
तीय्याख्यानमेव सावेच्निकम्‌। “कवौ ुतम्‌”इति तु क्वाचित्क “ख्यत्यात्‌
(फा०स्‌०६-१-११२) इत्यत्र "'मपयन्तस्वः (पा०्स्‌०७-२-९१ ) इत्यत्र च
भाष्यादाचाश्ित नतु सावेत्रिकम्‌ । अन्न चेड्त्रहुणपरत्याख्यानपरमन्नत्य
भाष्यमेव प्रमाणम । कथमन्यथा "पिपर्टीषि' इत्यादौ दीर्धस्येष्टत्व सत.
सत्या च तद्भे इडघहणं प्रत्याचक्चीत । तस्मात्‌ "पिपरटिषि बाह्मण.
कुखानिः इत्यव रूप भवतीति स्थितम्‌ ।

दखनन्तराः सयागः (पाण्षु०१-१-७) । अज्मिरव्यवदहिता हलः
सयागसक्ञा स्युः । सन्ञाथदेरा; “स योगान्तस्य' (पा०सु०<-२-२३)
हत्यवमादयः । दृहान्तरखच्डेन छिद्रवाचिना बहुकीदो निभ्छिद्धा इत्य-
थलाभादवच्रहे सज्ञया न भाञ्यम्‌ । आवेयप्रधानेनान्तरेत्यव्ययेन सह
बहवीहौ स्वाधेयनिषेधप्रतीतेरव्रहेऽपि भाव्यमेव सक्ञया । न हि तजा.
न्तरा मध्य [कच्वद्‌ास्त [कन्तु मध्यमा चत्तेते “मात्रा इस्वस्तावद्व.
परहान्तरमः' (क० भरा-१-द) इति प्रातिश्चाख्यवङेन तत्र मा्ाकाखाव-
सनिर्युपगम्रात्‌ । यत्त प्रातरद्व्रारनरम-“जद्धमाजोत्वथ्ह्‌ 9) इति,

९९० शब्दकोरतुभव्रथमाध्यायव्रथमपःद्‌ चतुरथाहिके-

तन्त सेर सहितायामद्धंमाच्राकाटस्य स्वात्ततोऽतिरिकोऽद्धमात्रा
काटरोऽवग्रहेऽस्नीत्ये्रपरम्‌ । अतः ध्रातिश्लास्ययोर्विरोध । तदिह क-
तरः पश्चा प्राह्य हाते चत्र { उभय्थाऽप्यद्‌ाष इतिं भाष्यकराराः। ननु
"अपञ्ु इत्यादो सत्यां सयागसज्ञाया "सणेग गुर (पाण्सू० १-४-१०)
दति गुरत्वाद्‌ “गुगरनृतः' (पारसु०<८-२-८६) इति प्टुतेन भाव्य नत्व
न्यथति महान्फटे विशेषः । तत्कथं पक्चद्वयाभ्युपगम इति चत्त,
“सप्डुः इत्थस्याधिकरणदत्तेदृराद्धुवस्तम्बन्धाभावात्‌ । नविवा्यंमाणा-
नाम्‌ * (पर्चू०८-२-९७) इत्यादौ तु भवाक्वस्य टेः” (पाशसु०८-२-
८२) इत्युवच्ते न ठु “गुरोरचूतः” (पाण्सु०<-२-<दै) इवि । नयु
अप्छु भवाप्सन्य,; दिगादेषु पाराद्यत्‌ “अपो यानेयन्मतुघु चः
(काण्वा०) इते सप्म्या अदुक्‌ । ततः सम्बुद्धा हे अप्सव्यः इत्य
चस्यादव फरभद इति चत्‌

अत्राहुः नेव विधे विषयऽवन्रह पदकाराः कु्वन्दीति। अत्रचस
म्परदाय पव शर्णम्निति बाध्यम्‌ । उक्तञ्चेतत्‌-शगोभ्यो गातुः गं
भिमेदाय' "चित्रहद्वाजा राजका इदन्यकेः इत्यादो गोभ्यो गोभिः राज्ञ
का इत्यादा सत्यपि पदत्वऽवप्रडाकरणात्‌ । (दयेकवास्मततिक्लिध.
इत्याद्‌ावीपिवांसमिति विनापि पदसज्ञां कसोः पूवंमिङागमान्तेऽवग्र
हकरणाच्च । एतन (ससारखनः 'उक्थश्स ` रिरेष इत्यादो पदकार
सच्वहंस्वत्वादयापि व्याख्याता । यत्त “माना महान्तम्‌" [ऋन्सर]
दति मन्ञे वदभाष्यकारेरूकम्‌-"छान्दसः पदकार्टानो हस्वः इति,
तदपि क्तप्रदायमान्नपरत्या कथ चिन्नेयम्‌। “न लक्षणेन पदकाराः"
इति भाष्ये, "पदविभाग. पौरूषेय.“ इति कयरादिथिरक्त
त्वादिति दिक्‌ ।

कर्थं तर्हि तत्रतच्रावग्रह विशेष इत्युच्यते इति चत्‌ ? अवान्नरपद
त्व सव्यवन्रहः क्रियते इ्युत्खगमभिप्रस्येति गृहाण । “अप्छुयोनि्षा
अदईवः'' इत्यादाचाप सुराब्दादपृचं नास्त्यवग्रहः, अवान्तस्पदसंज्ञानेकत्वे
उचतरकाटप्रन्रात्तकयाभवश्रर्‌ इते वादेकसम्प्रदायात्‌ । अत पव मयूर
मामः इत्यन्न भसः पृवमरवग्रहुः। नमडाक्तामेः इत्यत्राप्येवम्‌ । “
नद्रप्राणः पुरएतेव" इत्यत्र चेवश्ञब्दास्माभेति दिक्‌ ।

मदासज्ञाकरणमन्वथेखन्ञाविज्ञान थम्‌ । संयुज्यन्ते ऽस्पिन्समुद्रा
ये वण। इतिं । तेनात्र समुदाय चाक्वपरिखमािने तु गुणब्च्यादिस-
क्ञावत्प्रस्यकम्‌ । तथा हि सति "नियायात्‌ः इत्यादौ यकार. सथोग इति
“वाऽन्यस्य सयागाद्‌ः” (पार्षु०६-४-६८) इत्येत्वं स्थात्‌ ! सिद्धान्ते

विधिशेषप्रकरणे संयोगस्तं्ञासू्म्‌ । १९११

तु "अन्वो र्टाभ्याम्‌ (पा५सू०८-७-७६) इति दित्वे सत्यपि तस्या-
सिद्धनया "निर्थायात्‌ः इत्यादवेत्व न॒ भवति । कञः भव्यक सज्ञेति
पश्च 'सहवीष्ट' इत्य “ऋतश्च सयागदेः' (पा०सु०७-र२-४३) इतीनू-
स्यात्‌ । खह्यते' इत्यत्र “गुणोचिसयोगाद्योः"' (पाणस ०७-४७-२९.) इति
गुणः स्यात्‌ 1 'हषत्करोतिः' इत्यत्र ककारसन्निधो दकारस्य संयोगत्वा-
त्सयोगान्तखोप- स्यात्‌ ¦ दाता ग्वस्ताः इत्यत्र अषि तकारे परतः
“स्क (पा०सू०८-२-२९) इति लोपः स्यात्‌ । गनिर्यात." इत्यादौ भसं-
योगदिरातो धातोयेण्वत.” (पा०सु०८-२-8२) इति निष्ठानत्व स्यात्‌
जातो चेद्‌ बहुवचन हर इति “जात्याख्यायामेकस्मिन्‌” (पाशसुर

१-२-५८) इति दचनात्‌ । तेन द्वयोरपि खयोगसज्ञा भवति । अतः “ङ्ध.
क्षा'हइत्यदो “गुरोश्च हरः" (पाऽसु०३-३-१०३) इत्यप्रत्ययः सिध्यति ।
यत्रतु वहवो हरः स्छिष्ठास्तच दयोष्हूनां वा विरोषेणस्षज्ञा। ने
काञद्धिवैचनन्यायेन समुदायस्यैव स्यादिति वाच्यम्‌; वैषम्यात्‌ । न-
थाहि, दिर्व॑चनं समुदायावयवेकाचोयुगपत्कन्तं मशक्यम्‌ । सन्नातुद्
क्या । तश! खभ्रुदाये द्विरुकेऽवयवा अपि द्विरुक्ता भवन्ति "द्रश्च" प्रच
ठन्सहावयवेः प्रचरति” इति न्यायात्‌ । इह तु खञुदाय प्रबत्तया स-
पगसक्ञया नावयवानां तत्कायेसिद्धिः । अलोऽविद्ेषण इगो्बहूनां च
सक्ञते स्थतम्‌ । यादं तु बहूनामेव स्यार्ताहं 'सस्वयतः इत्यत्र “'जुणो

» [पा०घु०७-७-२९] इति गुणो न स्यात्‌| गोयान्करोति' इत्यच
सयोगान्तखेपो न स्यात्‌ । ननिग्खनःः इत्यादौ लिष्ठानत्व न स्या
दिति दिक्‌ ।

नलु यदि द्वयारपि सज्ञा तद्द्रीयतेः सने्रन्दिद्वियिषतिईति न

स्यात्‌ । इह हि सयोगो नदो दरो च । नत्र नकारस्येव दकारस्यापि
नन्द्राः" (पा०स्‌०६-१-२) इति द्ित्वनिषेधः प्राघ्ोतति । नैष दोषः । तत्र
ह्यजादेरित्ययुवक्तेने । सा च कम्मधारयात्पञ्चमी । तेनदेस्चः परे नदरा
सयांगाद्यो न दरुच्यन्ते इति सूत्राथेः । पवञ्च पृरवस्त्रे द्वितीयस्मेति
न कत्तव्यमचातं वक्ष्यत । हर क्म्‌ ? तितडभ्याम्‌ । अज्र तनातेडेख
सन्वच्चः' (उण्सु०) इति डडउग्रत्यय, सन्वद्भावाद्‌ दित्धं, 'स-
स्यतःः' (पारस ० ७-४-८९) इत्त्वं च । व्यस्लोच्चारणसाम्याद्‌ गुणा
भावः । याद्‌ हयचोरप्यनन्तरयोः सयोगसन्ञा स्यात्तहह॒ “सयोगान्त-
स्य” (पा^स्‌०<-३-२३) इव्युकारलोपः स्यात्‌ । अनन्नरा इति किम्‌ ?
पनसम्‌ । यदाह सकारमकारयोः सयांगसंज्ञा स्यात्तर्हि “स्कोः" (पाख
८-२-२९) इते सत्रेण सक्रारटोपः स्यादिति दिक्‌ ।

११८९ शब्दकौस्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपाद्चतुथांहिष्षे-

मुखनासिकावचन ऽ नुनासिकः (पा ०सू०१-१-८) । मुखसहिता
नासिका मुखनासिका तयोच्चाय्यमाणोऽचुनासिकसन्ञः स्यात्‌ । सक्ञा
प्रदेक्चा “जाड्मेऽचुनालिकद्छन्दासि" (पारस्र०द-१-१२६) शद्यादयः।
अभ्रजा अपो चुणाना, गर्मारओं उध्रपुत्र ।

हाच्यत इति वचनः, “कृत्यस्युरो बहुलम्‌ (पारस्‌०३-३-११३)
इति बाहुरूकात्कमेणि स्युट्‌ । राजभोजनाः चाल्यः" इतिवदिति वृत्य
युखारिणः;

भाष्यकेयरयोस्तु उच्यतेऽनेनेति वचनम्‌ । करणे स्युर्‌ सामन्ये
नपुसकम्‌ शक्य च श्षुद पहन्तुम्‌$तिवत्‌ ; “तेन तुल्य क्रिया चेत्‌"
(पाऽस०५-१-११५) '“खस्कृत भक्षाः (पान्स०४-२-१६) इतिदश्च।
इद श्च""विद्षणानाञ्चाजातेः'' (पार्स ०१-२-५२) इत्यत्र वक्ष्यमाणेन पद्‌.
खस्कारपश्चे गुणवचनानामित्यादि वाचनिकमित्यनेन सह यथा मवि
रुध्यते, तथा तत्रैव वक्ष्यामः । तततो मरखनासिका वचनं यस्येति बह
जाहः । सल्लात ।करम्‌ ? वमराच्ुस्वासणामव मा भुदति भष्यम्‌ । तत्र
वर्गेष्वादि तश्चतुणां पञ्चमे परे तन्मध्ये पृदेवणेसखमानाकरारं वणान्तरे प्रा
तिदास्येष्वागसत्वेन विहित तद्यमसक्ञम्‌ । यम इच यमश्यमीं हि छोके
प्रायेण समानाकारो भवत. । यथाषपचिकूक्तीः "चखख्नतुः* (अग्‌ि
अधहनन्‌'इर्यन्न कखगध इत्येभ्यः परभागे तत्तत्छदशो मागम ।य.
नक्त विवरणे “वगेपञ्चमयुक्ता प्रथम।दयो यमनाः? इति । तच्चिन्त्यम्‌,
अयोगव्राहत्वश्रतिपादकेन हयवरटृसृचस्थभाष्येण सह विरोधात्‌, केव
खनासिक्यत्वपरण यम्राचुस्वारणामेवति मष्येण सह विरो धाच्च।
यथेद्‌ भाष्यं न केवलनासिक्यत्वपर किन्तु आ इत्यादीनां सागमात्र
नासिक्यः यमासचुस्वाराणां तु अुखनाङ्िकयत्वऽपि प्रासाद्‌वात्तिन्यायेन
न!सिक्यत्वमप्यस्ति, न तु तदीय मागमाज् तथत्यवयपरं, तथाप्यादि
तश्चतुणी तदसम्भव एव । किञ्चैवं “नेव दोषो नेव प्रयोजनम्‌ "इति त
दुत्तरभाष्यश्रन्थविरोधः वयद्‌ हनन्तिश्रत्यादौयरोनुनास्िके” (पाः
स्‌ऽ८-४-७५) इत्यस्य प्रब्ुर्यापस्या त्वत्पक्षे दोषस्याद्भटरत्वात्‌ । अत पव
प्रातिक्चाख्ये “स्पक्लो यमाननन्चुनाकिका स्वान्परेषु स्पशेष्वनुनासिकेषु
(ऋ ०प्रा०६-२९) इत्युपक्रम्य 'प्रदोधुवच्छ्मश्चषु' इत्यज यम निषेद्धुमा
रब्धे“न स्पर्शस्योष्मप्रकृतेः प(१)रस्ताद्यमापत्तिम्‌'' श्रा ०६-३०)
इति सत परस्ताच्छब्दः प्रयुक्त, । यमः प्रकृत्यैव सरक्‌ “श्ुतिवां

मेन म॒ख्यास्ति समानकार' (ऋशप्राऽद-३३) इत्यादेसजान्तस्ष्वापे स्प
( १) श्रतीयाद्यः' सूत्र पाठः

विधिश्ेषप्रकर्णे ऽचुनासिकसङासूत्म्‌ । ११३

घरमेव यमस्य वर्णान्तरत्वम । तथा नार्दीयशिक्षायामपि-
अनन्त्यश्च मवेत्पू्ौं ह्यन्तश्च परतो यदि ।
तन्न मध्ये यमस्तिष्ठेन्सवणः पृचैवणयोः ॥ इत्ति ।
सवर्णैः सदश्च । अन्न पृ्षवर्णयोरिति द्विच्वमाववा्चितम्‌ । "यञ्ज्ञःः इ.
त्यादौ जकारद्यसस्वेपि (वया अचर दसवोरन्नद्वा ` इत्यादो जकार
दयाभावादिति तच्याख्यातारः। तथा ऋक्तन्नव्याकरणाख्यस्य ऊान्दा-
ग्यलक्षणस्य भरणेन आओदवनिरप्यसूजरयत्‌ “अनन्त्यान्ध्यसंयोगे मध्ये
यम पृ्चैस्य गुणः" इति । पूवस्य गुण इत्यस्य पूवेभक्त इत्यथ । ते.
नागमत्वं स्फुटीकरोति । तथा सयोगदाह्धराख्यायां गौनमशिक्लायामपि
"अथ चतुरक्षराणामुदाहरण 'सयमायमाभ्याम्‌ः । सयमास्तवययथा
“अन्न” इति द्धौ गकारैः यमनकारो, '्यजुन्ञः इति दधौ जकारो यमज.
कारोः इत्यादि । तथाऽतरेव प्रन्थारम्भे-““अयत्िपिण्डो दारुपिण्ड ऊगा-
पिण्डश्चेति चधा सयोगं विभञ्य यमसहिनमयस्पिण्डम्‌?'इत्युकत्वा,
“अन्तस्थ यमस्यागे विशेषो नोपलभ्यते ,
अश्लसीरं यम प्राहुरन्तस्थ. पिण्डनायक्रः॥
इत्युक्तम्‌ । अन्तस्थोऽत्र बगपञ्चम" । अशसीरमिति स्वरभक्तयादि.-
वद्यञ्चकचछिपिषेरोषडान्यमित्यथैः । लश्चणवशेनैव तदीयस्थरूविशेष-
निश्चयसभवाद्खिपिसतप्रदायपरवन्तकाचार्ययैः स्वस्मक्तेरिव यमस्यापि
उ्यञ्जकरीभू ता छिपिने कषपितेन्यथेः । ररलयोरूष्पमणि परे मध्ये स्वरभ.
क्तिः' इनि हि प्रसिद्ध िक्षादो। यत्रतु नेवविधेन लश्चणेन स्थरवधा-
रण कतु शक्यने, तत्रागत्य हछिष्यन्तर भ्रवर्सितम्‌ । यथा विसगीदौ ।
पाणिनीयशिक्चायामपि।
त्रिषष्िश्चतुःषष्िवी वणः सम्भवतो मताः|
ध्राकृने खस्कृने चापि स्वयं पक्ता स्वयसुवा॥
स्वगा विशत्तिरेकदच स्परांनां पञ्चर्चिश्ातिः
यादयदच स्म्रता हाट चत्वारश्च यमाः स्पताः॥
अनुस्वारो विसगेदचनकपौ चापि परान्यो |
दुःस्पृषटश्चनि विज्ञय द्टृकारः प्टुन क्व च ॥
[पागश०३।४।५.| इति ।
अत्रहि यमाना पृथग्यणनार्स्पणमव बर्णान्तरत्वम्‌ । गणना स्वि-
त्यम्‌--अदउक् इति चतुग हुस्वदाघम्लुनमदच्रेविष्ये उदरा ल्टेकार
पक पचा द्घम्टुतभंद दिष्ट; इत्थ स्वराः पकथिदरतिः । स्पा
पश्च(वरयात. । यरटखवश्प्रस्दत्यष्ा | यमाश्चत्वयः भथमयमद्धतययमा
१५

१२४ शब्दकोस्तुमपघ्रथमाभ्यायग्रथमपादचतथाहिके-

दिमेदेन क्िभजनात्‌ । अत्त प्व ऊकुखुगुघु दते यमचतुष्टयन्या-
सादावुदाहतम्‌ । (कचटरतपाः कु ` खलछटथफा" सख ` इत्याद पारमाषा
माधित्य वत्तदुत्तरस्यारारीरस्यापि कथञ्चित्परद्‌रानतांरपयक चदमित्ि
ध्येयम्‌ । अयुश्वारविस्गे>कटपाश्चत्वारः, दुस्पृष्टश्च बहृडचानां प्रसिद्धः
छट वोध्धःति । इत्थ त्रिषष्ि । लृकारस्य प्टुतसम्भवन्तेन सह चतुं
षष्ठि । तदेतदुक्त सम्भवत ' इत्ति ।

हयवरटघतर क्चासोदकाय.ऽप्याह-~“वगान्त्यनन्त्यात्परे तयामध्य-
वर्ती नासिकास्थानो यमः इत | यच्च क्चदाह-यमा अदशाः।
न च तेषामादनासिकय पक्षे "तज्ज्ञ तद्‌ श्नन्तिः इत्यादौ “यरोऽदुना
सिके [पा०्‌०८-४-४५) दस्यनुना सिक देशापत्य। धैव दोषो नेव
प्रयोजनम्‌? इति माष्य विरुध्येनेतिं वाच्यम्‌ $ व्यवास्थतविसावाश्चय
णादिति । तन्तच्छम्‌, पायुक्रातिश्ाख्यनारदीयशिक्षादिसकटश्रन्थ
विसेघन आदेश्पश्चस्य गभेद्चवेणेव गतत्वात्‌+ व्यवस्थितविभाषाक्र-
ङपनस्व निभूरखत्वाच्च । फतन पतद्यरखनप्रामाण्यन्नतम ''अनुपस
सौत्‌ ज्ञ.” (पा०सु० ६-३-७६) इत्यादा चवगांभाव दद।नूत्य इचुत्वासव
स!धयन्तस्तदनुगामिनोऽपि परास्ता , नारदेन च्यक्ञ ` इत्यञ्च जकार
द्यस्य स्फुटमाभधानात्‌ "'नस्येतस्य अयस्यास्थ्नामञ्ला पणामिन
इत्यारण्यकप्रयाग इव सजातीयसरमभिष्याहारान्न स्पष्टा भेद इति तु
प्रसिद्ध दाख । अत पव भन व्यञ्जनपरस्यकस्यानंकस्य वा चिशेषास्त
इनि भाष्यम्‌ । व्यञ्जनात्परस्य व्यञ्जन परे यस्यत्येवम्भूतस्य च दुलक्षो
पेदासेदविमाग इत्येवस्परतया तज्चतन्न केयदेन उयाख्यातम्‌ । अन पव
च वहुषु पुस्तकेषु “तञकज्ञाप्यत्याचायः'' इति भाष्यश्रन्थः । “अदुपल
गत्‌” (पाणस ० १-२-७६) इति सूत्रेऽपि केषाञ्चित्‌ दंचुत्वपारः सम्मत
एव | पाडास्तर तु “अल्पाडतरम्‌'' (पान्सु०२-२-३४) "आद्युच्‌' तद्‌
सख हने" इतिवत्सौ्त्वादसहितया वा समाधेयामिति दिक्‌ ।

तदेतत्सकटठमसिधाय प्रक्रियाप्रकारो गुरुचरण रुक म्‌-“तज्क्ञनाम-
त्यादो तु इचुत्व भवत्येव । यमश्च मुखनासक्चव केवरुनासकास्थानो
वेति मतद्वयम्‌ “नासिकया नासिकास्थानाः अुखनास्िक्या वा? इनि
तेन्तिरीयप्रतिश्ाख्यात्‌ । अवुनापमिकविषये तु दश्ंनज्रयम्‌--ङृत्छो
वर्ण मुखन नासिकया चोश्वायेत इस्येकम्‌, पृक भागो सुखेन परो
नासिकयेति द्वितीय, वद्वेपरीत्यान्तुतीयम्‌ । द्वितीयतृतीययो भागमाच्स्य
नासिक्यत्वेऽपि तदुपसगादागान्तरमपि तद्धदवमासते । तथा चना
सिकान्वयस्य मागमाज्नविषयतया नासिकावचनप्रहणेन सुखनात्िक्या-

विधिशेषप्रकरणे दवणसंज्ञाघुत्रम्‌ । १९५

वर्णो न गृत्येत ¦ किन्तु मतविश्चेषे केवरुनासिकास्थानतया यसादय
पव गरृह्येरन्‌ । ततश्च विधिपरदैशे “आङोऽनुनाद्तिकः” (पा०घ्‌०६-१-
१२६) इत्यादौ यमाबुरुवारा पव विधीयेरन्‌ । “विड्वनोरनुनासिकः-
स्यात्‌” (पा०सू०द६-४-७१) इत्यादौ त्वजुवादे अप्रति पात्तिरेव स्याद्ेन्यु-
दाहनमाष्याश्चय । तस्मादश्ैनद्धपे मुखपदापादान साथकमिति स्थि-
तम्‌ । प्रथमदकशेनेतु परासादवासिन्यायाश्चयजनोभयवचनानामपि कि-
दधा सज्ञा । आन्नरतस्याच्च विधिप्रदेशेषु यमानुस्वाराणामप्रञ्रान्तिः।
तथाच मुखक्छब्द) पादान न कत्तेव्यत्रिति भाष्ये स्थितम्‌ । सुखद्चन
इत्यवाक्तं तु कचचटतपादीनामपि स्यात्‌ । ततश्च शक्त." इत्य कलोप
स्यात्‌ । "पक्र ' इत्यत्र चकाररपः स्यात्‌ । न्तक्चम' इत्यन्न परोप स्या-
त्‌ । 'मओदनपय्‌' इत्यादौ “अनुनासिकस्य किञ्चलो.“ (पारस ०६-४७-१५)
इनि दीधे. स्यात्‌ । अनु पश्चान्नाञेका व्याप्रियते यस्मिन्नासिकाया, प
खान्सुख व्याप्रियत यस्मिन्निति वाऽन्वथेसज्ञेयम्र । तन नासिकाव्या-
पारस्य भागविषथकत्वसूचनात्प्रासादवाक्िन्यायस्यात्िषसाऽयामति ध्व-
नितम्‌ । एतच्च सूत्र प्रत्याख्यातु शक्यम्‌ । प्रदेशवाक्येष्वेव प्रागुक्तस्य
नाकिकामसुगत इत्यस्य वा योगस्याश्रयणेन सक्टेष्टसिद्धिरिति दिक ।
ठट्वास्वव्रयत्न सवणम्‌ (पान्सू० १-१-९२) । ताल्काद्‌स्थानमाञ्य.
न्तरप्रयत्नश्चत्युभय यस्य बणेस्य येन वर्णेन सह समान स तस्य सव.
णो वोध्य । सन्ञापदेशा- “अक्र सवर्णे दोर्घः” (पा०सू०६-१-१०१) इत्या.
द्यः । यद्याप तुया सम्मत तुद्यमित्यकयवाथेः भनाचयोघमेचिषमू
कमुखुसाक्तातु राभ्यस्तायेतुट्यपाप्यवध्यानाम्यसमसमितस्लम्मितेषु"
(पा ०सु०-४-७) इति सूत्रेण तुरख।चा्दात्सस्मिते याद्धधानात्‌, तथा.
प्यथ सददठामात्र रूढः चाब्दः । अस्यन्ति उच्चारयन्ति अनेन वणोनि-
त्यास्यम्‌ । “असु क्षपणे (दिं प० १२१०) बाहुलकात्करण ण्यत्‌ । य-
द्वा, जस्थन्दत अन्न प्रात्य द्रवामवतत्यास्यम्‌ । “अन्येष्वपि” (पार्खुढ
३-२-१०१) हते डथ्रत्ययः । अथवा “अन्नेन द्रवीक्रियते दत्यास्यम्‌ अ.
न्तभावित्तप्यथात्कमणि ङः परितः खाता परिखाः इनिवत्‌ । तञ भव-
मस्य ताट्वादस्थानम्‌ । शरोरसवयवाद्यत्‌ ” (पाऽसु०५-९-६) । य.
स्यः (पा०सू०६-४-१४८) इतिलखोपे “हलो यमा (प्सु. ८-४७-६) इति
यलापः । न चाट्खापस्य स्थानिवद्भाव. शङ्ख, यलोपे कन्तव्ये तान्न
षात्‌ । प्रकृष्टा यत्नः प्रयत्नः । प्रकषश्चाभ्यन्तरस्वम्‌ । प्रारम्भे यत्नो वां
प्रयत्नः । आम्यन्तरपरचत्ना हि चणेप्रारम्मकाल दव व्याप्रियन्ते! नथा.
च तुख्यो स्थानभ्रयत्नो यस्येति इन्द्गमों बहुवीदिः । य॒दा, तुस्य, आ.

११६ शब्दकोस्त॒मपथमाध्यायग्रथमपादचतुथाहिकि-

स्ये प्रयत्नो येषामिति जिषदो बहुबीहिः । आस्ये इति विद्षेषणाद्राहयपर
यत्नव्युदासः । आस्य इत्येकत्व 1 वक्षित, तद्धितान्तास्यश्चब्दोपाद्‌।
नक्तामथ्यांत्‌ । तेन भन्नस्थानानामथाह्‌ व्युदास, । यद्वः तुल्यः अस्ये
तस्यास्य. मरयरव्यसकादच्वान्साचु । तुस्यास्य पयल्ञा यस्येति विघ्र-
हः । यद्वा, आस्ये प्रयत्नः आस्यप्रयल्ः, स तुल्या यस्येति । एकत्वि
वक्चादिक परागवत्‌ । तदेक समास्तचतुषएटयमाप भाष्य {स्थतस-- द्वन्द्त
भो बहुबाहिः, जिपदा वा, पृवेभाग तत्पुरुषगमः, तदुत्तस्माग वा" इति|

त॒ख्यराब्दस्य सम्बान्धशाब्दत्वाच्च यन सह्‌ तुस्यस्थानप्रयल्ल तेन
सह सवणमिति छभ्यते । नहि माता पृज्येल्युक्ते स्वखुनमता माया पू
ज्यते स्केन्तु पूजकस्थेव मातेति दिक्‌ ।

तुस्यस्थानमिति क्रिम्‌ ? तुल्यग्रयल्लानामपि कचटतपानां मा भूत्‌।
तेन श्तक्तीः इत्यत्र (ञ्चे श्रि ' (पाऽसु०<-७-६५) इति पक्रारखोपोन
भर्वति ! यन्ल्रहण किम्‌ १ चकारहाकारयामो भूव । सति हि सावर्ण्य
वाक्‌ श्च्योतातः इत्यत्र शाकारलापः स्यात्‌ । आश्वन्तरत्ववि्येषणमप्ये.
तद्‌ थमेव । अस्ति हि भ्वासाधोषविवारख्यवाद्यपरयल्न नास्य चश्चयेरः
पि। ननु अदखप्राणत्वमदहाभ्राणत्वकृता मेदोऽस्तीति चेत्‌ ? कि ततः।
नटि सर्वप्रयल्लघछाम्य विवक्षित राक्यम्‌ (अङ्कित हइत्याद्यसिद्धिधसं
ङ्ात्‌ , कड्योरपि बाद्यप्रयलमेदात्‌ } सवेप्रयललस्राम्य हि स्वस्य स्वेनेवा-
यातिनतु परण | तथा च सवणसज्ञग्रणयनमपि यथ स्यात्‌, “अणु
दित्तुख्यास्यप्यल्स्य इच्युक्तां सवेलामञ्जस्यात्‌ । ''क्चसे सरि” (पान्सुर
८-४-६५) इन्युक्त “हछे यमां यमि? (पाऽसु०<-४-६४) इत्यत्रेव यथास
ख्यप्रबृच्या प्मादहात्म्यम्‌' इत्यादो मकारस्यव दिण्ि" इत्यादो ङकार
स्यापिलोपोनस्गदिति दहि सिद्धान्ते सवर्ण॑श्रहण कनम्‌ । स चाव्या.
सिदोषो यावस्प्रयलसाम्यविवश्चाया तदवस्थ पव स्यात । अथ यावद्रा
ह्यसाम्य याचद्‌भ्यन्तरसाम्य वा विवश्येत एवमपि मधुरुस्थानम्‌
इत्यज "द्चराञ्च'र' (पा°सू०८-8७-६५) इति सखपः स्यात्‌ , सकारथका-
रयाः इवासाघोषविवारमहाप्राणत्वरूपवाह्यप्रयलचतुष्टयेनापि साम्यात्‌ |

अथ स्थानप्रयल्लविवक.-अङ्ह विसजेनीयाः कण्ठ्या; ¦ इचुयन्ा
स्तःकब्याः । ऋटुरषा मुद्धन्याः। दृतुखला दन्त्या । उपूपध्मानीया ओं
सख्य: । पदे कण्ठ्यताकव्यो । आओ कण्ठ्यष्ठ्यो । वकारो दन्त्यो
ष्ठ्यः। जिन्दामुखीयो जिब्हामुस्थानः । अयुस्वारो नासिक्यः ।

यच्चा दिधा--आभ्यन्तरो बद्यश्च । तत्राभ्यन्तरश्चतुद्ध--स्पृष्टात
शषर्स्पृष्टता विचतता संट्रनता चेति । तन्न स्पृता स्पछानाम्‌ । श्ष-

विधिशेषध्रकरणे सवणं संज्ञासूचम्‌ । ११७

तसपृष्टता अन्तस्थानाम्‌ । हस्वस्यावणस्य प्रयोगे सन्रुतता । शास्य
कार्य तु विह्नना प्रानक्ञायते इति अदउण्सूतरे प्रतिपादितम्‌ “्त्रन.
सव्रता» इति तु प्रातिशाख्योक्तत्वान्न नचेसाघारणम्‌ । ऊष्मणां स्वस-
णाञ्च विल्तता । एषां चतु्गांमभ्यामयन्तरस्व चणो।त्पत्तिप्रारमनावितस्वात्‌ ।
तथा हि नाभिप्रदशात्प्रयत्नयेरिता वायुर प्राणो नाम उष्वेमाक्रामन्युरः
प्रशनीनि स्थानान्याहान्न । ततो व्णैस्य नद भिन्यञ्जकध्वनवो उत्पत्तिः।
तत्नोट त्तेः प्राभ्यदां जिब्ान्रापाच्रमध्यसूलानि तत्तद्ध्णोत्पात्तिस्थान ता-
ल्वादि सम्यक्‌ स्पृशन्ति तदा स्पृष्टता । टषद्यदा स्पुरन्ति तदा इष.
स्पृष्टता समीपावस्थानमातरे सच्रूनता । दुरत्वे चिचृतता । अतं पव
इचुयशानां तालग्यत्वादिरोषेऽपि नाद्धुस्थानेन सह जिञ्हाञ्चादीना चव-
गौच्चारणे कत्तव्ये खभ्यक्‌ स्पशते, यकारे इषत्‌ स्पशो , राकारे-
कारयोस्तु दुरेवस्थिनिरित्याद्यसुभव शिक्षाक्रारोक्ति वायुखत्य वि-
वेचनीयम्‌ ।
भाष्यकारस्तु “नाञज्ञलोः (पाण्सु०१-१-२०) इत्यस्य वत्याख्या-
नावसरे ऊष्मणां स्वराणां च ईषद्धित्तत्व विच्रतत्व चेति वैलक्षण्यं
वक्ष्यन्ति । तदप्यञुभवाञ्चुसायेवेति सहदथेराकलनीयम्‌ ।
बाह्याः प्रयल्लाः पुनरेकादश--विवारः सवारः इवासो नदो
धोषोऽघोषोऽट्पध्राणो महाप्राण उदात्तोऽनुदात्त स्वरितश्चेति । एते
च वणौत्पत्त पद्चान्मु ध्न प्रतिहते निचृत्ते प्राणाख्य वाये उत्प्यन्ते।
अत एव बाह्या इत्युच्यन्ते| गलाबेरस्य सङ्खोचात्संवारः । तस्येव.
विकासाद्धिवारः । पतो च सदरतविन्चतच्वरूपाभ्यामाभ्यन्तराभ्यां भि-
नावेव । तयोः समीपदूरावस्थानारमकत्वादि च्यव धेयम्‌ । तच “वभार्णां
प्रथमद्वितीयाः शषसविखजनीयनजिन्हामूरीयोपध्मानीया यमो चभ.
थमद्ितीयो विच्रुनकण्ठा" श्वासाचुप्रदाना अघोषाः, वर्भयमानां पथमे
अल्पभ्राणाः, इतरे खव महाप्राणा , चगाणां तृनायचतुथा अन्तस्था
हकाराचुस्वारो यमा च वृत्तियचतुथ। सघ्रृतकण्डा नादानुप्रदाना घोष.
वन्तो वगणा तृताया अन्तस्थाश्चाद्पप्राणाः, यथा तृतीयास्तथा पञ्चमा
आवुनासक्यमपामपरो गुण. ` इति शिक्षासु स्थितम्‌ । सग्रहश्ब-
खयां यमाः खय~क~पो विसमैः शर पव च।
पते भ्त्रासानुप्रदाना अघोषाश्च विन्ण्धते ॥
कण्ठमन्ये तु घोषाः स्युः सचता नादभागिनः।
अयुग्मा वगेयमगा यणश्चाट्पासवःस्म्रन।ः॥
यद्यप्यतत बाह्याः प्रयल्ला. सवणेसन्ञायामनुपयुक्तास्तथाप्यन्तरतम

र

१९८ शब्दकौस्तुमप्रथमाध्यायत्रथमपादचतुथाहिके-

त्वपरीक्षायामुपयोक्ष्यन्ते इनी आभेग्रन्तरत्वविशेषणव्यावत्येतया च्यु
त्पादिना ।

नन्विह सुतर प्रयज्ञश्रहण व्यथं , तद्धितान्तास्यरा्द्‌ वादेव ताल्वा.
दिस्थानस्य प्रयललस्य च खाभादिति चेत्‌ न, प्रत्येक व्यापारनिरासा
धनरुभयोरुपादानात्‌ । तेन स्थानप्रयल्लोभय साम्ये सत्येव सन्ञा न त्वन्य
तरसाम्येऽपि । एव स्थने यत्फकित नत्स्पठत्वाथमुपन्यस्यते । अघ्रा
दश्च अवणो परस्पर सखव्णी , पएवमिवर्गोँवणौं । ऋकारा अष्टादश, दष
णस्तु द्वादशेति जिरान्मिथ. सवण , द्टृवणेस्य दुघा न खन्तीत्युक्त
त्वात्‌ ल वणेयोपमिंथः सारसयेस्योपसख्यानाच्च । पएचस्तु द्वादश
मिथ. सवणौः, नतु एकारेकारो ओकारोकारो वा मिथ सवौ । यथा
चतत्तथा “'अद्डण? ( मा० सु० १) इत्यत्व प्रतिपादितम्‌ । अकारे
णाप्येचां न सावण्ये प्रयलमेदादिति इदेव सुते भाष्ये स्पष्टम्‌ । अतप
एटेनोरपि शकरिण ल सावण्यैमिति नेषां “नाज्छलो (पान्सु०१-१-१९०)
इति दूते उदाहरणत्व नास्ति । न चात्र स्थानभेदेन नवाह पचामक)रे
ण खद्‌ कण्टस्थानसाम्यान्‌ , प्दैतो. शकारेण सह ताछुस्थानसः-
म्यात्‌ । नहि यावत्स्थानसाम्य विवक्षितम्‌ , जमङ्णनाना स्वव्यः
सह अखावण्योपत्ते यवलनां सानुनाकिकनिरयुनासिकानामसावः
ण्यापत्तेश्च । नहि निरनुनासिकानमपि नासिकास्थानम्‌ , येन सर्वस
ग्य स्या ! नयु तद्धितान्तास्यराब्दबसखात्तादवाददिसास्यमात्नं ङभ्यते।
आओष्रात्पथ्ति प्राक्काकरकाद्धि आस्यम्‌ । काकलक च ग्रीवाया उन्नत.
तथदेशः यं कण्ठमणिरित्याचक्चते। तत्कथ नास्िकास्थानभेदेनासवः
णेत्वमाप्रा्यते इति चेत्‌ ? नासिका हि न बाह्या वर्णोत्पत्तौ निमित्तम्‌,
तञ जिद्ाग्रादिव्यापार्विरहात्‌ किन्तु अन्तरास्ये वितत चर्मास्ति पण
वचमंवत्‌ › तत्सबद्धोरेखािशेषो नासिका, सवे व्णीत्पत्तो निमित्त
भिति सिद्धान्नात्‌ । तस्याश्च आष्ठादिभ्योऽविश्चेषात्‌ वर्यां
वग्येण सवणे तुद्यास्यप्रयल्लत्वात्‌ । रंफस्य रेफः पव सवणैः, एवभुष्म
णामपि ऊष्माण एव सवणा न त्वन्ये, तुद्यास्यप्रयल्लत्वामावात्‌ । ¶
षसहानां यथाक्रमम्‌ इकारक्कारद्टकासाकाराः सथकारमते यद्यपि
तल्यास्यप्रयल्ल स्तथापि न सखवणां "नाज्छली" ( पा०्स्‌०१-१-११० )
इति निषेधात्‌ । भाऽ्यकारमते तु प्रथत्नमद एवेति वक्ष्यते । इह स्थान
भदादप्रा्तां सवर्णसन्ञां विधातु चात्तिकमारभ्यते-- "ऋकारलृकारयोः
सवणेविधि ” ( का० वाऽ } इति । होतृल्ट्कारः होवृक्षारः । उभयान्त-
रतमश्च दघं न सखस्मवताति पर्शिषाहकारः

विधश्षेपप्रकरणे सचरणसन्ञासूचम्‌ । ११९

स्यादेतत्‌, अक" खवणं दीघं '' (पा णसु ०६-१-१०१) इत्यत्र ऋनि ऋ
घा" वचन ष्ट्ृनि द्ध वा” वच्नामितवश्ष््रात | तस्यायमथं -अक. सर्चण
ऋति परे पूर्वपरयो. स्थाने वा ऋ अयमरदेश्षो भवानि । द्विमाच्चोऽयम ।
मध्य द्धो रेषो, तयोरका मात्रा, अभितोऽञ्मकतरपसा । इषत्स्पृषटञ्चायम्‌ ।
तत्र॒ प्रयनज्लतेदाद्कारेणाग्रइणादनर्त्वःहीश् नज्ञाया अमावादप्राप्तोऽय
विधीयते (द्रति दत्छ वा (कार वा०) इति । अयमपि दधिमा, इषत्स्पुष्
ञ्च! मध्ये द्धो लक्रारौ तयोरकरा माजा, अभिनोज्मक्तेरपरा । पूववदभ्रासतो
विधीयने ! त्र वावचनपिति वाशब्दो दीधेसमुच्चयार्थो मरविष्यातत ।

वा स्याद्विकल्पोपमयःरेवार्थेऽपि समुच्चये,

इत्यभि चानात्‌ तेनाप्राप्तएव दीर्घो भविष्यति | तत्कि सवणेसज्ञ-
या? ननु ष्ट्ट्नि दुवा” इत्यत्र सवणे इत्यनुवरन्ततेन वा? आचेष्होतृ
लकार इत्यत्र ऋल्छृव्णयो सवणेसलन्ञावेधान चिना नेष्लसिद्धिः, अन्त्ये
"दध्ट्टृक्रारो' मध्टटृकार' इत्यादादतिप्रसङ्ग इति चेन्‌ 2 न, प्रथमवाात्तं
क “ऋति” इत्यपनीय न. इति पञ्चम्यन्तपाठेनेव सर्वसामञ्जस्यात्‌ ।
सवणे इति च पुदेवासतिकेऽनुवत्तते । तेन "धाञ्चरा ` इत्यादौ नातिप्रसङ्ग ।
दवितीयवार्तिके तु सवणे इति निचृत्तम्‌ ' ऋन इत्ययुवत्तेते । तस्माद्‌
"अकरः सवणे” (पा०यस््‌०६-१-१०१) दत्यत्रावभ्यकर्तव्यन वचनद्वयनैव
सकखनिवादा₹इ कारद्टे कारखो* सचणविधिरित्ीहत्य वारिक्र ठयर्थमिति।

मेवम्‌ , इहत्यमक वात्तिकमःशित्य षाघ्क्चनद्कयप्रत्याख्यानस्यैव
न्याय्यत्वात्‌ । तथादहिः नद्धचनद्कय कुवै नाऽपि रेफदयलकारद्वयगमयो-
स्तद्विधययोरर्त्व तावदेषएव्यम्‌ । तन्निवौहाथं वणंसमाम्नाये नौ परनी-
यौ । अन्यथा हि चविधानमात्रमनयो स्यान्न त्वच्क्रायं प्टुन । तद्धिश्राने
हि “अचश्च? (पा०ख्‌०१-२-२८) इनि पारमाषया (अच. इत्युपतिष्ठत ।
ननु ईंषत्स्पृष्ठस्यानचत्वान्मा भुन्‌ ष्टुत , विच्नस्य तु ऋ कारस्यास्त्वेनष्लु
तः सिद्ध पतान चत्‌ £ सत्यम्‌ । च्रि्ुनः प्लुतः सिद्ध , दषत्स्पृषटो तु प्लुतौ
रेफदयरुकारद्वयगमे न सिध्यत. । अन पएवार्सज्ञामत्रेणापि न निस्ता-
र ग्रहणक ख पचरत्तस्तावन्मातरेणानि्वहात्‌ किन्त्वण्छु पाठ पव
कत्तव्य इत्युक्तम्‌ । सति त्वण्सु पाठे ताभ्या जिमान्रयोरपि ग्रहणा
प्टुतसज्ञायां सत्या पश्च इषत्स्पृष्टो प्टनो भवत. । पव स्थिते षा
वचनद्वय माऽस्तु, ताद्धघययाराप द्ाघनया “अक. सवण"? (पार्सु०
६-१-१० १)दत्यननव [सिद्धः । ननु स्थानेन्नरनमरप्ररिमाषया विचुतस्य
स्थाननावे्तावेव दाधा स्याता न त्वीषस्स्पृष्टाविति चेत्‌? न,
रफद्वयुक्त एवाद्‌य. "सुलह, ईत्यपि हि सम्भवति । तथाच क्रिरे.

१२२ शब्दकोस्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपादचतुथाहिके-

पयालोचयेः ? नन्वेवं “तुट्यास्यप्रयत्न (पा०स्‌०१-१-९) "नाञ्जः
(पा०य्‌ ०१-१९-१०) इत्यादौ “अक्तः कछवणे दीधेः"ः (पा ०सूु०६-१-१०)
इति दीर्घोऽपि न भ्रवत्तंनेति चत्‌ ? न, सवणसन्ञाद्यचरकाले प्रवसता
नस्य दाघद्चाखस्य दण्डाठकादाविवेहाप्यभ्रतिबद्धपचरन्तिकत्वात्‌ ; उद
भ्यताकच्छेदकरूपाकान्तत्वाविशिषान्‌ । न च सव्णदीधविधानात्पामेत
व्वुज्ाथेवोधायुपपद्धिरिनि वाच्यम्‌, पदा्थोपस्थितिप्रथतिसामश्री
खम्पत्तो सत्यां साधुत्व्ोघकवाक्याधथेज्ञानविलभ्वेन शाब्दबोधे वि.
खछम्बादशंनात्‌ । अन्यथा व्याकरणशाख्जपरिरीखनविकलानां कापि
क्ाच्छबोधो न स्यात्‌ । तथा वेयाकरणानामपि व्याकरणस्चुत्रधरक्षश
देषु व्याकरणादव साधुत्वबोध तदुत्तरकाले च वाक्याथौवगतावा
त्माश्चयान्योन्याश्चयचक्रकाणां दुर्वारत्वादिति दिक्‌ ।

साधुर्वज्ञान तुन हाब्दवोधहेतु. । अम्तु वाभियुक्तवाकयत्वेन
साधुत्वाजुमति', ततः रब्दृबोधे जाते छक्ष्यान्तरोध्वच छक्षणवाक्या
न्तगेतेष्वपि छक्षणश्रह्न्तिरिनि दिक्‌ ।

वम्तुनस्तु शरां परस्पर साचण्यंनिषेधे सन्यपिनक्षति'। परः
दानादिषु हि रूपद्वय सिद्धान्तेऽगाष्यते । रातात्पसणीनि धिग्रह “क
तृकरणे कृता वहुलम्‌ "° (पा०्सू०२-१-३२) इति बह्ुलवचनाद्वा “सु
ष्पा” (पा०सु०२-१-४) इनि वा समासे छते पारस्करादित्वात्ुटि
खकारस्य रचुत्वम्‌ । ततः “अनचि च (पा०स्‌ऽ८-४-७७) इति द्विषे
चनम्‌ । ननु “हारोऽचिः (पाणस ४-४९) इति “अनचि (पा१
०८-४७-४७) इति वा द्वित्वनिषेधोऽस्त्विति चेत्‌ ? नः तत्र नाज्छलौः
(पा०घ्‌० १-१-१०) इति निषेधादिकारेण शकारात्रहणात्‌ । ततो (दवसो
द्रि" (पा०स्‌०८-४-६५) इनि खोपविकव्पाद्‌ द्िशकार अिशकार वा
रूपमिति सावण्य(निषेधऽपे सिद्यत्यवेद रूपद्वयम्‌ , “अनचि च
(पा०सू०८-४-2७9) इति दित्वस्यापि वैकदिपिकत्वात्‌ । तत्र द्वित्वस्य
वैकदिपकत्वं “यरोनुनासिकेऽनुनालिकछो वाः (पाण्छु०<८--७५) इत्यतो
वेद्यचुवतेनात्‌ “सवे शाकदट्यस्यः (पास्‌ ०८-४७-५१) इति पाश्िक्ष-
निषेधाद्वा । छोपस्य वैकदिपकत्व तु “ज्ञयो होऽन्यतरस्याम्‌ (पाश्सुर
८-४-द२) इत्यतो ऽन्य तरस्याग्रहणाचुचत्तरित्यवधयम्‌ । तस्मात्सावण्यं
खत्यसति वा "परभ्डाताःः इति द्विशकारकचि ठाकारकरूपयोरविशषः ।

परदशनादयास्ते येषां परा सस्या शतादिकात्‌ । (अ०को ०२-१९-६४)

इत्यमरः । पव 'सामस्षघ्ः' च्यज्स्सारम्‌ ` इत्यादावपि । अत पव
भाष्ये “सपर आह” इत्युपक्रम्य वाच्तिकद्धयमप्येकहेतुतया व्याख्याय

विधिरेषध्रकरणे सरणं संज्ञाध्रतिषेधस्र त्रम्‌ । १२३

“अस्तु वा व्रहणमिकारादिभिः हाकारादीनाम्‌ ” इति चाक्यजोषाध्या-
हारेण प्रनिज्ञाविकस्पाथों वाशब्द इति व्याख्यातम । तच्च अपर अष
स्यपरिनोषोद्धावनम्‌ । तद्र जन्तूक्तरीत्या रु सावण्यनिषेधानिषेध्रयोः
फखाविरेषरेऽपि प्रागुक्तरीत्या ्दण्डाश्रम्‌› इत्यादि न सिच्यत । तदथ
च सुच्रप्रत्याख्यानस्य वाक्यापरिखमासिन्यायस्य वाऽऽधय्रणे आदश्यक्त
कारां शारभं खःवण्योमावाभ्युपगमो निमुल एवेति ।
स्यादेतत्‌ , अगरहीतसवणोनामेव “नाज्छलखोः' (पाण्सुऽ१-१-१०)
दति निषेध इनि तावत्स्थितम्‌ | तथा चेक्रागदीनां शछकारादिधभिः सा-
वप्योनिषेधात कमारी हेतः इत्यादौ सवगदीधेः स्यादित्याशाङ्याची.
व्यञुचुस्या खमाहिनम्‌ । प्व स्थिते 'माखास्चुः इत्यादौ षत्वं स्यात्‌ ।
हकारेणाक्रारग्रहणे सति "गोरु" इत्यादिवदिषणः परत्वानपायात्‌ । कि
ञ्च (विश्वपामि › इत्यत्र “हा ठः" (पार्सु०८-२-३१) इति ढत्व स्यात्‌;
वागाशीः, इत्यत्र “स्यो होन्यतरस्याम्‌? (पाण्सूऽ< ४-६२) इत्याकार.
स्य घकार स्यात्‌ , गासीःध्वमर्‌ ` इत्यन्न "इणः षीध्वम्‌ (पान्सूऽ<-
३-७८) इति मूदन्यदेशः स्यात्‌, दासीष्ट ईत्यादौ श्दादेघीताध्
(पा०्सूु०<-२-३२) इति घत्व स्यात्‌ , शराम आयानिः इत्यादौ '्ह्ति
"` (पाऽसु०६-१-११४) इत्युत्वं स्यात्‌, "देवा आयान्ति? इस्यादो (हि
सवषाम्‌, (पारसूु०८-ई३-२२) इति नित्यो यलोप. स्यात्‌, शचाखाविता
इत्यादा “यस्य हरः (पा०ख्‌०६-४-४९) इति यलोप" स्यात्‌, श्टयेना-
यिता इत्यादे "कयस्य [विभाषा (पाऽस्ु ०६-८४-५९) इति लोपः स्यात्‌ ,
निचाय्य इत्यादो “हदला यमम्‌ (पाशर्सुऽ<-४-६2) इति यलोपश्च
स्यादिति बहुपपरुवप्रसङ्कः
अत्रोच्यते, आक्रारोन हकारस्य सवर्णैः "तनोऽप्याकारः” इति
अईउण्सुत्ादाहनशिश्चारीत्या यिन्नप्रयल्लत्वात्‌ । “सवर्यैष््रहणमपरि-
भाष्यमाङृनिग्रहणात्‌”' इति अआद्िकमने तु हकाराकारयोरेकजात्यना-
क्रान्तत्वादेव नातिप्रसङ्क; । यद्धा! आकारसदहिनोऽच्‌ अच्‌ सचदहत्सच
आनज्छखाविनि घुत्रे आकारप्रदरेषो उ्याख्येयः । तेनाकारस्याचा च
हास्भ सह सावण्ये निषिध्यने | आक्रारप्रश्छेष लिङ्खतु “कारलमयवे-
खा तुमुन्‌ . (पा०सन्‌०३-३-श१६४) इत्यादिनिदंराः । अन्न पक्षि अश्च
आश्चेति इन्द्वेन सवणेदीधेण च “नाज्ज्रो (पान्स्‌०१-१-१०) इति
मूतर दधात्‌ पर प्टुततोऽपि निर्दिष्ट हति व्याख्ययम्‌ । तेन "यियासोः इ-
त्यादौ “शुर चत.” (पा०स०८-२-८६) इति प्लयुतादाकारात्परस्य खनः
सस्य षर्व नव्यव धेयम्‌ । माष्यमते तुष्पणामीषद्धिच्तताभ्युपगमेन सा-

१२४ शब्दकौस्तुभध्थमाध्यायप्रथमपादपश्चमाहिके-

वण्यप्रसक्तिरेव नास्तीति सूत्रप्रत्याख्यानात्लकरखमनाविखम्‌ ॥
इति शब्दकोस्तुभे धरथमस्याध्यायस्य ध्रथमे पदे चतुथमान्हिकम्‌ ॥४॥
~ ---------
ददूरेद्‌ दिवचन प गृ्यम्‌ (प०९०१-१-१९) द्दृ रेदन्त द्विवचन प्र
गृहख्ज्ञ स्यात्‌ । “हरी एनोः "विष्णू दमो" “गङ्गे भमः । “तपरकरणम-
सन्देहाथम्‌ इति वृत्तिकाराः) अन्यथा हि यणादेशे छवे हुस्वस्याय
तिर्हस इव्यपि खस्माव्येत 1 ततश्च "अङ्कु इत्याद्‌ादतिप्रसङ्ग' स्या
दिति भावः| भष्येतु व्यक्ति" पदाथ, मेदकाश्च गुणा इति पक्षमा
त्य गुणान्तरयुक्ताना कघौणा सद्धुह।थे तपरकर णापिव्युक्तमः । इद्‌ द्‌!
इति प्रथमतकारस्यैव फल प्रित्यवधेयम्‌ , तावतैव ऊकारेऽप्रि सिद्धेः,
तार्पर इति पञ्चभीसमासपक्चस्यापि स्थिनत्वात्‌ । पकारस्य त्वण्त्तरादे.
घ।णुदिस्सुतरेण सणंन्रादकनकिदधः | दटूनो, परमनम्‌.वाद्‌ शुणान्तर-
युक्तखडुहाय युक्तो यल्लः। तस्म द्धाभ्यमतेऽपरि ऊरहेनोस्तपररूर्णमसन्दे-
हाथमेच गुणनामसेदकन्व त्वीदिलछपि तथत्यभिपरव्यैकरूप्य बुत्तिकृद्धिस-
क्तम्‌ । श्ह "तपर ” (पा०घरु०-१-१-७०) इनि सुते पञ्चमीसमासामा-
ऽस्त्वित्यभिग्रेरख ऊदिति, तथाऽनपर पवेकारो नङ्क इत्यपि सुक्ष्चम्‌ |
स्यादेखत्‌ , अखन्देहायापि क्रियमाण तपरत्व प््टुत उ्यावत्तेयेदेव
शधटायोन्मीलितं चक्षु पर नहि न प्यति" इति न्यायात्‌ । अथायदं
कारः “हदोरप्‌"? (पा०सू०३-३-५७) इतिवदिति चेत्‌ ? पवमप्येकासो
गृह्णातु ष्टुनम्‌ , अण्त्वात्‌ , न त्दीदूनौ वाक्यापरिसमात्िन्यायेनान-
फत्वात्‌ । ज्ातिपरो निर्दय दहति चत्‌ ? तहिं हस्वेऽप्यतिश्सक्ति. | दी.
व्यक्तिरप्रि विशेषणीभूता विवश्चितेति चत्‌ ?कथ तर्हि प्टटुतसद्धहः ?
न च ष्ट्टुतञ्याचत्तिरिष्टेवेति वाच्यम्‌ अस्ना ३ इतिः इत्यत्र “अषप्ट्युतव -
दुर्पीस्थते'' (पा०षूऽ-द-१-२०.) शति चुत्रेण प्टयुनत्वश्रयुक्तं प्रृतिभवि
निषिद्धेऽपि प्रगरद्यत्वेप्रयुक्तस्य तस्येष्य माणत्वात्‌ । ““अष्टुतवत्‌* (पाऽघू०
६-१-१२९) इत्यश्य तु 'देवदत्तति' इत्यादौ चरिताथत्वाद्वेवथ्यै न रायम्‌ ।
नथा च षा वाचिकम्‌-“वद्कचनं प्टुतकायेध्रनिषेधाथं प्ट्टुतश्रत्तिषघे
हि प्रगृद्यप्टुतप्रतिधश्रसज्खोऽन्येन विदितत्वात्‌ *” इति । अत्राह भाष्य
कार.-"य्थादेश्च सज्ञापरिभाषम्‌ः' (पार्मा०२) इव्याश्चयणात्‌ प्रगृद्यसक्चा
प्रनि प्टुनाऽसिद्धः । तथाच द्धिपराच्रत्वबुद्धरधरात्तिघातात्‌ सिद्धा
खनज्ञा | कायेकारपक्षे पर प्रगरद्यसन्ञाया अपि "अणोऽप्रगरह्यस्यः' (पा०
धु०८-४-५७) इत्येतदेशतया ता प्रति ष्टुनस्य सिद्धत्वेन ऽनुनासिक,
भद तंतेषेति स्यादेव दोषः । पवेन "अश्री ३ इतिः शत्यावौ भकृतिभाषो

विधिरशेषग्रकरणे प्रशृह्यसंज्षःसूत्रम्‌ । १८८

म्पि व्याख्यातः, प्टुनप्रयृह्या अचि" (पा०्सू०६-१-१२५) इति
ज्ञापकार्स्वरसलन्धिषु प्टटुतस्य सिद्धत्वऽपि सकलां परल्यमिद्धत्वन्पा
यात्‌ , यथाहहापक्च पचेहाश्रीयत हव्युक्तत्वात्‌ । चस्तुतस्त्वनुना
सिकप्रचुन्तिमयेनेवेह यथोदेष्टापश्चाश्चयणम्‌ । प्कुतिमावस्तु कारय-
कालटपश्चभपि सूपपादः । न च परगृह्य. परकृन्येत्यननेकवाक्यतापन्नां
मज्ञा श्रनि प्टटुनस्य सिद्धतया चिमाचस्य सज्ञा दुरूपपादेति काच्यम्‌,
प्टुनस्य सिद्धतया बीजाभावात्‌ । यक्त प्टुतः प्रकृत्यव्येतदेव चा-
पक मिति । तक्र, प्ट्युवरदाब्देन तत्स्थानिनो छश्चणया सर्वसामञ्चस्यात्‌ ।
न चव लक्षणेव दाष इति च्यम्‌; श्चुताथापच्िसूरकवाकयान्तरक
व्पनयश्चया छुश्चणाया परम्यहितत्वात । अस्तु वा चिरषापश्च
ज्ञापकम्‌ । सिद्ध. प्टुन प्टुनन्वध्रयुक्त भक्तिभाव हति, न तु भ्र
गरद्यत्वप्रयुक्तऽपि । तस्मात्क।य्यक!लखपक्षमाधिस्य भकृतिभावदस्य सम-
थंवितु शक्यत्वेऽप्यनुनास्सिकप्र्ुन्तिवारणयिवेह यथेदेशपश्चाश्रयण.
मिति स्थितम्‌ ।

अन्न दरदत्त--यद्यपि सज्ञायामासिद्धः प्ट्टुतस्तथाप्यनुनास्िकप-
युदासे ल्िद्ध पव । ततदइच यस्यानेन सज्छ्ाकूता दिमा्स्वन सो.
ऽनुनासिकविघो स्थानी किन्तु जिमाञ्नः । न च स्थानिवद्भावातत
स्यापि प्रगृह्यत्वम्‌, अद्वाधत्वत्‌ । क्िञखावदव गंल्द्ध. प्डुनः
स्वरसन्धिषु" ' इत्याश्चयणीयम्‌ । "दण्ड आढकम्‌" इति प्त्युतस्य दा
घण निच्रत्तिर्यथा स्याव । अत पव ्ुन्छोका ३ इनि, खुश्छोकेतिः
इत्यत्र गुणो भवन्‌ प्टुनमेव निवचेयत्ति न तु स्थानिन्‌ । अन्यथा द्या.
देशकूपे प्युनः श्चयेत तदिह यथोदेशेऽपि संक्ञापररिमाषे कथभिवेष्टसि
द्धः, कथ चा ग्रन्थेषु न पृडापरविरोध इति विपश्चितः प्रषठव्या इति

अ्राहुः-यद्यपि द्विमात्रखिमाञ्रेणापहतस्तथापि व्पू्वै्रखिद्धम्‌”
(पान्घू०<८-२-१) इति चाखराक्लद्धत्वबोधना्चेम्राजऽपि दधिमा एवा
यमिति वुच्या प्रगृद्यसज्ञा क्रियते । अत एव "जमुना इत्य सुत्वे कृते
तदुपज्ञादनेन नाभ च कते सुपे चः` (पारसु=ऽ-३-१०२) दति दी.
धा सुश्चब्द्‌ एव दशरब्डोऽयामिति बु्या प्रममोत्ति तत्परिहाराय तन्वा
वृत्याद्याश्चयणेन नामव कत्तव्ये कुतेच सति मुभावो नासिद्ध इत्य
एमे व्याख्यातम्‌ । कृन्भेजन्तदयत्े च सन्निपातपरिभाषया समाहितम्‌ ।
न त्विह द्विमात्र कृता सज्ञां स्थानचद्भःवेन चमा अनयामः, येन "अ.
नल्व धाः (पाणसुन्द० १-१-१६) इति निषधः श्षङ्खत। न हि र्जतञ्चम-
परयुक्ता श्रन्ति शुक्त न गोचस्यतीति युक्तम्‌ । पएताचानेव पर तिद्ेषः-

१२६ शब्दकोस्तुमप्रथमाभ्वायप्रथमपादपञ्चमाहिके-

रज्तश्रमो ऽनादाय्यै" प्रवत्तेक , इह तु शाखधामाण्यादाहायांरोपोऽपिन
तच्छाखध्रव्र्तावश्रबरत्तो च नियामक इति। नदे तत्करय्यरेनेत स्फुरीकुनम्‌
यदाह्‌ शाखाल्िद्धत्वाश्रयणाच् ष्टुनचुद्धावसत्यां भगृह्यत्वे विधीयमनि
द्विमा्त्ववुद्धिः प्रवस्चते | नथा च वश्यति-“"असिद्धवचनमुत्सगेलश्चण
आावा्थमादेद्ाङक्षण प्रनिषधघाथ च"! इति । “वत्वतुकार सिद्धः" (पा०नू०६-
१-८६) इत्येतव्घू्रस्थ वात्तिकमिदम्‌ । उत्खञ्यते निवत्येते अदि रेनेच्युन्
गै ` स्थानी, ख छृष्चण निमित्त यस्य कायस्य तुगददेस्तस्य पचुतच्यथमि
स्यथः । तथा चेकरूप्यार्थं सर्वत्र शाखासिद्धत्वमेवेति भाव" । एतेन य
स्यनिन स्वा कूलान सोऽचुनासिकविधो स्थानीति प्रथमदूषणमू
द्ध्तम्‌ । यदपि दण्डाढक' “सुहेलाकोातेः' इत्यादावादेश्ाः प्लुतः भ्रयेने-
ति । तदपि न, उक्तसित्या तत्रप्यादेद्तेन प्टटुतस्येव निच्त्तेः । प्ट्ुनो
मया.ऽपहियते इति बुद्धिः पर तस्य नास्तीत्यन्यदेतत्‌ ।
यत्त षष्ठ भाष्यकारो वक्ष्यति-- “सिद्धः प्ट्टुत स्वरसन्धिषु" इति,
तच्विहानुनाकस्िकपय्युदा!साचुरोधाद्यथोदेरपश्च पवाध्रयणीय इति स्थि
ते स्वरलन्धिस्लामान्यापेक्चज्ञापकाश्रयणेऽपि न दोष इत्याश्येन, नतु
सामान्यापेश्चतायामव किञ्चिदाग्रह कोजमस्तीनि दिक्‌ ।
ननूदाहरणष्कीदादिकमेव द्विवचन न तु तदन्तमिति चेत्‌ ?, व्यप
देश्चिवद्भावेन तदन्तत्वात्‌ । नन्वादुढन्तं द्िवचनान्तमिस्येव कथंनं
व्याख्यातम्‌ ? पव हि सति व्यपदेशिकव्द्धावो नाश्रयणीय इति चत्‌ 2
न, @ुमायोंरगार कुमायगार' 'वध्वोर गार वध्वगारम्‌ इस्यन्न प्रत्ययलछक्ष
णन द्विवचनान्ते ऽतिष्याप्तेः “सज्ञाविघो प्रत्ययन्रहणे तदन्तश्रहण नास्ति"
( प०मा०२७ ) इते “साप्ङन्त पदम्‌ (पा५सूु० १-४-१४) इत्यजान्तेग्र
हणेन ज्ञापिनत्वास्च | पतनेदाद्यन्तं यद्‌ द्विवचन तदन्त प्रगृह्यं, कुमः.
य्यंगारादा तु सकारान्त द्विवचन न त्वीदायन्नमिति परयस्नस्‌, सज्ञा
विधं प्रत्ययन्रहणे तदन्ताग्रहणात्‌ । यस्वस्मिन्पक्चे दषणान्तरमुक्तम्‌-
अदु दद्ध समपयत शुक्टयास्ता वख इत्यन्न शब्दास्तर प्राप्त्या ऽनि
त्य दुक वर्घत्वा परत्वच्छीभवि कृते तस्य दुक्त प्रत्ययरृक्षणेन
शयुङ्ख।त्यस्य प्रगरृद्यना स्यादाने । तन्न, ""अन्तरङ्कानपि विधीन्‌ बहि
रद्भो लुग्वाघने'? ( पर०्मा०५२ ) इति परिभाषयोकारस्येव लोपात्‌, न-
स्य चद्‌ाचन्तत्वाचेरहात्‌ । अस्तु ताह इदादि विशेष्य, तथा च द्िवच
नसज्ञ इदाद परग्रद्यामत्यथे हते चत्‌ रन, "गङ्ख इत्यादेः सिद्धावपि
(टदयेते' दत्याद्यसिद्धः । द्विवचनावयचो ह्ययमकारो न तु द्विवचनम्‌ |
किञ्च प्रगृह्यमित्यस्य सन्निहितत्वाद्‌ द्विवचनमेव सक्लि न त्वीदादिः

विधिशेषप्रकरणे प्रगृह्यसतन्ञाखुत्रम्‌ । १२७

विप्रक एत्वात्‌ । तस्म्राद्यथान्चाख्यानवत्त मनारमम्‌ ।
अच द्ृत्तिकाराः-“मणीवादी गं परतिषक्ां वक्तव्यः" इनि पटित्वा
(परणीवः 'योदसीव' दम्पतांवः (जन्पताव इत्युदाजडु । अानत्रयातुक्त-
त्वादप्रमाणभिदमिति कैयटादयः | एव वदद्धि समानन्यायततयाऽन्येषां
मुनिच्रयाचुक्तानां इत्ति्ृन्मानोक्तानां वरीयस्येष्टि, रा्िदुहिगुहिभ्यो
वा, क्के छन्दसि, चाषायां च अङ्गगाचरकण्ठेभयरसित्विष्यत इत्यादीनाम-
नादरसैन्यतोच्छा । मणीवोष्ट्रस्य छमभ्बेते इति तु इवाथकेन वाराब्देन नि
वीद्यमित्याहु । न्यासक्रारस्त॒ “सम्बुद्धौ शाकलप्स्येनौ?" (पा०ख्‌०१-१-
१६) इति शाकल्यन्रहणस्य सिहावलखाक्रिनन्पायेनेह सम्बन्धाद्वववस्थि
तविभाप्राश्चयणचिद्‌ भ्यते इत्याह । केचिच्विघार्थय वदाब्दः पयुक्तो
भीमो भीमसेन इतिवत्‌ । कादम्बखण्डितदलानिव पडजानिः इत्यादिव
वेत्याह: । वस्तुतस्तु “चदा य्था तथेवेव साम्ये (ज ऽको ०३-७-९) इत्य-
मरभ्रन्थे बवेति पाठमाशित्य “ज्ञाजव ब पपुयंश्श* (र०व०४-४२) इति
कालिदासप्रयोगस्य तध्याख्यातृभिखद्‌ाहरणात्लवं सुस्थम्‌ । युक्तश्चाय
मेव पाठः प्रातिपदिकपथक्रमे तद्धितस्य बतेरननुशुणत्व!त्‌ । पतेन-
स्फुरोत्पलभ्यामलिदस्पतीव
विखोचनाभ्यां कुच्कडमखःशया |
निपत्य विन्द्‌ हदि कञजलख। चिल
मणाव नाखो तरलो विरेजतुः ॥ (गे०)
दति श्रीहषप्रयोगोऽपि गता्थ' |
भदस। मात्‌ (पा०्‌०९-९-१२) । अस्मात्परावीदूनौ भ्रयृद्यो स्तः ।
अमी ईशा । रमङ्कष्णावमरू आसनि। नचान इत्युदाहस्णं पृरधसूतरेण
गताथामात बाच्चम्‌, तस्मन्‌ कत्तव्य सुत्वस्यासद्धत्वात्‌ । “अद्स्तो
मात्‌" (पा०चू०१-१-१र) इति दत्र प्रति तु नास्िद्धत्वम्‌, आरम्भसाम-
ध्यात्‌ । तथा च वात्तकम्‌-““आश्चयात्लिद्धत्व च यथा रोरत्वे इनि ।
पुवद्धचनमेवादाहरणं सख्ीनपुखक्रयोद्विवचने तु सुत्वस्यासिद्धत्वे ऽप्येका
रन्तेत्वान्पूवरणेत्र सिद्धा सज्ञा । ततश्च भ्रङृतिमावोऽचुनालिकपय्ययदास -
श्च सिद्ध पवेत्प्रवघेयम्‌ |
यन्त॒ हरदत्तनाक्तम्‌ “अणोऽप्रगरह्यस्थः' (पा०सू०<८-४-५.७) इत्यन्ोप
स्थितेन पृहदत्रेण सज्ञायां क्रियमाणायां मुत्वस्य सिद्धत्वादिलिङ्कजयेपि
द्विवचनेऽयुनासिकपयु रासः पृवगेव सिद्ध । पनत्घुजारस्मस्त्वद्िवच-
नाथः, पुष्न द्वैवचने प्रकूतिमावाथेश्चेति । तच्चिन्त्यम्‌, प्ठुतसत्रहानु
णधन पूवसू यथादेश्चपक्षस्थेव स्थापितत्वात्‌ । तस्मात्‌ पुखिद्धि

९४८ गब्दकोस्त॒भप्रथमाध्यायप्रथमपादपथमाहिके--

चचनेऽनुनासिकपयुंदासो.ऽप्येतत्‌घुत्रस्य फक न तु प्रकुतिमावमा
चप्नित्यववेयम्‌ ।

अथापि कथञ्िद्धग्दत्तीक्तिस्सवभथंयिनग्येत्याग्रहस्तहि इत्थं समभर
नीया-पूवसूत्र कायकाटपक्ष वास्तु । न चेव प्ठुनस्याचुनाल्िकपस्य
दासा न स्यादित दच्यम्‌ ६६२ व्‌ः ऊञ्‌ इते दघात्पस्भामे
ष्ट्टनस्यापि प्रादरेखष्ागरदरात्‌ | एकारस्त्रणत्वेदरवं ष्टुत अहाष्यति।
न च तादपि परस्तपर इति तःकालग्रहणापत्ति. “ऋऋ दारप्‌'' (पा०स्‌०३-
२-५.७) इातेदवदट्का!र एवायमेत्याक्यात्‌ । युकखतत्‌, यथाद्शपक्च प्लु
दाच प्रागेव लन्ञापरडत्तौ सत्यां ततः ष्टने कने तमेक द्विसात्रस्वेन पत्य
न्त्या आप सज्ञायाः पुनः प्रबुत्ता वाज्ामकत्‌ । नामावस्तु सुमाचत्प्र
गग्राततस्ततो सुत्वनिभित्तक नामावमःध्ित्य स्ुमावे दश्ब्दोऽयमिति बु
इया पराप्नुचव्‌ दच्रः परातविचायते शत्युचिलम्र । नत्यसा ष्टताद्‌ पाक
पगृह्यसक्ावन्पु भावात्‌ प्रागेव प्रहरतो येन पुनने प्रवत्तत । पनेन पूर्वेसु

स्थहरटन्तश्रन्थोऽप्युज्जीवित इति याचद्रध सादु । भाष्यकैयरयो.

स्त्वयं भाव - ष्टयुनात्‌ प्राक्‌ प्राप्ताऽपि पग्रह्यलज्ञा फला मावान्न क्रियते |
नच प्टुतेऽचुनालिकग्रद तिरेव फठमस्त्विति वाच्यम्‌, सज्ञाया अभ
वृत्तावपि तलामात्‌, भगरद्यत्वप्रयुक्तपय्युदासस्येव विधिस्पृष्ठस्य तत्प
लत्वोचित्याञ्चेति । सुदेखोकेति"इत्यादावप्यन्तरङ्गत्वात्‌ प्त. "अन्तर
म्बखायः (१०मा०३) इति न्यायात्‌

परकुनमनुखरामः-नन्वारभ्यमाणेऽप्यस्मिन्‌ सूत पू्ैसुत्रेगकरूप्या
थे यथोदेदापक्ष पवाश्चयणीय । तथाच रुत्वस्योत्व प्रतीव प्रगरद्यसक्ना
ध्त्येव भुसवमीत्वयो सिद्धत्व स्यात्‌ , न त्वव्रादीन्‌ प्रत्यपि। ततश्च अ
मी आसते" इत्यत्रायादेशधरसङ्ग', "असु आसाते, हत्यत्र पुस्यावादेश.,
“अमां अत्र शत्यत्र “पङ, पदान्तादति" (पाऽस्‌०६-१-१०९.) इत्येकादेश्च
प्रसङ्ञच्च । न च सज्ञां धरत्यव सिद्धत्वे वचनानथेक्यं स्थादिति काच्यम्‌,
अयुनासिकपयुदासन चरितार्थत्वात्‌ |

धत्राच्यते-यद्यनुना स्िकपय्युदाक्षमान्न प्रयोजन स्यात्तर्हि सक्ासथ्र
न प्रणयत्‌। 'अभगऽग्रगरद्यस्याुना{स्तक “अदसो नः इत्येव च्रूयात्‌ ।*अ.
सा 'अमुकेः"अमुकाञ्याम्‌' इत्यादा तु सिद्धाननेऽपि न मवत्यलुनासिक
अनण्‌-चाद्‌नवसानत्वाञ्च । अतस्तत्र माद्भहणमीदुद्धहण वा न कर्तव्यम्‌|
न चवे "हे असुक्‌ त्यत्रापि निषेधापष्िः, व्वड्ादीनं सम्बोधनविमक्ति
विरहस्योतकगिकत्वात्‌ । अनः स्ज्ञागस्मस्तामथ्योत्प्रकृतिभावाचैत्वमत्य-
स्य विज्ञायते । तद्र।च्चायादिषिरहोऽपि सिद्धयति, भ्रकृतिभावस्या-

विधिकशेषध्रकर्णे ्रगृद्यसंज्ञासू चम्‌ । १२९

क

पवादरूपततया “उपसञ्चाननि मित्तोऽप्यत्स्म उपजनिष्यपाणनिमित्तेना
प्यपवादेन बाध्यतः' (प०मा०६५) इनि परिभाषावनाराच्च। यन्न खन्ञार-
म्मखःमथ्यीदयादीन्सक्ञां च प्रति मुत्वमीत्वयोः सिद्धत्वनज्ञापनादयादीन्‌
वाधित्वा परत्वान्मुत्वमीत्वे इति तन्न, अयाद्यमावम्य ज्ञापने खाघवात्‌।
अथी पत्ति साश्चादुपपादसदिषयतोत्लारभिकी । किञ्च भुत्वमीत्वयोरेक
प्द्‌ाश्रयत्वेन वद्छीयस्त्वस्‌ , 'अन्तरङ्गस्वस्पीयः' (प०्मा०२८) इति न्यायात्‌ ।
नत्कश्च विप्रतिघधापन्यास् ° 'नाजानन्तय्य (प०म०९१) इति नेष.
ध्वस्तु, "असिद्धं वाहेरङ्गय्‌' "(पमा ०५०) इत्यस्यव न तुदाच्टनपारेमावायाः।
यद्यपि ""आसिद्ध बहिरङ्धमन्तरङ" (प०म१०५०) इत्यनयैव गतार्थ॑त्वाद्‌-
न्तस््म्बख्वहडेति प्रथक्‌ परिमाबा न कन्तव्येति “चिप्रतिषधे परम्‌?
(पा९सू० ६-४- २) इति सूत्र भाष्यक्रद्वकष्या । तथा.ऽप्यभ्युच्चयमानत्न तत,
सापएवाद्‌निरपवादत्वाभ्यां पएरे वचिद्ेषात्‌ । धश्च इद" इत्यन्न हि सत्तम्ये-
कवचनेन खद शुणो ऽन्तग्डध । सवणदीधत्वं तु बहिरङ्गम्‌ । न चहासिद्ध-
परिभाषया गुणा छमञ्खन "नाजानन्त्यः (पर्मा०५१९) इति निषेधात्‌ ।
अन एव “अच परट्मिन्‌'' (पारसू० १-१-५७) इति सूते भाष्यकृद्वक्ष्यति
आरभ्यमाण नित्यासो परश्चासौ व्यवस्थया |
युगपत्‌ सम्भवो नास्ति बदहिरद्धेण सिच्यति ॥ इति ॥

एतच्च त्रैव स्फुटीकरिष्यते । अत एवोक्त बारसिकङना,-श्ाच
ङनन्तस्यान्नरङ्गलक्षणत्वात्‌" इति "धियति (अदुद्वत्‌' इत्यादि च तनो.
दत्तम्‌ । ज्ञापक चा “ओमाङोश्च” (पार०ख्‌०द-१-९५) इत्याङ्कहणम्‌।
ताद्ध "खदुबा-आ-ऊडा' इत्यत्र परमपि सवणेदौधे वाधित्वा धातूपसर्म-
यो. कायमन्तरज्गामेत्यन्तरङ्गत्वाद्‌ गुण कृते ब्रद्धिभाप्रौो सत्यां पररूप
यथा स्यादत क्रियते । एतच्च “खम्प्रस्ारणाच्च” (पा०सु०६-१-१०८)
राति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्‌ । कथ तहिं वातिंकतोक्त विप्रतिषेधाद्धेति 2 सत्य.
म्‌, अत एवापारनाषाद्भ(वष्यकारेणाथवेति पक्चान्तरमाध्रितमिति दिक्‌ ।

मात्‌ कम्‌? अश्चुकमत्र) नन्वह सूते इट्‌ताचवाचुचात्ततोा न त्वेक्ारः,
सत्यम , सति माद्रहणे पकारो न।जुवचते अदसो मात्‌ परस्य तस्या-
सम्भवात्‌ । अन्यथा त्वनुवत्तन । एकदेरावुद्चनत्तिस्तु दुरक्ञाना । तस्मा-
देकाराननुद्नाच्ततात्पयम्राहक्फखक माद्भहणमित्ति स्थितम्‌ । अतेद
चिन्त्यम्‌ । “इदूता सप्तम्यथ प्रयुद्धौ, अदसः, पच्च दव चनम्‌ इत्यव
डता न द्धूाचरतम्‌ ८ एव हे पूचसूजस्थमीदु ग्रहण भरकृतसूतर मद्भहणचन
कत्ते्यामेति महस्छाघवम्‌ । एकदेशानुच्रत्तिश्च नाञ्चयणीया वतीति ॥

रे (पाण्छू० १-१-१३) । अय प्रगृह्यः स्यात्‌ । अस्मे इन्द्‌! चह स्पती ।

१७

१३० शब्द कोस्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपादपश्चमाहिके-

चतुर्थीवहवचनस्य स्थाने “सुपां सद्धक्‌'" (पा०सू०७-१-३९) इति
सभेण श अदेशः । शिवात्‌ सवादेराः । “शेष लोपः” (पाऽसू०७-२-९०)
न युष्म बाजवन्धवः । युष्मास्वित्यथै । अत्र पदपाटकाले ध्युष्मे इय
द्ाहरण वोध्यम्‌ । सहितायान्त्वचपरत्वाभावेन खत्यसति वा भ्रगरत्वत्व
विशेषारमात्‌ । एच त्वे सय सुढुधास्त ह्यरवाः' इत्यादीनामपि पदपाह
काले उदाहरणत्व बोध्यम्‌ । “टश्चषणभ्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रह
णम्‌ (पमा०१९१७) । तेनेह न--'काश्चेः 'ङुशे' ववश्चे' हरिश" बभ्रे ।
हरि बभ्र आभ्या खामादिस्वाच्छप्रत्ययः । तत. सत्तम्यकवचनम्‌॥
निपात एकाजनाङ्‌ (पा०्स्‌५ १-१-१५) । एका ऽज्ञ नपात आङ्भिन्न
प्रगृह्यः स्यात्‌ । अ निषधाधक्चेपया', `अ अवयम्‌ । इ विस्पय, इ इन्द्रः
उ जुगुप्सा तापान्वथाप्यथेषु उ उमेशः । एकाजिति कमेधारय वरति
पदहथेषाधास्येनान्तरङ्गत्वात्‌ "व्याहरति सगः" (पाण्सू०१-३-८३) इत्या
दिनिदंशाच्च । ननेह--श्रेद बद्यचु्रतूयेष्वाविथ' परद्ध › इत्यादि ।
स्यादतत्‌, यद्यय के्मधारयस्तहिं एकम्रहण व्यथेम्‌ ¦ निपातो योऽ
स॒ ए्येताचतैवाभिमतसिद्धेः । नच विपसीतविशेषणविशष्यभावेनाज्
न्तो या निपात इत्यथः स्याद्धिश्येषणेन तदन्तविधेरिति वाच्यम्‌, तथा
सति व्यावत्याकामेन विश्ोषणवेयर्थ्या पत्तेः । न च हटन्तं व्यावत्यैम्‌,
तस्य सञ्ज्ञायां सत्यामपि बाधकाभावात्‌ । न च पुसोऽस्तिः इत्यादौ
हलन्तस्य सज्ञायां सत्यां प्रकृतिमावाद्रो सत्व न स्थादिति वाच्यम्‌्रगृहय
सञ्ज्ञा प्राति रुत्वस्यासिद्धनया दोषामारात्‌ । न च सान्तस्य कृता प्रग
द्यसलञन्ञा एकदे शविकृतस्यानन्यतया रफान्नस्यापि स्यादेवेति प्रकृतिभाव
प्रसङ्गस्तदवस्थ पवेति वाच्यम्‌ , प्रगृह्यसञ्ज्ञा प्रठीव प्रतिभाव प्रत्यपि
रुत्वस्यासिद्धत्वात्‌ । सकारान्तस्य तु न किञ्चिदपि खिद्धकाण्डस्थ
प्राप्नोति यच्परक्ृति भावेन व्यावत्यंत । तस्मादचा निपातस्य विश्लेषणे
अञ्प्रहण व्यथेमेव स्यादिति सुष्टूक्तम्‌ । नन्वजन्तस्येव यथा स्यादस्मा
जस्य मा भूदिव्येवम्यं विशषण किन्न स्यादिति चेत्‌ 2 न, व्यपदेश्षिव
वेन तस्याप्यजन्तत्वानपायात्‌ । विश्ेषणसामथ्यौद्यपदेदिवद्धावो न
प्रचत्तेते इति चेत्‌ ए न, तदन्तविधिपरित्यागेनापि तत्सा्थैकयस्य सुव
चत्वात्‌ । तथाप्यन्यतरपरित्यामे आवद्यकं विनिगमकं किमिति
चेदा हणमेवेत्यवेहि । ताद्धे व्यपदेरिवद्धावमान्नबाधे व्यर्थं स्यात्‌
तस्मादचो विशेषणत्वेनाङ्दणाञ्ज्ञापक्रात्तदन्तविधिने । अचो वि
दोष्यत्वे तु सुतस तदन्तदिधिरिति । उभयथाऽप्येक्रहण व्यमेव
ति स्थितम्‌ । नन्वच्ससुदायनिडत्यथमेकन्नहणगमस्तु अड अपेहि" $इति

विधिशेषप्रकरणे प्रगृह्यसन्ञासूत्रम्‌ । १३१

समुदायस्यव सज्ञा स्यान्नवयवानामकानज्ञद्िवंचनतन्यायादितत चरम
स्यव प्रकतसव स्यन्न तु पूतयाोरत। मवम्‌, अनञित्येकत्वस्य
विवक्षवव सखयुद्‌ायानराससस्मवात्‌ । अत्राह भाष्यकारः--अच्चसमु
दायच्रहणराङ्गानिरसाथमकन्रहण कुषन्‌ ज्ञापयनिे वणेत्रहणेघु व्य-
क्तसङ्ग्ड्या न विवक्ष्यते कन्तु जातिरेव निर्दिश्यते इति ।
तन द्म्महख््रहणस्व जातवाचक-वात्सिद्धम्‌” इति वा्तिकङना व
द्यमाण द्धूजण्व ज्ञापित बवात । द्स्मः सिद्धमित्यन्वयः । अत्र हेतुहै-
टत्रहणस्य जानिवाचक्त्त्रादेनि । तेन दम्भः सनि इते ''सनीवन्तः
(पा० ह ०७-२-४९) इति विकट्पादिडभावे “दस्म इच्च (पा०्सू-७-४-
६) इतीदीतोः कृतयो. ५अन्र टलोपाऽम्यासस्य (पा०घू०७-9-५4<) इ
यभ्यासखखोपे “हलन्नाच्च (पान्लु०१-२ -१०) इति सन. किच्वान्नलोपे
भष्मात च कत चन्लति' ग्वीप्सति' इति रूपद्वयं त्िद्यति । ह्‌ दग्रह-
णस्य व्याक्तपस्त्व तु याऽचरेक, समापो हट नकारो न तत. परः सन्‌ ,
यस्माच्च परः सन्‌ मकारान्नासाकेकः समीष इति कित्व न स्यात्‌ ।
तथा ` वृह हेलायाः ( तु०प०१२९५ ) तुदादिः, ऊदित्वादिद्‌ वा
तिव्राहेषते तवृक्षताति स्यादेति दिक्‌ ।

स्वादतत्‌; अड अपहः ईइत्यत्र एकाञ्द्विवेचनन्यायोपन्यासो न
युक्त समुदाचसन्ञयाऽवयवान। मननुच्रदात्‌ । अत एव हि (नेग्छायात्‌
नचछवात्‌ हत्याद्‌। बहूना सन्नपाते दयोः सज्ञा स्वीकृता । नापि नि.
पातत्रहणन व्रहणमजक्कार्मान्नेपाते खनज्ञाविघानसम्मवात्‌ । सत्यम्‌,
एकार्समुद्‌ायन्रहणश्ङ्कामान् तु स्यादेव । तन्िससायेव क्रयमाणमेक-
ग्रहण प्रागुक्तमथं ज्ञापयति | चस्तुतस्त्वपृक्तसन्ञायामेक्ग्रहणमुक्तार्थ
लापका्मत्यान्नत्य श्रकुतसूत्रे एकव्रहणस्य परित्याग एव ज्यायान्‌ ।
निपात इते केम्‌ ? चकारत्र । तया अततेङ अः, हं अ आगच्छः इत्य
प प्रत्युदाहरणम्‌ । भाङनाङव्यंवस्थामाह भाष्यकारः-

इषदथं क्रयायागे मयद्‌ाऽभिविधोच यः),
तमात [ङ्त वद्याद्वाक्यस्मरणयारङिनत्‌ ॥ इति ।

र्द पतच्छन्द्न पूवमानादष्टत्वादेनमिच्यस्येनदेशो न छत उनि

कन्चित्‌ । तन्नः-अन्वादेशश्च काथनानुकथनमाञं न त्वदमेव काथ.

तस्थद्मासनुकथनमिति भाष्यकृता वक्ष्यमाणत्वात्‌ । तस्मात्‌ किञ्चिद्धि
चाय वाक्यन्तिरणान्वदुपदेश्यते सोऽन्वादेशः । इह तु ईइषकद्थदो यो

च

वततत इत चतन तेवेया, किन्तु परिचायकतामानरेणोपात्ताः । अतो
सनदद्य, । वतन

१३२ शब्दकोस्तुभप्रथमाध्यायप्रथमरपाद पञ्चमाहिक्-

नक्त भीखरय स्वमव तदिप राधे गृह्‌ भ्रापय ।
इत्यापि व्याख्यातम्‌ । भोरुत्वस्य विधेयत्वाविवक्षणात्‌ सिद्धस्यैव
दे तुत्वेनायचुवादादेति दिक्‌ |
रपद ्थ-अा उष्णम्‌ आष्णप्‌ । अ।ङषद्‌ थं इत्ति "गति" (पास
२-१८) इति सुरे वात्तिकङृता ङिव्यवह्त. । क्रियायोग-भा इतः
पतः । प्रादु ङत्पाङतः । मयद्‌ाभमदधो चेति समाहाग्न्द भा
गमरासनस्यानेत्यत्वान्लुममावः । मयाद्या खदित आनभिवि धाति
मध्यमपदलपा वा समासत, । मयादायाम्‌-आा उदकान्तात्‌ ओदक
न्तात्‌ । आनावधा-मा आहेच्छजात आदहिच्छन्नात्‌ । विन)! तेनेति मर
याद्‌ सहे तनत्यानवेधि “अङ्‌ मयादासिविध्याः'ः (पा०सू०२-१-१ ३)
इत च 1ङान्नदिष्ट । पूतेप्क्रान्तस्य वाक्याथस्यास्यथात्वद्योतनाय आं.
कारः प्रयुज्यत एव चु मन्यसे: । नेव पूदममस्थाः, सपत्येव मन्यत्त
ईेत्यथः । वाक्यारस्मस्ूचनाय साकार इत्यपरे । तथा स्सृतेः सूचक
आकार प्रयुज्यते । ततः स्ुताऽथा नदभ्यते-आ एवह नदिति।
अनर च वाक्यस्भररणयाराङ्डित्यच्रैव तात्पयम्‌ । अतो वाक्यस्मर
णाञ्यामन्यन्नषद्‌ थाद्यमावेञाप [ङ्न्व काभ्यस्‌ । नेन “आमिन्यस्य रजसो
यद्थ्रभा अपां माना" इत्यत्र सक्तम्यथेच्रत्तरप्याक्रारस्थ ङिस्विन “आं
उा4खुनास्करेछन्दासेः' (पा०स्‌०६-१-१२६) इति परवत्तेते इति ष
हग्दत्तादयः।
युक्तश्चेतत्‌ । ङदाङद्‌ारन्यतसरलक्षणमान्नेणाथादु मयादवकलरासे
तापि लाचवादङ्ह्छन्ञण तात्पस्यमा्चत्य सांमान्तर स्याचयुत्यानुवा-
द्रूपत्वात |
आत्‌ (पाण०सु०१-१-१५) । ओदन्ता निपातः प्रग॒द्यसन्ञ, स्यात्‌ । आहं
दत, उताहा इत । नपात इत कम्‌ ? देवोऽस्ि । कषरते विष्णवास
अ । वायवायाहं । वेष्णाव । यत्त गवित्ययमाह ः इत्येतदेव निपात
दणगस्य व्यावत्यामत्ति । तन्नः प्रगरद्यकलज्ञया सत्यामपि क्चत्यमावात्‌।
न चव गृतभाचापात्तः, प्रङृतिनवि'वेधे। पदान्ताधिकारात्‌ | न चाय
पद्‌ान्ता भवेत्यत्राते अमतव्यम्‌, अचुक्ायादुकरणयोरमद्‌ विवक्चयाऽथे
बत्वाभाक्नप्रातपाद्‌कत्वाद्वेमक्तस्युत्पत्ताकेवतद् पाञ्युपगमात्‌ । अन्य
या त्रभाक्तश्नवणापत्तः । न चवम्रपदृस्य प्रयोगासङ्गतिरिति वाच्यम्‌,
अपद्‌ न प्रयुज्ज(न* इत्युदूधांषस्य अपारेनिष्टतं न प्रयुज्जीतेत्येव पर
त्वात; तस्य च सुिङा(देवेषवक्नत्तदिषेशाखनुरुकत्वात्‌; इद
तक्तरत्या सुच्वभक्तेरप्यप्राप्त्या गा हति स्वरूपस्यवे परिनष्ठित.

विधिशषध्रकरणे प्रगरद्यसंज्ञासूत्रम्‌ । १२३

त्वात्‌ । अत एवह '"छापः शाकल्यस्य (पा०सूु०८-३-१९) इत्यपि न
प्रवत्तेते कथ तर्हिं पुवेसञे “'शेऽथंवत्‌ ग्रहणात्‌” इति वार्सिके “एङः
पदान्तात्‌?" (पारस०-६ १-१०९) इति पृचरूपकृतामेति चत्‌? ततचरानुकाया-
चुकरणया अद विचक्ित्वा विभक्ति चकुत्व। चेऽ थान्‌ शोऽथेचानति स
मासन सुषा डुक कुत्वा उयाख्यान।त्‌ । एनेनात्त स्यूते सम्बुद्धा वति किम्‌
गावेत्ययमाहं' इत्युदाहरन्नः इात्तकारा अपि प्रच्युक्ता, । तस्मादिह द्द्‌
वाजास इत्याद्कमव भत्युद्षहस्ण बाध्यम्‌ । नच “एड. पदान्तात्‌
(पा०षू ०६-१-१०९, इत्यारस्मखलामथ्यादेव्र तत्सिद्धिः, ष्टरेऽवे गच्छ
इत्यादा चरेताथत्वात्‌ । न चद्धहणखामभ्यम्‌ । “ङसिङसोश्च (परऽ
खु०६-९- १९०. इत्युत्तरायत्वात्‌ । उत्तस्खूत्र तु सम्बुद्धिश्रहणामावे जा
हा इतिः इत्यादादापे परत्वाद्विकद्पापत्त, पृवेखुचस्य "अहो इशः
इत्याद्‌ावुच्तरस्य तु ्वेष्णो इनिः इत्यादो ङन्धावकाशरतया विभ्रतिषे
धखम्मवात्‌ । न चह आदन्तस्य कार्यितयोत्तरत्र तु विशेष्यासनिधा-
नेन तदन्तविधिषिरहादाकारमाचरस्य कार्यित्तया भिन्नविषयक्रत्व कथ
विप्रतिषेध इति वाच्यम्‌ ¦ पृणामरः इत्यादो प्ररतिप्र्ययावयवयो
खम्‌चटारवदापि फखवसोधन विषयभदेऽपि वधातेषेघस्तस्मवात्‌,
थाधक्रारपन्च उत्तरदुतरेऽण्याक्रारान्तस्य संज्ञित्वाच्च, शब्दाधिकारपश्चे-
ऽपि “ईका अद्‌" (पा०द्ू०१-२-२) इत्यत्र सना ल्षिप्तस्य धातोरिक। एवि
शषणवादेहापि सम्बुध्यााक्चप्ताया, भरङृतेरोकारण बिद्ोषणे तदन्तवि-
सम्भवाच्च । तस्मात्सुचद्वयेऽ पि गवित्ययमाह" इति प्युदाहरण नाति
स्थितम्‌ । प्रकृातिभ\व पदान्तत्रहणन सम्बध्यते इत्याशयेन वु च्ृत्ति
प्न्य याञ्य, । आस्यश्च पल्ल मण्डूकम्टुतन्यायेन (दई का<सवर्भेःः (पाण
सूु०६-१-१२७) इत्यन्न पदान्तय्रहण सम्बन्धनीयमेव । अन्यथा नर्यो
गस्य इत्यादावातप्रसक्ताराते दिक्‌ ।

स्यादतत्‌ ; नपातसमुदाया एत । आह उ अ!हा, उत आहा उता.
हा इत्यद्‌ । ततश्चाद्‌चद्भाचात्‌ “निपात्त एकाज्‌" (पा०स्‌०९-१-१४)
र्यननव [सद्ध( सन्ञा | न चवम्‌ आहः इति' इत्यादेषु "ङ" (पान्सूर
१-१-१८) रत्यस्म्र भरसङ् नर्चुषन्वक्राऽपस्युकेरः न तूञ्‌ इत समाधा
नात्‌ । अत एव "उञः (पा०सू० १-९-१७) इति सूते अजकारोच्चारण
माप सायकम्‌ । अत एव च “उञ, (पान्सू०१-१-१७) ध" (पाश्सू°
१-१-१८) इत्यत्र भाष्यकृतेक्तम्‌--"द्व।वुकाराविमौ । एका.ऽननुचन्ध
कः, अपरः सानुबन्धकः इनि । न चवप्रपिसा उओ इत्यत्राऽङ्न)-
ड(रक(स्रास्वनिाङ्ति व्रततिषवे प्राप्ति परतित्रस्तचायद्यिति वाच्यम्‌, अ-

१६७ शब्दकोस्तुभ प्रथमाध्यायव्रथवपादपश्च पाहि के-

नाडित्वस्य पय्युदासाश्रयणन।ऽऽङनाङोरेकादेशस्या दि वद्भावादनाह
हणेन ग्रहणात्‌ । प्रसज्यप्रतिषेधे दयसमथेसमासो दक्यभदश्च स्यात्‌ |
भाष्येऽपि प्रतिषिद्धाथेमेतदिव्युक्तिरभ्युरचयमात्म्‌ । कथमन्यथाऽनुप
दमेव 'अदोमवत्‌' दव्यच्रानिप्रसङ्गमाशाङ्य प्रनिपदोक्तस्येवोकारस्य
ग्रहणमिति समादध्रीत । नस्मादिद्‌ सूत्र विनाऽपि सवे लक्ष्य निध्यू
दमेवेति चत्‌ ?

अत्रोच्यते--आहो उतादहा इत्यादयो न निपातसमुदायाः, किन्त.
खण्डा एव । एतच्च एनत्घुजबलास्प्रतिपदोक्तस्योकारस्य ग्रहणमिति भा
ष्यवराच्चाध्यवसीयते । तेन आम्‌ आहो देवदत्तः इत्यत्र अम एका
न्तरमामह्वितम्‌?' (पाण्सू०८-१-५५) इति निघातप्रतिषध. सिद्धः
अत पव पदकारेरपि “ओषुवत्तमरुत' इत्यादौ “ओः इत्यायेकपद्ेनैव
पठ्यते । तदेवं सू्रकारभाष्यकारपदकाराणां सम्बाद एवेति स्थितेनि
प्राततसमुदाय पवायमित्यान्चियितच्सूतर प्रत्याचक्षाणा परास्ता, ।

स्यादेतत्‌ , अनदाऽद्‌. सममवदित्यजातिप्रसङ्कः, च्व्यन्तस्य निपा
तत्वात्‌ “ऊयीदि च्विडाचरचः' (पा०स्‌० १-४-६१) इति गति सन्ञाविधा
नेऽपि शप्राग्रीदवसान्निपाताः” (पा०स्‌ऽ१-४-५६) इत्यस्याधक्रार।त्‌ |
च लक्षणग्रतिपदोक्तपरिमापया राक्चणिक जकारे व्यावत्येत इतिवा
च्यम्‌ , वणेग्रहणेषूक्तपरिभाषाया अप्रहत. । अन्यथा “एसोऽयवायावः"
(पा०सू०६-१-७८) इत्यपि इर्यः ईइृत्यादां न प्रवत्तत, "चक्रे' चक्रिरे
इत्यादौ भरतिपदोक्ते चारिताथ्यात्‌ । बणेस्य भ्राघान्ये माऽस्तु परिभाषा,
विशेषणत्वे तु स्यादेवेति चत्‌ { न, अचिहेषेणाप्यगप्रच्त्तेः सपपादत्वात्‌।
तथा च षष्ठ वश्ष्यामः-*“अभ्युपत्यापे च्रूमः-अगागः समभवद्राऽभवादे
त्यादो "गमे" (उ०सु०१-२-२३५) इत्योकारस्य प्रतिपदोक्ततयाऽति-
प्रसङ्ग, स्यादेव? । नन्विह गोणसरुख्यन्यायेन समाधानमस्तु । तथाहि,
'सघीभवन्ति ब्राह्यणाः" त्वद्भवति देवदत्तः" "मद्धवसि त्वः प्त्वद्धबास्य
हम? इत्यादौ वचनपुरषव्यवस्थानुरोधन च्विप्रत्ययस्थले सर्वत्र प्रकृते
रव कतेत्वमिति सिद्धान्तस्थितिः । तथाच प्रकृतावारोपेण वत्तेमाना
दिकृतिवाचकाच्छन्द्‌च्च्वेख्पत्तो चविप्रत्ययं प्रति प्रकृतिभूतस्य वाहीः
कादिदत्तगो शब्दस्य गोणाथता स्पष्टैव । अत पव अमहान्‌ महान्‌ भूतो
मह दूतश्न्द्रमाः इत्यादो “ानमहतः (पा०सूु०६-३-8द) इत्यात्वं न
प्रवत्तते इति चत्‌ ? न, दश्टान्तद्‌! छ्ान्तिकयवंवस्यात्‌ । तथाहि, विशि
एरूपापादाने गेणमनुख्यत्यायः । तस्य (अथवद्भहणे नानथकस्यःः (प
मा०१४) इत्येतत्पारेभाषामुरुकत्वात्‌, अथा पस्थितेश्च रूपविशषन्रह-

विधिशेषप्रकशणे प्रग्रह्यसन्ञासूज्रम । १२७

खापेश्चत्वात्‌ । तथा च “आन्महत (पाश्सुन्द्‌-३-9दे) इति विशि-
छ्ररूपश्रहणन विधीयमानमात्व गौणे न भवतीति युक्तम । इह तु
“ओत्‌” (पा०सू० १-१-१५) इति वणपुरस्कारेण विधीयमाना प्रयद्य
सज्ञा कथ गोणाथवृत्तने भवेत्‌ । निपातसज्ञातु तस्यापि सुख्येव
अत पव सन्ञादवदयुरस्यापन्य-दवाह्युरि ' इत्यत्र “"राजदइ्वश्युराद्यत्‌"
(प!०सु०४-१-१३६) न प्रवत्तेते । “अन इस” (पा०स०४-१-९५) तु
प्रवर्तते एव । अन्यथा इञो यतश्च तुल्ययोगक्षेमतेव स्यात्‌ | अत पव
'गोवाहीका चन गा वाहाक पाठयः इत्यादा इद्यात्वे स्त पक तयारपि
वणोश्चयत्वात, "गात ` (प्राऽस्ु०७-१-९०) इति तपरत्वमाकारान्ताः
पटक्चणाथमिति वक्ष्यमाणत्वात्‌ । तथा च “ओतोऽम्‌” (पाण्सु०६-१-
९३) इति सूत्र भाष्यकद्वक्ष्याते--“गामत्यत्र पराडपि जद्धानरवकाशे-
ना ऽऽत्वेन बाध्यतः' इति । तत्रैव केयरोऽप वक्ष्यति-आत इति सूत्र
पास्यय्‌ | आओक।रान्तापरक्षणतया चा “गोत (पाग्सूऽ७-१-९०५) इत्ये
तद्याख्येयम्‌” इति । चच्यादिभ्रन्थेष्वप्ये वमेव स्थितम्‌ ।

यत्तु वदन्ति-मुख्यपव स्वायं सास्नादिमति गोशब्दो चद्यात्व
छमते । ततो वाही करादि शब्दान्तर खन्निधानाद्वोणताप्रती तिः । गोभवत्‌
इत्यत्र तु गोणा्थतां विना च्विरव दुम इति वैषम्यम्‌ | तस्मात्‌ पद-
कर्यष्वयं न्यायो न प्रातिपदिककायंश्विति स्थितमिति । तच्चिन्त्यम्‌,
वाक्यसंस्कारपक्ष वच्यात्व्रच्ुत्तितः प्रागव मोणाथवगतेः । यन्त कार-
काणां क्रियथेव श्रौत सम्बन्धस्तत पकक्रियावदशीकतानामसरुणेकदाय
तौन्यायन पाष्णकः परस्पराचच्छद्‌ः । तथाच गामानयः इव्यन्वयषे-
छायां न गोणा्थता, किन्तु चाहीकन सह पारणिकाचच्छेदवेखायाम्‌ |
न खान्तरङ्धत्वेन पच्त्त पदसस्कारो बदहिरङ्गगोणत्वप्रदतीतावपि निवसते
इति । तदपि न, लाचताऽपि च्रूते' पाठयः इति क्रियान्वयायैच गोण
ताया आश्रयणीयत्वात्‌ , कटोऽपि कमे, भीष्मादयोऽपीति पश्च कथञ्चि
दुक्तिसस्भवेऽपि सामानाधिकरण्याद्धीष्पादेरद्िंतीयेव्येवं रूपे भाष्योक्तं
पक्चस्तर त्वङडक्छन्यायानवतारच्च, -न्वादुुर.- इत्यच्रञयप्यभावाप
तश्च, राब्दप्रयोक्रा वाहीकनिष्ठस्येव कमेत्वादेर्विवक्षिनत्वार्च । तस्मा.
दणाश्रयत्वाद्‌ बुद्यात्व ईत्यव तत्व, नतु पभातपादकक्ाय्यत्वादात।
अत एव च न्पकाच्च प्राचाम्‌ ` ‹पान्सू०५-३-९४) इत्यादौ प्रातिपदि
ककायंत्वेऽपि न स्मायादयः, विशिष्टरूपपुरस्कारेणैव स्वनामसज्ञा-
विधानात्‌ । “आसिव्यक्तपदाथो ये इत्यपि गोणमुख्यन्यायस्िद्धा्थक-
धनप्र, प्रास्द्धप्राखदत्व एव [ह सुख्यत्वगाणत्व इत्यन्यत्र विस्तर |

१२९ कोस्तुभ्रथमाध्यप्य्रथमपाद्‌पञ्चमाहिके-

अत एव सवौदिसूतरे “सज्ोपसजनपरष्तषेश्र इवि वासिक प्रत्याच
क्वाणो दरद त्त आह~--'"सज्ञाप्रनिषधस्ताचनख्च चक्तञ्य अभिव्यक्छपदाथा
ये इत्येव सिद्धत्वात्‌” इनि ¦ यच्च तत्र कैयटो वक्ष्यनि-- “प्रसि द्य्रस्ि
द्विवशान्सम्मवन्नपि गेाणसुख्यन्यायो नेहोक्त'। पद्कायष्वय नतु
प्राति पदिककार्येष्वित्यास्घूे उक्तल्त्रष्त्‌ः इति । तदभ्युच्चयमात्रम्‌
युष्मदस्यदा स्वरूपमात्राश्चयाणा कायाणासुपस्लजनतायामिव सज्ञायां
धह्स्यापत्त, “्युष्मह्युपपद'' (पा०सू०र-४-१०५) “अस्मद्युत्तमः” (पा
सु ०९-८-१०७) इत्यादावपि त दा पत्तेश्चेति हिक ।

तदेवम्‌ 'अदोभवत्त' "गोगवत्‌" इत्यादो “ओत्‌” (पाऽचुऽ१-१-६५)
ईनि प्रगरह्यसन्नाऽव्ययत्वादिषद्‌ दुकौरेति पृदेपश्च पय्यवसन्न ।

अ्रोच्य्रते, पूवशूत्रऽनाडिति पयुदासादग्ङ्सददराः परतिपदधररिता
पत निपाना यृह्यन्ते । इराप्यथ),ध्िकारेणानाद्ुहणादुचच्या चा तथवेतति
सच सुस्थम । तथाच सबदुसुतच "अक्ारात्कार। भचुपस्जनत्वे सध्ये
भरतः इति प्रघद्टके `तदा स' सोः (पान्चु०७-२-१०६) इति सत्व
तद्यविक्लेषिनत्वद्रौणलायामपि स्थादिल्याराद् '्ट्यद्‌ादीनाम ' (पाः
स्‌०७-२-१०२) इत्यत्र “अनुपस जनात्‌" (पा०स्‌ ०-१-१४) इत्ति परि
भाषयार्तुपलज्ेनानामेव प्रहणे सिद्धे तथाभूतानामेव सत्वविधावनुव
संनाश्च कथिदोष इति समाधत्त कैयट, |

सम्बुद्धौ शाकव्यस्येनाचनाषचं ( पाऽघु०१-१-१द ) । ऋषि्ेद

तदुक्तख्षिणाः' इत्यादो तथ द्रानात्‌ ¦ सम्बुद्धानिप्ित्तक आकारो

ऽवदिक इता परे प्रगरद्या ञा स्यात्‌ । णवेष्णो इतिः "विष्णतवित्तिः। स
म्बुद्धा्विति किम ? गचित्ययमारेतिं इत्तिकारः। पएतक्निष्करषेश्च पूवस
उक्त एव । अनष क्रिम्‌ 2 अह्यघन्धवित्यनत्र्ीत्‌ । ईताविति
किम्‌ ? परोऽत्र)

उञः (पा०स्‌० १-१-१७) । उञ इतो प्रगृद्यसक्षा वा स्थात्‌ ।
इनिः "विति? ।

ॐ (पा००१-१-१८) । उञ इत्यनुवसते, शाकट्यस्येति, परगृह्य
भिति च । प्रगृह्यस्य उञ इनो परे ऊ आदेरा वा स्यात्‌ । दीर्घोऽद्ुना
सिक ऊः इति । इह यदेको योगः स्यात्‌ उञ ॐ इति, तदेशे वि.
कडिपते रूपद्धयमेव स्यात्‌--ॐ इनि! उ इतिः । अते योग बिभस्य
प्रगृह्यसज्ञाऽपि विकरटिपत्ता ¦ एवमपि “ङः (पार्सू०१-१-१८) इति
द्वितीयसूत्रे यदि प्रगृयग्रहण शाकस्यग्रहण चल्युयमपि नायुवत्तंन,
तदा उञ्मात्रस्य नित्यमुसाविधानात्परगरद्यस्यवाश्रगृद्यस्यःप्यादेशः

विधिशेषप्रकरणे रगरृद्यसंज्ञासूञम्‌ । १३७

स्यात्‌ ! तच प्रगरह्यस्यादेदो ते स्थानचद्धावेन धगरद्यत्वात्‌ ऊ इति
इति रूपं सिद्धम्‌; न च “अनदिवघो (पार्सु०र-१-१-५६) इति
प्रतिषेधः, उञ इनि सञ्युदायरूपेणाश्नयणात्‌। तथा च “इट दारे (पा०
सू०७-२-२८)इनि सृजे इट इति सप्नुदायरूपाश्रयणाद्‌ 'अध्रहीते' इत्यत्र
च ““्रहोऽलिरि [पाण्सू्‌०७-२-३९७] इति दीधघस्य स्थानिवद्धावमा

धित्य सिञ्छोपः सिच्यतदीति स्थानिवत्सूत्र वक्ष्यते । अप्रगृह्यस्य त्वदे-
शा$युनािको यण्‌ स्यात्‌ । तथा चे्टरूपञ्नितयमध्ये ॐ इति" इत्येकमेव
सिद्ध न त्वपरं दयमित्यव्याक्षिः | अतिव्यािश्च साुनासिकवकारयुक्त
स्यानिष्ठस्यापि प्रमङ्गात्‌ । अथ प्रगृह्यय्रहणमाच्रमय्चुवत्तंत तद्‌ प्रयह्य

स्योजो निव्यमदेद्ा स्यात्ततश्च "विति" ऊ इतिः इति दे पवश्पिस्या
तां,नतु उ इतिः इति तृतीयम्‌ । अथय शाकस्यग्रहणमाज्मयचुवन्तत तत
उञ्गाच्रस्यादश्विकट्पनाद्‌ ऊ इति "उ इतिः इति दय प्रगृद्यस्य, "विति

चिति इति दयमप्रगरह्यस्यनि सकङनया रूपचतुष्टय स्यात्‌ । त्र जित.
यस्थेष्ठत्वेऽपि सालुनासिकवकारयुक्तमनिष्टमापतति । तस्माच्छाक-
दयन्रहण प्रगृह्यत्रहण चेन्युभयमञ्चत्तंत इत्युक्तम्‌ । इह विभक्तिविपरि

णामन भरगरह्यस्योज इति व्याख्यातम्‌ । आदेशसामानाधिकरण्येन प्रगृद्य
ॐ इत्येतद्देखो मक्तीनि उ्गख्यानेऽपि न काडचद्धिलेष इत्यवधेयम्‌ ।

नलु परिनेष्ठितमेव प्रयागा, परिनिष्ठितत्व च अप्रबत्तानेत्यविध्यु

देदयतावच्छदकानाक्रन्तत्वम्‌ । निहते तिडर्तादावव्यासिवार्णायाप
चृत्तेनि । वेकट्पक्रेडागमोद्‌ दयतावच्छेदकाक्रन्ति शलेद्धाः इत्यादाव
व्याप्तवारणायाकत ननत्यति । अत्त एव पच्‌, लटू' इव्यादीगासलसोकक-
तेति सिद्धान्तः । तथाच उ इतिः इत्येतद्पं न स्यादेव । अचर हिका
कट्यमते ऊअददहान भाञ्यमव। इतरेषां मते तु भगदह्यत्वमेच नास्तीति
चेत्‌ ? नवदेव यदि शाकद्यन्रहण यथःश्चुत स्यात्‌; तत्त विकल्पमाच

तात्पयकमर । तथाच माष्यम्‌- “शाकल्यस्य विभाषा यथा स्यात्‌
इति “ऊ चा शाकल्यस्य इति च । तथाच तजर केय्यरः-शाकल्यश्चु

तरव फूल वाग्रहइणन प्रतिपाद्यानि इते, (स्स्युत्यन्तरानुसन्धानद्कःरण
विभाषा सम्पद्यते” हाने च । यद्वा) अस्तु शाकल्यन्रहण यथाश्चुनम्‌।
तथापि “निपात पकाज्‌" (पाण्सु०१-१-१४) इत्यनेनैव सिद्धे “अ.”
(पाऽसु०१-१-१७) इति तादच्ियमाथम्‌ । तथा च शाकट्यामिन्नमनेन
परगरह्यतेति प्रथमसूत्र थः । उ्चरघुते च प्रगृह्यस्येञज इत्ये तःवतेव राक.
व्ये छभ्धे पुनः शाक्रल्वानुच्च्येतरेषामापि मते पाक्चिक प्रगृद्योऽस्तीत्य-
चमोयते । तेन उ इत्ति' रूप सिद्धम्‌ ¦ भथ बोत्तरसूत्रे पुन" शाकल्या

१८

१३८ शव्द कौस्तु सग्रथमाध्वायप्रथसपादपञ्चमाहिके-

युदत्तिलामथ्यीच्छब्दाणिकाराश्चयणेन दाकटस्येष ऋषेर पत्यान्तरं म
ह्यते । अस्मिञ्च पश्च प्रगरह्यस्योज ईत्यनुघादसाभभ्यादेव प्रगृह्यनाऽपि
छभ्यते यथा दकि लोपः (पार्सू०-४-१-१३३) हइत्यसुगादसामथ्यौ
दरगिति दिक्‌ ।

आदेशश्चायमयुनासिक इति निर्देशादेव व्यक्तम्‌ । तथा च बब्ह्च
प्रात्तशाख्यम्‌-"“उकारश्चेनि करणेन युक्तो रक्तो पृक्तो द्राधेतः शाक

^” (ऋ०श्रा०१-१८) इति । रक्तसक्ञोऽननासिक इति च | अत एव
'यदेतनू इति पदकाराः पठन्ति' इत्यतुकरणे “यरोऽनुनासिकेऽ्नुना
सिको वा” (पा०सु०८-४-७५) इत्येष (षेधेः प्रवत्तेने |

ददतो च सक्षम्य्थ (पान्सु०१-१-१९) । शाकल्यस्य इताषेति नि
चृत्तम्‌ । देदस्तमुदन्त च राब्दरूप सत्तम्यथं वत्तेमानं प्रगृद्य स्यात्‌
अध्यस्यां मासकातनू! । मामक्यां तन्वामेते पश्चि "सुपां सुद्धुस्‌"
(पा०स्‌०७-१-३९) इने द्टु्तसक्तमाकाषेता । मामका इति, तनू दरति
पदकाले कायादाहरणे वेध्ये । "सोमो गोरी आधेधितः' इति सहिता
यामप्युद्‌ाटरणम्‌ । इदूनावति [कम्‌ ? प्रियः सुय्यं प्रेयो अग्ना मवाति।
अग्निश्तब्दात्परस्याः सक्तम्या डाथादेडा । पदकारः प्रगद्योभ्वितिशब्य
प्रयोगस्य नियमितत्वनदापि पदकारे इनिशाब्दरप्रयोग्रसङ्ग इति भ्रत्य
दाहरणमिदम्‌ । सक्तमीच्रहणं किम्‌ | घीनी, मती, खुष्टुनी। धीत्या
मत्या, खष्टुत्यति प्राच तृतायकवचनस्य पूतस्वण इकारः । तत अ
कः सषणे दीधः (पाश्खु०ह-१-१०९) ईइत्येकादेश्ः । न लिह सुपो
लुक्‌ हस्वश्चरवणापत्ते । अथेग्रहण किम्‌ १ वाप्यामश्वो वाप्यद्वः।
नयामानिनेद्यातिः “सज्ञायाम्‌” (पारषू०२-१-४७४) इति सत्तमीलमास |
नसु सप्तम्यथर्पाहास्त्यव तत्कथमथशग्रहणे कतेऽपोषसिद्धिरिति चत्‌
इत्थम्‌ , जहत्स्वाशाच्रत्तिरिति पक्चे पदे वणवबदरत्तो वरसिपदानामान्ं
कयादीदन्तमिहानथकः न तु सक्तम्यथचत्तीति स्पष्ठमेव । अजदत्स्वाथा-
हृत्तिरिनि पक्षेऽपि उपसलजेनपद्‌ न स्वाथमाे पयैवस्यति किन्तु तत्स.
खरे प्रधाना । अथेग्रदणसामभ्यांच्च यावानर्थः सप्तम्यारऽमिश्ायते
भधयासंखष्टो निष्छृष्ाधिकरणरूपस्तावन्मा्स्यह श्रह णामिति चत्ति
प्रविष्टन भविष्यति । यद्यपि वाक््यवत्समासरेऽपि द्युत्तसप्तमीवलेनाभे
करणमाच्रवोधः पश्चाद्वाक्याथेतया ससृष्टबोध इति वकतु शक्यते, त-
थापि ।सद्धान्ते तावत्‌ "समथ" पदेावांधि '' (पारसू०२-१-१) इनि प-
रिमाषाचुरोधात्‌ समासस्थरे एकार्थीभाव एव सामभ्य, न तु उयपेश्चा।
अत पव “इपसज्ञने विक्षणान्वयो न भवनि शक्येकदे रात्वात्‌ इति

विधिशषव्रकरण प्रयृह्यसनज्ञासूत्रम्‌ । १३९

द्वितीये वक्ष्यते । मःमांसकादीनामपि निषादस्थपत्तिन्यायन पृवेपदाथ-
सम्बन्धिनि लक्चषणाऽभ्युपगमाद्युक्तेवाथग्रहणिन वाप्यदवनदयाति्रश्चते-
व्योचुत्तिः । आतिः बाका ।

दायारिरातिरारिश्च बलाका बिललकण्टिका । (अ० का०२-५-२७)

इत्यभरः; । आद्याखरयोऽपि सखीलिङ्गः बखाकाष्ाहचयोदिति के-

चित्‌ । वस्तुनस्तु श्राय)द्यसख्नय, प्चिविश्चेषवाचका नतु वलाकाप
याया. । अतो वखाकासाहचयमकिञ्चित्कर सखरीत्व परमस्त्यव । स्लल-
काश्च खीलिङ्गकाण्ड-- "आटिः रारारिवेरटीः' इत्युक्ते. । आतरपि त.
साहचयात्‌ ।

तपरकरणमसन्देदाथमिति त्ति. । अन्न वान्िकम्‌--

ददतो सप्तमीत्येव टुतेऽथग्रह णाद्धवेत्‌ ।

पूवस्य चत्सवर्णांऽसावाङ।स्मावः प्रसस्यते ॥

वचनाद्यज् दीधेत्व तज्ापि सरसी यदि ।

ज्ञापक स्यात्तदन्तत्वे मा वा पुतपदस्य भूत्‌ ॥

अस्याथे.-देदुतौ सक्षभीत्येवास्तु नार्थोऽथन्रहणेन । अन्रौत्तरमाह--

ट्क्ष इति । सक्ाविधो प्रत्ययग्रहणे तदन्ताबेघेरभावात्‌ । सक्तम्या पव
सन्ञा स्यात्‌ । लुतेऽपि सुपि भक्रनिभागस्य सन्ञाक्द्धये तु कन्तव्यमे
वाथग्रहणमित्य्थः । ननु सोमो गोरी' इयाद्‌) विमक्तिन दुप्यते किन्तु
“धीतीः "नती" इत्यादाविव पूवैसवर्णे कृते “अकः सवर्णः इति दीर्धैका.
देर तस्वादिवद्ध्‌वाल्स्तमीग्रहणदस्त्येव सक्तमीत्याराङ्कयाद-पूर्व-
स्येति । आडम्भाव इति ¦ पकादे श बाधित्वा परत्वादाङ्गत्वाच्चाऽ०ड.
मौ स्वातामित्यथैः । तस्माल्लुगेवति स्थितेऽथग्रहण कन्तेव्यमेवेति भा-
व. । नत्वथग्रहण माऽस्तु वचनसामभ्याच्चि सन्ञाविधावपि तदन्तवि
धिभविष्यतीद्यादाङ्खय।ह वचनादिति । यन्न दौधत्व तत्रैव वचनार्स्यात्‌
"हति न शुष्क सरसी शयानम्‌” इति यथा । अन्न हि सरददान्दात्पर-
स्य सप्तम्येकवचनस्य “ईइ याडयाजीकायाणामुपसख्यानम्‌ ” (का०्वा०)
इतीकारादृश्चे सप्तमी श्यत । तथच सोमो गोरी इत्यादौ न स्यद्‌
वेद्यथ. । एतद्‌ दूषयति-तन्रापीति । तन्नापि सत्त्व! लुगेव न त्वीका-
रः । यदि सरसीशब्दाऽपि वत्तते । असन्दिश्ये सन्द्ग्धवचनमेतच्छा-
खाणि चेस्प्रमाण स्युरिति यथा । अस्ति हे खररखीरशनब्दो दश्चिणापथे
हि महान्ति सयासि सरस्य हत्युच्यन्ते" इति भगवदुक्तेः «कासार, स.
रसी सरः"*(अन०को ०१-१०-२८) इत्यपर्काश च्च । तथाच "सरसीः परि
रीलितुं मया? इत्यादे प्रयोगोऽपि दभ्यते । एवन सरली शब्दोऽपि

१७० शब्दकौस्तुभव्रथमाध्यायथथमपाद पञचमाहिके--
लु्वि भाक्त एवेति वचनात्तदन्ता ४ रिति स्थितम्‌ } ननूक्त्सस्या
ऽस्तु सरक्लीशञ्द्‌, सरस्‌शब्टोऽप सन्नो नेरविंवाद पव । तथाच
सान्तदिवेकारदेद्योऽयमस्तु' एष हि सान सक्ञावेधो ज्ञपकष्ट्यक्तस्य
तटन्तश्रहणस्य पुनरध्रयण न कत्तव्य भवताति चत्‌ ९ न, तथा सता
कारस्य सुप्त्षेनानुदात्ततया सरः शाब्दस्य च खृधातोरस्ुनि व्युत्पा
नस्य नित्स्वरेण सरक्ताते पदमादू यदत्त भ्रस्न्यंत । गास{दि्ष्ु "(पिष
स्यादयश्च' ( कच्चा ) इति पाठाव्पप्पद्याद्यन्तःपातिन सरः
चब्दान्डीषा त्वन्तोदाचमिष्यते। तथेव वेदे पाठात्‌ 1 पतन्ति भगृह्य
संज्ञाकरणे प्रत्ययरक्चण नास्तीति ज्ञापनायेदमयेग्रहणमस्तु । पवञ्च
“इदुदेद्‌ द्विव चनम्‌ ' (पा०्सू० १-१-९१) इति दत्र इदुदेदन्तं द्विवचना-
न्तमिति पश्च द्दुदेदन्त यषद्िवचन तदन्तमिति पक्षश्च समितो सर्ति
तत्र हि कुमाय्यरगार कुमाय्पगारम्‌, अशुक शुक सम्पदययेतां शुकस्य
स्तां चद इन्यत्रातिन्याक्चिरिति दोष । सच प्रत्ययलक्चषणविरहदैषो
दूत इत्याद- ज्ञापकमिति । प्रगरद्यतज्ञाप्रकरणे प्रत्ययलक्षमामावस्येति
शेषः । केद्‌ ज्ञा पनसुपयुज्थते, तद्ाह्‌~तदन्तत्व इति । तद्न्तग प्क्ष
द्वयेऽपीत्ययः । ननु सक्ञाविधो प्रत्ययग्रहणे तदन्नविधरभावादेव
तदन्तपक्षस्तज्न न स्थित इत्यपार्नोषादाह-मा। वेति "वाप्यद्वः इत्यादौ
मा मृदित्यधेः।

अन्रदमवधेयम्‌; “अवित्स्तनस्जिभ्य इ "(उ५सु०2-४७७द) इति षु
जाद्‌।(रेत्यतुवत्तमनेि यापाः किद्‌ च''(उर्सु०३-७९७) "वातप्रमीः" *(उ०
सू०४-५७९.) इाते सूत्राभ्यां शाब्दन्नय व्युत्वप्द्‌तम्‌। वान्त्यनेनेते ययी
मुाक्तमागे । पिबति रसान्पाति वा छोकमिति पपी. सुय्ये. । वात प्रमि.
मते सम्मुखधावनादिति वातप्रमी, निनडङ्ख सगाकृति्वातसगनामा
पश्चुषिदेष । एम्यलिभ्योऽपि ङ सव्णंदीघत्‌ '्पपीः "ययी? "वादश्रमी
दति ङ्प निचिवादृम्‌ । तथ्ाचह श्रयमाणस्येकारस्य स्मीत्वात्‌
तत्रापि सरसीं यददेःदत्यकस्तङ्गतम्‌;, इकारस्य भूयमागस्यासम्मकवात्‌ ।
सामभ्योत्तद्‌न्ताविधिमेविष्यतीत्यस्याथंः। तस्मादुक्ायदे सामथ्यो-
तदन्तविघो खन्धे 'लोमो गौसै' इन्यादि भविष्य्त्याद्चयः । धयथी
आालक्तः' इत्यादो तु भाव्यमेव प्रङ़तिमावेन । न चाय योगम्छान्दस
स्तथाचिधानामेवोद्‌।हरणानां दत्तत्वादिति वाच्यम्‌, सुनित्रयोक्ति वि
नाऽस्मदिच्छया उन्द्सत्वकल्यनेऽतिप्रषङ्कात्‌, खोके प्रगृह्यत्वे न
मवत्तीत्यस्मिन्नथं प्रमाणाचुपरम्माञ्चः 'अप्रतिषिद्धमनुमन भवतिः इति
स्थायेन खोक "यीः पपी वातप्रमीः इत्येतेषां प्रगृह्यत्वस्येव न्याय्य

विधिशेषप्रकरणे घुसंज्ञासूचम्‌ । १४१

त्वाच्च । अत एव ( दम्टदत्रतुषु* (पा०सू०६-३-=९) इति सूत्रे “दक्षे क
(काऽवा०) इति वार्तिकमुपादाय कंसप्रत्ययः सादेशश्च छन्दस्येव, भास्थे
लरक्षस.' श्युद्‌ाहुतत्वादिति केचिदिति व्याचक्चाणा हर्दत्ताद्‌
यद्छान्दसत्व चद्‌तां मते स्वस्यापरितोषमाविश्चक्रुरिति दिक्‌ । ।
दाधाघ्वदाप्‌ (पा०घूु०१-१-२०) । दारूपा घधारूपश्च धातवो घु
सज्ञाः स्युदौष्देपो वजेचित्वा ! तन्न दारूपाश्चत्वार --"इदास्‌"
(० ०१०९९) पणिद्दाति, «दाण्‌? (ञबा०प०९३०) प्रणियच्छति,
दो (दि०२०१९४८) प्रणिद्यति, “देङ्‌ (भ्वा०अ!०९६२) प्रणि
दयते । धारूपौ दो-“इधान्‌” (ज्ु०उ ०१०९२, प्रणिद्‌ याति,
श्वेतू" (वा०प१०९०२) प्रणिधयति चत्सो मातरम्‌ । अदाबिति
किम्‌? "दाप्‌ कवने” (अऽप००५२) दातं बहिः । टूनमित्यर्थः |
घुष्वाभावाद्‌ शदोदद्धो.“ (पा०लू०७ -4-४६) इति न प्रवसते । ¶देप्‌
दो धने” (भ्वा०प०९२४) अवदात सुलम्‌ । इह घुत्वाभावाद्‌
“अच उपसरगांच्तः” (पा०खु०७-४-४७) इत्येनन्न । घुप्रदेशा “^ने्गद्‌
नद” (पाण्सु०८-६-१७) इत्यादयः । इह दादेङधेटामनुकरणानि व्यव
स्थाप्य तच “गृतिवदचुकरणम्‌? (पन्भाऽ ) इत्यतिदेशाद्‌ “आद्च
उपदेशेऽशिति” (पाण्सू०द-१-४५) इत्यात्व क्रियते, अनेमित्तिकम।त्व
शिति तु प्रतिषे इति सिद्धान्तात्‌ । न चेवं विमक्तर्त्पत्तिर्म स्यादघा
त॒रिति धात्तिपदिकलक्ञ,निषेधादिति वाच्यम्‌ , अधातुरिति पर्युदा
सोऽय न तु प्रसज्यप्रतिषेधः । अस्ति चेह स्वाश्चयमघतुत्वम्‌ । यद्ध,
“यत्तदेतेभ्य.” (पा०सु०५-१-३९) इत्यादाविवेह।पि कायेविशेषपुर-
स्कारेणेवातिदे शर्नस्थभच्रत्ती भविष्यतः । नतश्चतुणा दारूपाणां योश्च
धारूपयोरेकदोष कृत्वा दन्दः कर्चत्यः प्राणदाता इत्यादो छइत।-
त्वाना दोदेङ्धेटां तु स्थानिवद्ध।बास्लिद्ध घुत्व छक्षणप्रति पदोक्तपरि
भाषावा भनिरचुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य" (प०भा०८२)दइत्यस्याश्च
नेद प्रचनत्तिः, सर्वषां स्वरूपेणेबानु कृतत्वात्‌ । अत एव दारयतिव।रय-
योनातिश्रखङ्ग.+ तयोरचुकरणे आत्वा लम्भवेनेह इश इत्यनयार्नुपात्त.
त्वात्‌ । नचु कृतात्वस्य सूत्रे निदंशात्‌ श्रणिद्यति' श्रगिधवातिः इत्यादौ
चत्वविरहात्कथं घुत्वमिति चत्‌ १ भ्रन्तोऽक्ति। न हि वय छतात्व.
मनुकुभों येनोक्तदोषः स्यात्‌ , अपि तु ददोध इत्येडन्तेप्ेवालुक्रियमाणेषु
रक्षणवशनिष्पन्नमात्वमित्युक्तम्‌ । न च लक्षणेन स्वरूपान्यत्वेऽप्यनु-
करणता हीयते “लदयुर्लम्बुद्धौ ” (प।०सू०७-१-२.२) इत्यनापि सखि.
रपप्रतीते५ (गवित्ययमाह इत्यन मोशन परनातेश्च । द्ाङ्स्तु नह

१४२ शब्दकोरतुमग्रथमाध्यायप्रथमपादपश्चमाहिके -

हण, तदनुक्ररणे अत्वाकस्तम्मवात्‌। वातिकपते एजन्ताना दीडयदीन।
मत्वविवानात्‌ । भाष्यमते त्वेज्निमेत्त परतस्ताद्वधानात्‌ । तेन दीङ्‌
स्तृजादावात्व कृतेऽपि धुसन्ञाविर्हात्‌ प्रनिद्ाताः इत्यज्न "तेमः
(पा०षू०<-७-१७) इति नेत्य णत्व न भवति “ङ्घ वेमाषा"' (पाण्य
१-२-२७) इति वकद्पक तुस्यद्व। तथा "उपादास्तास्य स्वरः
शिक्षकस्य इत्यत्र “स्थादवारि्'' (पा०्सू०१-२-१७)दतीत्व न भवतीति
सूच्कारस्य मतम्‌ । नन्वस्मिन्पक्षे दाप्दरैपावचुषृतौ न वा ? आधये
केरणपयुदासाभयसामथ्यात्तयाश्युसन्ञाविकस्प, स्यात्‌, अन्त्ये अद्‌
बत्ति व्यथ स्यात्‌ अनयुङकतत्वादव दद पाचु खज्ञप्रातिवेरहादि
चेत्‌ न; अदावित्यास्मन्नसति तयारप्यनुकरण सम्भाव्येत न हि
खक्चणक चश्रुषा ददिङदना द्द्पाश्च वटक्षण्य कन्धिद्युभूयत यद्र
खाद्‌ ग्रहणाच्रहणे व्यवस्थाप्ययनाम्‌ । “त्य।ख्पानताो विदेषप्रति पत्तिः"
(प०या०९) इते परमवश्िष्यते | कन्त्वगततिकगतेरषाऽनाभधानवत्‌ ।
नच तद्रुखेन कस्षद्धस्य प्रत्याख्यान शोभते)

वातकक्रारमत तु प्रवागस्थानामेव दाधारूपाणापिदमयुकरणम्‌ ।
न चेव श्रणिद्यति' श्रणिदयतेः इत्याद्‌। शिति न स्यात्‌) आत्वामावान्‌।
तथा "देङ्‌ रक्षण (भ्वा०अ(०९६२) अदत "घट्‌" (वान्यः
९०यदपत्यधित; श्रणिदाता' श्रणिघाताः इत्यादावपि न स्याद्‌
त्वस्य छाक्षणिकत्त्रात्‌ “लक्षणप्रतिषदोक्तयोः भ्रतिपदोक्तस्य प्रहणम्‌"
(पथ०्मा०११७.) इति न्यायादेति वाच्यम्‌; वचनबदेनेव तत्समाघनात्‌।
तथाच कत्ययनवातकम्‌ - "छयुलतज्ञावा प्रतिग्रहण शिद् थमः" इति ।
भर्द्वाज्ायास्तु परन्ति (दरादधकृताथमः इति । तथाच दाधाप्रकतयो
घु इति पाटत्वा दख घश्च म्रुतयश्चान द्वन्द छेत्वा सन्निधानाद्‌ धामरव
प्रतय इति उधाख्येयम्‌ ।

भाष्परकारःस्तु वाचिक प्रत्याचद्युः। तथाहि, “नर्मदः (पाभस
८-४-१७) इति सूते तावद्‌ वय प्रकृनिग्रहण कत्तेठय श्रणिभयते' (रण्व.
मयत ह्यत्रापि णत्वं यथा स्यात्‌ । तदेव पुरस्ताद्‌ पकृष्य घुक्कृतिमा
दात पाटष्याम. । घुश्च प्र तरच मदचति इन्दवः । सन्नि यानच्च पू
वात्तरयाः प्रकृतिग्रह ध्यित । न चव मौीनातिभिनात्योरपि माप्रञ्तित्वा
द्रहणापात्तः, माङ ऊकाराञुबन्धस्येव तत्रावदय पठनीयत्वाव्‌ । अन्य
था मामानःर्ईत्यन्नातिप्रङ्गात्‌ । तस्माद्‌ घुप्रकतिमाङति पटेन श्रणि
दयति, श्रा-(द्यतेःशत्यादेः सिद्धत्वाच्छिदथं तावदु घुनज्ञायां प्रृतिघ्र
हम न केत्तव्यामोात स्थतम्‌ । भर्दाजायक्त तत्या "विज्ृताथं कत्त.

? ४४ शब्दकौस्तुभव्रथमाध्यायप्रथमपादपञ्चमाहिने-

दाप्रकृतिः, पजन्तानामात्ववि धानभ्युपगमात्‌ । न चेष
बन्धनयुच्चप्रत्ययालिद्धिः, तच्राकारान्तछक्षणप्रत्ययविधिरि
ति वचननेव तत्सिद्धेः भाष्ये त्वतद्वचनप्रत्पास्यानयेज्ञविषये आतव
सिद्धान्तितमित्यन्यदेतत्‌।

इद्‌ त्ववश्ेष्यते, भाष्यवाक्तिकाभयमतेऽपि “उपादास्तास्य स्वरः
शिक्षकस्य इत्यत्र ““स्थाध्वो "` (पार्स्‌०१-२-२७) इनात्व प्राप्त, नच्प
भाष्ये सन्निपातपरिभाषया परेहतम्‌। उपदौीस्बूत इति स्थित पजषि
षये प्रव्तेमानमात्व सिच) ऽकित्वसमुपजीवति । यदि चात्र धुसन्ञा स्यात्त
“स्थाघ्वोरिच्च (पा०द्‌०१-२-२७) इति सिचः कित्व स्याद्‌ तोऽ क्कि
मुपजीञ्य प्रवृत्त आकारः कित्वप्रवत्तिकां घुखज्ञा न प्रवत्तेयल्येवेति ।

वा्तिकङना तु “दीङः प्रतिषेध. स्थाच्वोरित्वे'*(काण्वा०) इनि वचन्‌
मेव शतम्‌ । उभयमतेऽपि दी ङस्तृजादावास्व कृते श्रणिद्‌ाताः इत्ये
"नेद्‌" [पा०सू०<-४-१.७] इति णत्व भवति । अत पव वात्तिकङृता
"दी ङ, प्रतिषेध.” इत्येव नोक्त किन्तु “स्था घ्वोरित्व''ईइ ति विषयवि
रोषा निर्द्ः।

सूजमते तु न भाग्य णत्वेनेति स्पष्टमेव । किञ्च भाप्यवात्तिकयोरं
केवल सूजरकृता सह विरोध किन्तु परस्परेणापि । तथाहि, माध्यभते
श्रणिदीयते' (्रणिदीनः' इत्यादावपि नित्य णत्वं णत्वविधो भङ्ति्रह-
णात्‌ । वा्तिकमते तु वैकलिपिकम्‌; एजन्तानामेव प्रक्तित्वभ्युपगमेने
दन्नस्यापक्तित्वात्‌ । अन्यथा उपदिदौाषतेः इत्यत्रसन्‌ भा वापत्तेः । तदैष
श्रणिदाता' इत्यादौ सूज्कृतः सह द्धयोर्विरोघः । 'पणिदीन.' इत्याह
तु भाष्यकृता स्हेतर्यो्विंसेधो दुष्परिहर इति ।

2 |

अद्‌ वक्तव्यम्‌, 'वथोत्तर मुनीनां प्रामाण्यम्‌" इति स्तिद्धान्ताद्धा
ष्याक्तरीत्या स्वेत्र दीङः परे नेर्नित्य णत्वमिति स्थिते सूज्नवाक्तिकमते
ऽपि “शेषे विभाषा" (पासू०८-४-१८) इति व्यवास्थिताक्रेमाषामा-
धित्य माष्याविरोध. सम्पादनीयः, एकवाक्यतयेव सर्वनि्वांहसम्भवे
मतभेद कद्पनस्यानाश्चरयर्णायत्वादिति । नन्वदाविति प्रतिषेधे श्दापए्‌
खन” (अ०प० १०५९.) इत्यस्यैव भ्रहण युक्तम्‌, नतु देपः। पकारे
न्रूयमाणं आत्वायागादेत चत्‌ १ न, “अयुबत्धा अनेकान्तः (पण.
भा०८) हाते पश्च श्रूयमाणस्यापि पकारस्य काकादिवदनवयवत्वन
श्रातारजन्तत्वानपाय आत्वप्रचुत्ते. । “पकान्ता अनुबन्धाः” (प०मा०९)
ति पक्षऽपि मवत्येवात्वम्‌ “नाुबन्धङतमनेजन्तत्वम्‌ (प०मा०७)
ईति 1नद्धान्तात्‌ । अन्न च उदाचां माङो व्यतीहार" (पाण्सू० ९-४-१९)

विधिरषप्रकरणे घुसंक्षाव्रकरणम्‌ । १४५

दति इतात्वस्यगेडो निरदेश्षा ज्ञापकः न च शपराड्याने"(ज्लुरअा०१०८८)
इव्यस्येवाय निर्दे "व्यतिभिमीते' इत्यादौ तस्यापि करदाचिद्यतीहारे
बृन्तिसम्मवादिति वाच्यम, अपूृ्ेकाखाथस्य क्त्वाप्रन्ययस्य “माङ्‌
मानः इत्यस्मादनयिधानान्‌ । अन्न च माष्योक्तेरव प्रमाणत्वादित्याहुः।
एवश् मेङ इत्येव पठनीये ' माड व्यतीहार'” इति शगुखकरणं “नानुब-
न्धङ्तमनेजन्वस्वम्‌” (प०मा०७) इति क्ञापनाथमेव |
नाष्यकारास्तु नाय देष किन्तु दिवादिषु दाप्‌ शोधने” इत्येव प-
टिष्यतइत्याहः । न च स्वरे मेदः (दायति इत्याद ख्मयथाप्यादृयुदाच
त्वात्‌ । नच ताच्छीलिक चानादि द्‌ायमान ` इत्यन्न स्वरे मेदः । इयनि
धातोराद्‌युदात्तत्व दपि तु चानशो.ऽन्तोदात्तत्वाभ्रत्ति चेत्‌ ?न, उभ
यथाऽप्यन्तादात्तत्वानपायाल्‌ ¦ नच दयन्स्वरस्य सतिशिष्ठत्वेन भराव
व्यमिति वाच्यम्‌ “जन्यत विकरणभ्यः'' (पन्म्‌ाच्यर) इति पयुदासात्‌,
५अआत्ममानि खश्च (पा ०सु०३-२-४३) इत्यज्त्यभाष्यकेयरबसखेन खकशषीव
चानहयप्यन्तोद्‌ात्ततया निगय द्‌। स्थानि वतस्य. केयर्न्थस्तु खदसु-
अस्थभाष्यम्बोक्तिभ्यां विरोधास्पामाण्देक इति वक्ष्यते । ध्यायत्यादयस्तु
दिवाद्िष्वेवादन्तत्वेनन पडता" ५गणकायेमनित्यम” (पर्मा०९द्‌) इति
क्षपयितुम्‌ । वेन नन विभ्चखेद विश्वस्त" “पथिकवनिता, पत्ययादादवस-
न्त्य,” ( मन्दू ) इत्यादि सिद्धम्‌ । यत्तु भाष्ये एकान्तत्वपक्चेऽपि न
दोष इत्युपक्रम्य पकारलोवे कत भविष्यति, दाप्त्व तु भूतपूचमन्चुबन्ध-
मा्रित्य व्युत्पादनीयाभनि सिद्धान्तितम्‌ । तजेत्थ प्रत्यवतिष्ठन्ते-सत्य-
प्येजन्तत्वे उपदे एजन्तत्व कथमिति ? अत्रोच्यते--पित्करणसःम-
ध्यादुपदृशे पजन्तत्वामाचेऽप्यात्वभ्र्नात्तिः । वस्तुतस्तूपदेशत्रहण भाष्य
कारो न मन्यते । तथाच लच्न चक्ष्यति-उपदेशग्रहणं न करिष्यते । य.
युपदंर्रहणन करयते चताः स्ताताः इत्यत्रापि प्राप्नाति । अजान्याच्ा
यप्रतरात्तज्ञापयति न परनिमित्तस्येच आत्व मवनीत्ति | यदय कऋ्रीरूजी
ना णावेच आतव शास्ति । नेतद्रस्ति ज्ञापकं नियमा थेमेतत्स्यात्‌ क्रीङ्‌
जाना णाचवात्‌ । यत्ताहं <माोनानामेनाोतिर्दीडमं स्यपि च (पार्स
९-१-५०) दत्यन्नञ््रहणमनुबत्तयताते । ननु श्रणिदापयनिः इत्यत्राप्य-
दावात प्रात्तवधः स्यादति चत्‌ ८ न; यथाद्‌शपक्षेऽन्तरङ्धत्वादावस्था
यामेव घुसज्ञाया नेद्ेतत्वात्‌ । कायकार्पक्चे तु घुंज्ञाया णत्वसमान-
देशतया पुक प्रति णत्वघुसज्ञयोरसिद्धत्वेन भरागेव पुक्‌ ततो घुसखक्षा
स्यादत दाषः परसञ्ञव्यव अतत फव माव्य द्रा समाहतम्‌--दाधा
भ्वापादाते वक्ष्यामे । यद्वा, बान्ताबेतों घातु सज्रमपि बान्तम्‌ 1 चर्त्वेन
१९.

१७६ शच्दकोस्तुभव्रथमाध्यायप्रथमपादपश्चमाहिके-

सर्वत्र पकारो निर्दिष्ट । अनो ्दापयनिः इत्यज्च नासो निषेधः नस्यापि
स्वाद्‌ बान्तत्वाच्चेति।

आद्यन्तवद्‌कस्यिन्‌ अश्चा०सुऽ१- -२१) अखहये आदाचिवान्त
इव का्यांणि स्युः। ओपगव । यथा तव्यादीनां परस्ययाद्‌ युद्‌ त्त्वं प्रव
चेते, पवमिहाणापि | आभ्याम्‌ । यथा श््वाभ्याम्‌ः इत्यादो “सुपि चः
(पाऽस०७-३-९०२) इति दीधत्व भवाति पवमिहापि) “दइङ्गतो दिवा
दिः-पफयम्‌।.' मचा यत्‌ पाणस ०३-२३-५.७)दाने अजजन्ताद्धातााक्धयमा,
नां यत्प्रत्यये यथा चयः ज्यम्‌? इत्यादा भवति तथहाप) इणस्तु “पएतेस्तु
(पाशस्च०२-१-१०९) इति क्यपि शत्यम्‌? इत्यचरूप न तु (एयम्‌ इति।
पएफस्मिश्निति किम्‌ ? सभासन्नयने भच. साभासन्नयनः । अत्रद्याका
रस्यादिर्वे सति तमेवाधित्य समभासन्नयनशब्दस्य इद्धस्व स्यात्‌ । तत.
श्चाण बाधित्वा “बुद्धाच्छः” (पाणसू०४-२-१९१४) शति छः प्रसञ्येत ।
ननु “"बृद्धियेस्याचामादिः (पा०स्‌०१-१-७३) इति सृजे आदिध्रहण-
स्यापेदमेव व्थाचच्येम्‌ । तत्सामध्यादव सभासन्नयनश्तब्दे चृद्धसक्ञान
भविष्यतीति चत्‌ ? न, यदि हि वृद्धसक्ञासते आदिश्रहणसामथ्यादना
तिदेशिकस्य मुख्यस्येवादभ्रहणं तहिं जानातीति ज्ञा बाह्यणीत्यादिरि
खहायोऽपि च्द्धा न स्यात्‌ | ततश्च ज्ञाया अय ्ञीयः, इत्यादि नत्ति
यत्‌ । असति हि भरृतसूत्रस्थेकथ्रदणे यत्रादिव्यपदेशो मुख्यो नास्ति
असहाये मध्ये अन्तेच स सर्वाऽप्यदिदोषादनिदेदास्य विषयः स्यात
यदि त्वतिदेश्चसामथ्य।ञ्लाकब्दे बुद्धत्व तद्यचिशेषात्समासन्नयनेऽपि
स्यात्‌ । चद्धसज्ञायासादुग्रहण ताह व्यथमवेति चत्‌ ? हन्तवमतिदेश्ष
स्थादिग्रहणस्य च सामथ्योर्सवेज् विकल्पापत्तिः । इहैकथ्रहणे छते त्व

यमध्ययोग्याच्रच्या बद्धसज्ञायामादिप्रहण साथकमिति दिद

यन्त॒॒न्याखङृतोक्तस्‌-अतिदेरासूतर एकम्रहणाभवि इद्धस्क्ञासुत्
स्थमादिन्रहणमनातिदेशेकप्रतिपस्यथं सदलखहायानां ज्ञादीनामेव वृद्ध
सज्ञां वारयेन्न तु सभासन्नयनस्य, सन्नयनेच्येतदन्तभेताश्चतुरो ऽचोभ्प
क्यानातिदे शिकस्यादित्वस्य तञ्च सत्वादिति । तचिचन्त्यम्‌ , परस्मि
न्सति यस्मात्पुबां नारित स आदिरिति सिद्धार्तसीत्या मध्यस्थेऽप्या
दित्वेर्टात्‌ । इयानेव हि विदषः-असहाये सत्यन्तविल्लेषणा्धिरहा
दिशिष्टभावः, मध्यस्थे त॒ विद्ाष्यामावाद्िशिष्टामाव इति।

वाततिककारस्तु खाघवादपूरेसवमाज्रमादिशब्दस्य प्रचुत्तिनिमित्तम-
युत्तरत्वमात्र चान्तशाब्दस्यन तु सत्थन्यस्मिक्नित्यपि विशेषण, गोर
वात्‌ । वथा चासहायेऽपि सुख्ययोरेबाद्न्तयोः; सम्भव इति मन्वानः

विधिशेषप्रकरणे अतिदेशप्रकरणम्‌ । १४७

सुरमेतत्मत्याचख्यौ । आह॒ च-“अपृायुत्तरलक्षणत्वादाद्न्तयोः सि-
दमेकरिमिन्‌' इति ।

भाष्यकारस्तु नेतन्मेने, सत्यन्यस्पिद्धितति विशोषणप्रक्षपश्रयुक्तस्य
गौरवस्य प्रामाणिकत्वात्‌ । खोक ह्ययमादिरन्तो षेत्युक्तेऽवाशश्मप
किञ्चिदस्तीति नियमेन प्रनीयन्ति। पदान्नियतोपर्थितिश्च शाक्तसा-
ध्या } अनुभवमपरूप्येकदेशमात्रे दाक्तिक्व्पने तु श्वट्युरादिपदानमपि
खाघकवाद्धार्यास्वमान् पिनृत्वमात् तद्धटकपुर्त्वमान्ं वा शक्यतावच्छदक
स्यादिति विक्जिष्टविषयकशाकत्युच्छेदेन छकलररिष्टन्यवहारव्याकोपः
स्यादिति । नन्ववमाप व्यपदेदिवद्चन कत्तव्यमेव, (इयाय आरः इ-
त्यादौ बात्ववथ्वत्व प्राथम्यमेकाच्त्वं चाधि द्वित्व यथा स्यात्‌।
एकाच इति हि बह्वीरिति वक्ष्यते।न चणो इद्यायादेश्यारत्तश्च
बद्धौ रपरत्वे च कृते आर्‌ आर्‌ इत्यनयोरेकाच्त्व पचादेरिव भुख्यमवा-
स्तीति बाच्यम्‌ , ““द्विवेचनेऽचि' (पा०घु०१-१-५९.) इति रूपातिदेरोन
द ऋ अनयोरेव द्विरुकतेः। किंञ्च यज्ञ. पञ्चमलखकारे “स देवान्‌ यक्चदि-
षितो यज्ञीयानि' इत्यादौ “'स्िब्वहुरु छेटि"” (पा०सु० ३-१-२४) इति
लिप्‌ । तस्य षत्व व्यपदरिवद्धाकनेव साध्यं, प्रत्ययस्यय. सकार
स्तस्य षत्वामेते सद्धान्तात्‌। तस्१द्‌ “व्यपद्‌ेद्धिवद्‌ कारमन्‌'' (प०्मा०
२३२) इत्यव घूञ्यता क प्रकृतसूत्रेण ? व्यपदेराो नाम विद्िष्टो मुख्योऽप
देशो व्यवहार एकाच इत्यादि. खोऽस्यास्नीति व्यपदेरी, पचिप्रथ्ति-
स्तस्मिन्निवाखह्ायेऽपि काय्यं स्यादित्यथ, । अच्राह भाष्यकार" “अव
चनालोक विज्ञानार्छिद्धम्‌"' इति । वचननिरपे्चाह्टोकव्यवहारादव व्य
पदे शिवद्धावासद्धेसयद्यन्तवदेति व्यपदे्चिवदिति चोामयमपि न ख
यितन्यमित्यथः । अस्ति हि खाक निरूढोऽय व्यवहारोऽयमेव मे च्येश्ठः
पुत्रोऽयमेव मध्यमोऽयमेव कनिष्ठ इति । नथा अखतायामसोष्यमाणायां
च प्रथमगंण हतेति व्यवहरन्ति । तथा पूवचैमनागतोऽग्रेऽनाज्ञग
मिषुश्चाहं इद मे प्रथममागमनभिति । ननु सवै इमे गौणा व्यवदहाया
स्तत्कथ मुख्ये चरिताथं शाख मोग प्रवत्तंतेति चेत्‌ ? न, निरूढतर-
तया गोणस्याप्यस्य मुख्यसमकक्षत्वात्‌ , ज्ञापकाच्च । यदयम्‌ “हर
इटि" ८ पा०स्‌०८-२-२८ इति) सिचो लोप श्चास्ति तज्ज्ञापयति ग्यपदे-
शिवदेकस्मिक्चिति । न ह्यन्यथेर्‌ कुभ्यत । वटृरूपत्वे$पि वरादितविर
हात्‌ । तथा “दीष इण. किति" (पारस०७-७-द७ ) इत्यादीन्यपि ज्ञाप.
कनि । नं ह व्यपदशवद्भाव वेना इणाभ्यासां छमभ्यते इत देक ।

यत्तक्त केयटेन~अथवता व्यपद्ोश्िवद्धावात्ङकरुत इत्यादो तश्च.

१४८ शब्दकोौस्त॒भग्रथमाच्यायप्रथमपादपश्चमाहिक--

स्दाकारस्यानश् हत्वन नत्र टेचङ्ःखिद्धप अदिवद्धादो वचनेनैव साध
नीय इनि , अन्द्‌ वक्तव्यत्‌, अ वता व्थपद्ारावद्धात इति तावन्नेय
पमष तस्या विध्यङ्ग वात्‌ । ठ4पदे'रेवद्भावस्तु लोक्किक इत्युक्त
तया त अत्यङ्घत्व'वोगमत्‌ । किन्तु यास व्यपदेरिवद्धाचयेज्ञनायश्
येस्तप्ुदायम!श्चित्य वस्पेकदरा श्र इति उयुत्पःद्यितुमथेवत्ताऽपे
क्षितेते परं तस्याद्य । अन एव षष्ठ “नजः चत्वार एकाचः" इत्ये
तेषु व्युत्पादनवल्रे भष्यकरेयटयोरनर्थकेनतपे व्यपदे्तेवद्भावः
स्वीकृतः खाक इव राद्ेऽप्यनयेकस्य अ्यपदेशिवद्भ्‌।वखेम्भवात्‌।
तस्भ(दथंचतेति प्रायोवादमाज, ूजप्रत्याख्यान तु सम्ययेवेति दिक्‌ ॥
तरप्तपपों घः (पान्सू>१-१-२२) ) एना घल्तज्ञो स्तः । कुमासित
रा । कु माद्टेतमा । “'घरूप” (पा ०६-२३-४७ इनि हस्वः । नद्यास्तरो
नदीतर इन्यज्रतुन भवरतिं, तमया साहचर्येण प्रत्थयस्येद तरपो प्रह
णात्‌ यद्ध, तरविति रूप सज्ञापरब्ुतावाधिन तच्च परिनिष्ठित प्रया
गे कापि नास्नीतयोपदोश्चक गह्यते । तच्च तरप््रस्ययस्पैवासिति। आपिच
प्रतिपदाक्तत्वमपीह सुभम्‌ । तेनावयवशो व्युत्पादिते नदीतरे नाति
प्रसङ्गः । किंञ्च समानाधघङरण सखजलिङ्ञ परे हस्वत्य विधीयते | अ
न्यथा सहिषीव रूप महिषीूपम्‌ः इत्यत्रापि स्प्रात्‌ | “सुप्‌ सुपा इति
समासः । रूपमाङृतिः, महिशवेयमारूतेरिलयथेः । सामानाधिकरण्य.
खीत्वे च स्वाथिकत्वाद्‌तिचायनिक्रस्य स्तानतु नदीतर, अनोनो
दाषः । नस्वातिदशायनिकप्रकरण पव ताद घ डति, प्पेनो ध दति
वा क्रियता छाघवादिति चेत्‌? नः प्रकरणःत्कषगदह्‌ सन्ञाप्रकरणस्या
न्योऽपि तरबस्तीति ज्ञःपनाथतवात्‌ । स चानिरदिष्टाथत्वात्स्वा्थे भव.
ति । तेन “बदपाच्नरन्‌, “लपद्रच बरदखर ” इत्यादि सिद्धम्‌ । केचि
चर सामान्यापेक् ज्ञापकमाधित्य इयद्युनोऽपे स्वार्थकनामाहू. । तेना
हो महीयस्तव सादक्िकयनित्यादि प्रयोगः" समल्थिना भवन्ति ।
बहगणव्रतुड च सड खः (पाऽसूऽ १-१-२३) । पत सङ्ख्यसक्षाः
स्युः । बहुकृत्व. “लद्याया क्रियाम्पाच्रुत्तिगणने त्वञ्च" (पान्सूर
५-8-१७) । बहुवा (सख्या विषाथं घा" (पार्स ५-३-४२)
इभिः क्रतो बुक. “लदख्याया अनेशदन्तायाः कन्‌” (पा०सू०५-१-२२)
बडुराः “वव्हदपाथोच्छस्कारकात्‌, (पास्‌ ०५-७४-४२) इत्यनुव तमति
सस्ये कव चनाच्च वौीपक्तावम्‌, (चारस्‌०५-७-७३) ईति शस्‌ । गण
कृत्वः, गणधा, गणक्र', गणशः, तावन्करत्व , तावद्धा) तावत्क, ताव
च्छः । “यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वनुप्‌” (पा०छ़०५-१-३९) 1 “अ सरवै

विधिशेषग्रकरणे संख्यासंज्ञाप्रकरणम्‌ । १४९

सास्नः" (पारस ०६-२३-२९) शष प्राग्वत्‌ । कातिकृत्व, कतकः, कतधा
कतिक्चः किम, सख्यापरिमाणे डति चः (पाण्सू०५-२-४१) रष
मराण्वत्‌। _ ८ .
स्यादेतत्‌, बेपुव्येऽपि बहुशब्दो वत्त॑ते, बहहिमवानिनि। सङ्क च गण.
शाब्दः, सिष्युक्राणां गण इति । “समक्ायश्चयो गणः” (अ= को ०२-५-४७०९)
इत्यमरः । तथाच सङ्खु्वेषुस्यवाचिनोरण्यनयोः सख्या सज्ञा स्यादेति
चत्‌ ? न, संख्यायतऽनयत्यन्वथत्तज्ञावेज्ञान।त्‌ । तस्मात्सख्पावाचना
रव दहुगणराब्दय)रिह ग्रहणम्‌ । तच्च नियमाथम्‌-अनियतवबह्ुत्व
वाचिनां मध्येऽनयेरव सख्या सन्ना नतु भूर्यादीनामिति | तेन बहु
विषययद्यंकयाोर्नियततबहुत्ववाचिना अयदानां च न व्यन्तिः । ननु
नियमाथत्वे सिद्धे सजानीयावेक्षत्वान्नियमस्य त्ववुक्तव्यवस्था सि
दत्‌ ¦ नियमाथैत्वमेव तु दुरुपपादम्‌ , विध्यर्थताया पवौचत्यात्‌ । त.
थाहि, अस्ति तावत्‌ " कृिमाङून्रिमयोः किमे का्वसम्प्रत्ययः?ः
( पन्माऽअव०९ ) इति परेनाषा । सा च न्यायमुख। । सन्ञास्ेण स
क्ञाचरोष नेयम्यमाना हि सन्ञाराब्द कथ तदितर बोधयेत्‌ । एव स्थि.
त बहुगणयाोरेह श्रहणामावे सख्याप्रदेशेषु प्रहणमेव न स्यात्‌, अशनि
मत्वात्‌ । तस्मात्स्वसद्धहाथमेव बहुगणश्रहण न तु भूयादिनिदच्यथमि.
ते । अच्राहुः-सज्ञिवशेषे क्रियमाणः सज्ञानियमो यदि सामान्यापेक्ष
स्तद्‌ युक्ताऽछृचमस्य व्यावृत्तिः! विद्तेषपरत्वे तु सजातीयं छृत्िमा-
न्तरमव (नियमन व्यावरस्यतन त्वक्न्रममपि। तद्तदुच्यत-“उभय-
गतर्ह शस भवति ( पन्मा०९ ) इति कनिमाकूजिमयोर्‌
मयोरपि श्रहगामेत्यथः । अस्ति च सख्याप्रदेशेषूभयग्रहण लिङ्‌ “'स-
छ्याया आतद्दस्ताया, कन्‌?" (पाण्स्‌०५-१-२२) इति सन्ने हादन्तप.
यदास । नहि कृत्रिमा सख्या शदन्ता्स्तीति दिक । तेन पञ्चधा
प्ञकःवः" इत्यादे सिद्ध भवति । यद्यपि सज्ञाविधो प्रत्ययग्रहणे तद-
स्तव्रहण नास्त, तथापि चतुडत्याः केवलयोः सज्ञायाः; प्रयोजनाभा
बात्सामथ्याचदन्तत्रहणम्‌ । तद्धितविधौ दि “डयपप्म्ातिपदिकात्‌”
(पा०सू०४-१-१) इत्याधेक्ृत, न च केवलस्य प्रत्ययस्य म्रातपदिक
्वमस्ता।त बाध्यम्‌ । एतच्च सूत्र भाष्ये प्रत्याख्यातम्‌ । “बहुपुगगण-
सङ्घस्य वतिथुक्‌'' (प०घु०५-२-९२) ““वताच्थुक्‌” (पा०सू०५-२-५३)
"वट्‌कतिकातिपयचतुयं थुक्‌” (पाण्डू०५-२-२१) उति स्रेडटि परे
गमा विचायमाना बहुप्रशुतीनां डरो निवाहक सख्यात्वं ज्ञ।पयन्ती
॥त केम्रनन सूजेण { नचु “बहुपूगगण ङ्गः (पा०्सू०५-९-५२) इत्या

९५९ शब्दकोस्तुमव्रथमाध्वायप्रथमपादपश्चमाहिके-

दौ विशेषाश्रयणात्सधवैपुद्यवाचिनोरपि बहुगणशचन्डयोः सख्याकाय
स्यादिति चेत्‌ 2 न, अनियतसख्यावाचिनोरप्येतयोः सख्याका्यं भव.
तीव्येतावन्माचन्ञापनेन चरिताथेत्वे सतति सवथा सख्यामप्रनिपादय.
तोरपि सख्याकायेकलट्पनस्य गोरवपरास्तन्वात्‌ । भूयादीनां त्वनियतः.
सख्यावाचिनां प्रहणन भवति, नियतसख्यावाचिना पञ्चादीनापेद
रोके सख्याशब्दत्वेन प्रसिद्धतरत्वात्‌ , प्रसिद्धाप्रसिद्धयोः प्राद्धभ्र.
हणस्य न्याय्यत्वात्‌ । नन्वेवमपि बहुगणयोसिवि पृगसघादीनामपि धा.
दाख-छृत्वसुजादि सख्याकायप्रसङ्गः । न च बहुगणयोः सामान्यपेक्ष
ज्ञापकं पृगादानातु डद्धिषयकमेषेति वाच्यम्‌ ' अनुपपत्त, । समानत्विन
एकषुतरोपात्तत्वेन च वेषम्ये बाजाभावादिति चत्‌ ? नेवम्‌, रश्ष्यानुसे
धेन कचित्खामान्यापेक् काचेद्धिशषपेश्च ज्ञ(पकमिव्याश्चयणात्तद्‌ नु रोधेन
वैरूप्यस्य सोढञ्यत्वादिति दिक्‌ । इमां कखष्टिमसरहमानेनैव सूत्रकृता
सुत्रामिद्‌ प्रणीतभिति तु परमा्थेः।

अज बार्मिकानि--अभ्यद्धग्रहण समास्कन्‌विध्यथम्‌ । अरधनाधि
कमध्यर्धंम्‌ । एकदे रावाचको $यमद्धे छाञ्द्‌ः । तस्याधिक्चब्देन समासि छते
योगिका्थैः पतीयते न सख्येति वाक्तिकारम्भ' । अध्यद्धेन दण क्रीत
मद्धधद्धशुप्पं ` दिकसष्ये ” (पा०सूु०२-१-५०) इत्यतुवत्तंमाने “तद्धितार्थ
(पा०षू०२-१-५९१) इति समासः, तत शुपादजन्यतरस्याम्‌'' [पाण्‌
५-१-२६) इत्यञजश्जा वा “अध्यद्धेपूव” [पा०सू०५-१-२८) इति दुक्‌ |
अध्यद्धन क्रतमध्यद्धकम्‌ “सख्याया अतिशदन्ताया, कन्‌" [पारस
५-१-२२] इते कन्‌ ¦ इह समासविध्यथमिति सम्बन्धसामान्ये षष्ठी
समास विधीयमाने समासनिपेत्ते बाऽन्यस्मिन्कायं विधीयमाने इत्य
थः । तेन दविगुनिभित्तो दुगपि ङभ्यते। तथाच “अध्यद्धपूवैः' [पा्चुः
५-१-२८) इति सूतेऽध्यद्धंग्रहण न कतेव्यं भवति । तदुक्त, किच
प्रहणापेति । अध्यद्धपृवेपदश्च पूरणप्रत्ययान्तः) सख्येत्युवत्तेते । पूरण
प्रत्ययान्त इत्यस्य पूरणप्रत्ययान्ताोत्तरपद्‌ इत्यथः । समासकन्‌ त्रिभ्य
थमित्येव । अद्धं पञ्चम येषामिति बहुवीदहिः । अद्ध॑पश्चमेरद्धाथिकेश्च
वभिः शुपः करातमद्धपञ्चमद्ष्ये, पूचेषदजषएठज। वा दुक्‌ । अद्धेपञ्चमेन
्रीतमद्धंपञ्चमकम्‌ ।

अधिकश्रहण चाद्ुकि समासोच्तरपदद्च्य्थैम्‌ । आधेकया षषटधा
कीतोऽधिकषाष्ठिकः, अधिकसाप्ततिकः, “तद्धिता थं'* (पा९सु०२-१-५१)
हति समासः । ' प्राग्वत्ठञ्‌ (पा०षु०५-१-१८) । अद्धुक्रीति वचनात्‌
दुक कर्त्यः सख्यासज्ञा नास्तं।ति द्विगुत्वमपि न; तेन “'अध्यरदपूवें

विधिशेषप्रकरणे षट्‌ संज्ञाप्रकरणम्‌ | १५९१

द्विगोः" (पाण्सु०५-१ -२<) इति छङ््‌ न । नतः “सख्यायाः सवत्सरसं
ख्यस्य च” (पा०सूु०७-३-१५) हत्युत्तरपदच्रद्ध । नन्वट्ुकाते व्यथनम्‌)
उत्तर पदच्य्थमिति वचनादेव द्ुंगभावस्याक्चेष्तु दाक्यत्वाद्‌ते
चेत्‌ ? न, अहेत्यथात्परष्वथचु ये प्रत्ययास्तषा दुंगप्राप्त्या तज्रवात्तर-
पद्च्द्धेः सावकाद्रत्वात्‌ ।

ष्णान्ता षट्‌ (पाण्सु० १-१-२४) । षान्ता नान्ता च सख्या षटसन्चा
स्यात्‌ । वट्‌ तिष्ठन्ति श्वट्‌ पश्यः "पञ्चः सक्तः ₹इत्यादे । सख्याते
कम्‌ ? विपः, पामानः नयु रातानि 'सहस्राण इत्यज्र चुम कृत
तस्य पृवेभक्ततया नान्ता सख्यति षट्सन्ञा स्यादिति चत्‌ ? अस्तु न
चव “वङ्भ्या दुङ्‌” (पा०स्०७-१-२२) इति दुक्‌ स्यादेति वाच्यम्‌,
सर्वनामस्थानसन्निपातेन छतस्य जुमस्तदविघातकत्वात्‌ । नन्वेवमपि
'अष्टानाप्‌' इति न सिच्यति । तथाहि, 'अघन्‌ आम्‌'इति स्थिते परत्वान्न.
व्यत्वाञ्च “अष्टन आ विभक्तौ” (पार्सू०७-२-८9) इत्यात्वे कृतेऽनान्त
त्वात्‌ सज्ञायामसत्यां “"षटूचतुभ्येश्चः? (पा०खू०७-१-५५) इति चुण्न प्रान -
तीति चत्‌ ? न, यथोदेशपश्चे भतव्वासागेव षट्‌खन्ञा, अन्तरङ्त्वात्‌ ।
ततः कृतेष्यात्व एकदेराविकुतस्यानन्यतया षटूसंज्ञकत्वेन नुटः सिद्ध
स्वात्‌ । काय काटपक्च तद्कुक्तदांषस्तद्‌वस्थ पव । किञ्च यथोदेश्चेऽप्य-
ल्विाधेत्वादतिदरो दुरखुभः। अत एत 'वन्रश्च' इति “अच परास्मन्‌”
(परा ०सू० १-१-५७) इत्यस्य फरूमिति कैयटः इति चेत्‌? न, “अष्टना
दीर्घात्‌” (पारसु०७-२-८४) इति दीघम्रहणेन इतात्वस्यापि षटूसनज्ञाज्ञा-
पनात्‌। तथाहि, “च्र' सख्याया ” (पा०सू०७-३-१५) इत्याद्चदात्तत्व बा
धित्वा घतादिपाखदन्तादात्तोऽ्टनश्ब्द्‌. साधित. । तस्माद्धि अषभिः
अष्टाभिः" इति रूपद्वयम्‌ । चचाव्वाभावे मध्योद्‌ा तमात्व पन्च त्वन्तोदा त्त.
मिति सिद्धान्तः । तच्च “षट्‌जिचतुभ्यां इङादिः" (पा००६-१-१७९)
इति स्रत्रेण “षण्णा षड्भि ` इत्यादाविव विभक्तेरुदात्तत्व पाक्त तद्रा.
धित्वा “ञ्चद्युपोत्तमम्‌'” (पार्स॒०दे- १-१८०) इति प्राक्षम । षट्‌ ्रेचतुर्भ्यो
या इ्रखाद्‌वभाक्तस्तद्न्न पद उपात्तममुदात्त भवताते हे तस्यथः
तद्वाघनाय “अना दधात्‌ (पा०सू०६-१-१७२) इत्यारभ्यते । दीधी.
स्तादष्टनः पराऽसवनामस्थानवेभक्तरुदात्ता भवनीति सनाथः तच
यदयात्वपक्च षटूसन्ञा न स्यात्ताहं सावकाशाषटनः स्वरः वरत्वादात्वा-
भावपश्च “ञ्चध्युपोत्तमम्‌ˆ (पाशस़०६-१-१८०) इति षर्स्वरेण बाधिष्यते
दति क दाधेग्रहणेन ? $तत्वस्यापि षट्‌ सज्ञायां सत्यां तु षटस्वर.
स्याष्टनः स्वैरोऽपवादंः स्स्पद्यते । न चाष्टनः स्वरः शसि सावकाशः

१५२ शष्द कौस्तभव्रथसाध्यायप्रथम पाद पञ्चमाहिके-

इति वाच्यम, तत्र “एकादेश उदाचचेनाोदात्तः'' (पा०सू०<-२-्‌) इतत
दुञणेव गताथेत्वात्‌ , 'अष्टनूशब्दो ऽन्तोदात्तः' इति समनन्तरमेवोक्तं
त्वात्‌ । तेन दीधेपक्च इव॒ तद भावपक्चेऽपि विभक्तेखद्‌ात्तता स्यादिति
तद्यावृस्थं क्रियदाण दीघेग्रहण साथकमेव । तस्मादोचघन्रहणेनात्वप
क्षेऽपि षर्सन्ञा ज्ञाप्यते इति स्थितम्‌ । न चेव दीधे्रहणस्यात्वाधिक
सपक्ञापकत्व न स्यादिति वाच्यम्‌ , उभयज्ञापकत्वसमस्मवात्‌ | न हयक
नेकमेव ज्ञाप्यते इति नियमः, यावता विना.ऽनुपपत्तिस्तावतो ज्ञाप्य
त्वात्‌ । तश्चेकमनेक वेल्यन्यदेतत्‌ । प्रृते चोभय विना दीरघ्रहणपरैय
्याचुद्धासदिति दिक्‌ ।

यदि तु ष्णा षकारनकाराकारा अन्ते यस्याः सा ष्णान्तेति प्रनत.
सूत्रे एवाकारोऽपि प्छिष्येत तदा "द्वाभ्याम्‌ इत्यत्र "्वटुच्रिचतुभ्यो
इख दिः (पा०स्‌०६-१-१७९) इते विभकतख्दात्तत्वं स्यात्‌ । ५ द्रा
भ्यां हरिभ्याभमिन्द्र याहि” इत्यादावाद्युदात्तमेव दाभ्यामिति पद्‌ पश्यतत
तस्मादिहाकारप्रश्छेषो न वणनीय" किन्तूक्तप्रकार पवादत्तव्य ई
ति स्थितय्‌ । तथा सन्तमे योगविभाग कृत्ता तद्वलेनापि द्धा भाष्ये
सम्राहिनम्‌ । तथाहि, “षड्भ्यो दुक्‌” (पा०स्‌०७-१-२२) इत्यन्न षड्भ्य
इति विभस्यते । “अश्ठाभ्य ओद्‌" (पाऽसु०७-१-२९) इति सुज्ादष्राभ्य
इत्ययुचत्तेते । तेन षड्भ्या यदुक्त कृताकारादष्टनोऽपि तत्स्यादिति सू
जा्थः। न चवं जद्शसरोद्धुगप्यतिदिरयतेति वाच्यम, ओरत्वविधिवेय
ध्यापत्ते । अथवा "अषठनं आ विभक्ता (पारसू०७-२-८8) इत्यस्मा
दनन्तरं “रायः (पा०सू०७-२-८५) इति योग विभज्य -हलीव्युभथोः
यगय शेषो व्याख्येयः । तेन "अष्टानाम्‌? इत्यत्र जुट; पद्चादेवात्व न
तु तत प्राक्‌ । न चेव जद्शसोरात्वे न स्यादिति वाच्यम, लाघ्रतार्थम
ष्ञ्य इनि निदेष्टव्ये “जष्ाभ्य ओद्‌" (पा०सू०७-१-२९) इति तास्व
निदंरेन जदशसोवषये आत्वाुमानात्‌ । यच्रात्व तत्रैचोश्त्व यथास्य
द्िव्येतदथं हि तत्र दीधाच्चारण कृतमिति |

स्यादेतत्‌ , दखीति यद्यभयोः शषस्तरहि प्रिया्टनशब्दे ओजसमोर्‌
शस्टाङ्ङसिङसासाम्‌ङ्योस्सु वकदधिपकतयेष्यमाणमात्व न सिद्येत्‌ ।
न ख तजात्व नेष्यत पएवाति वाच्यम्‌, इत'प्राचीनपक्चाणामदि.
व्यान्निप्रसङ्गात्‌ । तेषु ह्यात्व प्राप्यते एत्र विभक्तिमाे नद्धिधानात्‌ 1 न
च “षड्भ्यो लुक्‌ (पाऽसु०७-१-२२) “षटू चतुभ्येश्चः (पा०सू०७-१-५५)
दाते सूजाञ््या व्यमा दुगचखा यथा साणतायां न स्तस्तथात्वमपि
न स्यादेवेति. वाच्यम्‌ › वेषम्यात्‌ । दुगजुटोर्विधो हि "पङ्भ्य.' इति

विधिरेषश्रकरणे षट संज्ञाप्रकरणम्‌ । १५३

'वट्‌च तुभथ.+इनि वहुवचननिदेंशात बडप्राधान्य एव तौ प्रवर्तेते। आत्व
विधो तु अष्टन इत्यकवचननिरदेशाद्‌ गोणेऽपिश््रियाछठाञ्याम्‌' इत्यात्व
प्रवसते एव'"पद्‌ ज्ञाधिकारे तस्य तदुत्तरपदस्य च'"(पन्मा०२९)इति वक्ष्य
माणत्वात्‌। न च जन्शसोरष्टाभ्य ओशिति कृतात्वनिदेश्नानुमीयमानमा-
व्व केवले भ्राघान्ये च "अष्टौ 'परमाष्ठो' इत्यञ्च यथा भवत्येव गोणत्वऽपि
मविष्यत्तीति तदा नायुपपत्तिरिति वाच्यम्‌, ओश्त्व हि लुग्युटाविव
गौणत्वे न भवति अष्टाभ्यः, इति बहुवचननिर्देशात्‌ । अन्यथा हि क-
तान्वाजुकरणे ऽप्येकवचननेव निर्दिशात्‌-अष्ा ओदिति अष इति वा।
स्पष्ट चेतदिष्ैव सु भाष्यकेयरयोः नथा चौश्त्वावधौ कतात्वनिरदे-
दावखेनानुमीयमानमात्वमपि प्राधान्ये पव स्यान्नतु गोणतायामिति
तदशेऽप्ययुपपच्तिसाम्यात्‌ । तस्माद्‌-

हलीध्युभयङ्षश्चन्न स्यादात्व पियाषठनः |

खाडेडसिङसलोसलाम्खु तथेवोजसमोट्‌डलि ॥

प्रागुक्तेषु तु पक्षेषु भवदात्वममीष्वपि ।

फरभेदे मदहव्येव कथ पक्षविकट्पनम्‌ ॥

अन्नाच्यने, परियाटनराब्द्‌स्याजादावात्वमनिष्मव, हलीत्युभयोः शेष

स्य भाष्ये एव सिद्धान्तितत्वात्‌ । तथा सव्यौजसाः क्रमेण प्रियाश्ठानोः
श्रियाष्ानः' इत्येव रूपस्यान्न तु श्रिया" "्रियाष्ठाः इव्यपीत्याराङ्च
"यथालश्चषणमप्रयुक्ते' इत्यभिहितत्वाच्च । अत पव यथाटक्षणमिति
प्रतीकसुपादाय न मवत्येवातच्रा्वामित्यथे इति कैयटे ऽव्याख्यत्‌ । एव
स्थिते प्राचीनाः पश्चा अपरिनोषश्रस्ता पतं व्यवस्थितविभाषया गोण
तायामजाददिष्वात्व न भवतीत्याशयेन वा योज्याः, उदाहतभाष्यक्ेयटं
प्रामाण्यात्‌ । तस्माल्थियाष्ट्न सवषु वचनेषु राजनराब्दलखाधारण रूप,
ददा ठु हाहाशब्दस्राधारणमपर रूपम । ओदनुखोस्तु धपात्तिरेव ना-
स्तात प्रमाणक. पर्थाः । अत एव सवादीनि सवेनामानिः
(पाशु १-१-२७) इति सूत्र हरदत्तेन गोणत्वे ओञ्च भवतीति स्पष्ठ-
मेवामेहतम्‌ । अत एव “अष्टाभ्य ओद्‌ (पाण्सु०७-१-२९) इति
मुत्र “तदन्तग्नहणमन्रेष्यते परमौ" इत्युक्त्वा 'प्रियाष्ान इत्यजात्व
स्याभावाद्‌ंहन अवातः" इति काका सगच्छत । अत पव च "अश्न
अ! विभक्ता * (पा०सर्‌०७-२-८४) इति सजे तदन्तविधिश्चाेष्यते ।
प्रया अष्टा यस्य प्रियाष्टािस्यपि यथा स्यादिति का्ठिकाथ्रन्थोऽपि
सङ्गच्छत, हराद्ावात्वस्य निवांघत्वात्‌ । हरदत्तस्तु “अष्टाभ्य
भोध्‌' (पा०स्‌*७-१-२९) इति सूत्र प्रियाष्टान इस्यञरेति छत्तिघ्रन्थमुपा

२०

१५४ शब्दकोस्तुभय्रथमाध्यायव्रथमपाद पंञ्चमाहिके-

दाय यथा पुनर्गोणनायामात्व न भवति नथा तद्धिधावेव वक्ष्यत हति
प्रतिक्ञाय “'अषत अआ विमक्तौ (पा०चु०७-४-८8) इति सुञ पकवचनं
जिदं शात्स्वङूपस्य श्रहण नाथस्य, तेनापसज्ञनऽप्यष्टनि भचति तत्रापि
विकल्पितत्वात्‌ । शत्रियाष्ठा, श््रियाषठानो, परियाछ्ठानः' इत्यपि असवति।
नजाप्यात्वपक्चे भसन्ञाविषये आता छापामच्छान्त "प्रियाः परयः इत्या
दयात्वाभावपल्चऽप्यह्लोपे ष्टुत्व श्रियाश्च इति मवत्तीत्यन्तन प्नन्थेन पू
प्रतिज्ञाताथाविपरीत माष्यच्रच्यादिविर्द्ध च कथमसिहितवानिततित
स्याशय स एव प्रष्व्य., | ष्पे ष्टुन्वमिस्यपि तदुक्तिश्िन्त्यैव, पू
स्मादपि विधावद्टोपस्य स्थानिवद्धवन ष्डुत्वायोगात्‌। न च “पूर्वत्र
सिद्धीये न स्थानिवत्‌, (भा०३०) इति निषेधः "तस्य दोष सयोगाहि
खो पलत्वणत्वेषु” (भाग्ड०) इति सापवादत्वात्‌ । नलु “रषाभ्यांनो णर
(पाऽसु०<-४-१) इति प्रतिपदोक्त णत्व त्च गृह्यते न तु श्टुत्घदिषि
छभ्यमपि विखम्बितप्रलीतिकत्वादिति चेत्‌ ? न, “अपदान्तस्य मुद्ध
स्थः” (पा ०सु०८-३-५५) इति सूत्र सपृणे "रषाभ्याम्‌" (पा०६०८-४-)
इति सन्न ऽयुवत्यं तत्रत्यस्य णग्रहणस्य “पदान्तस्य (पा०सू०८-४-३७)
इति निषेधसुत्रस्य च भाष्य प्रल्याख्यातत्वात्‌, यथोत्तर मुनीनां प्रामा
ण्यात्‌ 1 न च मूद्धन्यद्ाब्देन ष्टुशाब्देन बा निवैत्येमनि णकारे वैषम्य
मस्ति सूत्रकाररीत्या कथचित्सभवन्नपि न्यायोऽज भाष्यानुरोधाच्यास्य
एव । तथाच “दरापूवाः खय `” (पा०सु०७-७-६१) इति सूज खपूरवव्रहणं
कन्तेव्यमिति वासिक प्रल्याचक्चाणो भगवानाह-अभ्यासजश्त्वचतै सि
मित्येव एत्वतुश््रहण न कत्तेव्यमिति । तथाच हटादिः शेषे क्त्ये
तुकभ्चुत्वेन 1नष्पन्नस्य चकारस्यापि चत्वन सिद्धतया 'उाचाच्छषतिः
दाते रूप सद्धामात तदृद्धायः कयटेन बाणतः । तदक नप्रयाष्रनः'
इयाचेव रूपमुचितम्‌ । न चेव पृष्ण.* इत्यादावपि नक्रार पव पश्यतेति
वाच्यम्‌ , तत्र “अदू कुप्वाङः'' (पार०सु०<८-७-र) इति सत्रेण णत्वप्रचू
त्रिति दिक्‌

डाते च (पार्सु०१-१-२५) । डत्यन्ता सख्या षट्सज्ञा स्यात्‌।
काते सान्त, कत्यद्राक्षा. । षटूत्वाज्ञद्‌शसाद्धुक्‌ं । सख्यति क्रिम्‌ ? पाते
डतिः, पतयः । न चास्य सख्वासन्ञाऽपि स्यादिति चाच्यम, वतुसाह
चयण तच्च ताद्धतस्यच ग्रहणात्‌ । इद्‌ सूत्र प्रत्याख्यात भाष्ये । बहुगण
वतुसख्या“ “डतिः सख्यत्यनुचत्तते । ततः ^स्णान्ता षय्‌" सख्या ड
तीच्युभयमप्ययुवत्तते । पूबदूबेप्यन्वथंसज्ञा विन्ञानात्‌ सख्याप्रश्चविषय
स्येव उतेभ्रेहणं न त्वोणादिक्षस्येति ।

विधिशेषध्रकरणे निष्डासंज्ञाधकरणम्‌ । १५५

क्तवत्‌ निष्ठा (पा०दू०९-१-२द)। पनो निष्ठासज्ञौ स्तः | छतः
छताम्‌ । नयु विहितया" प्रत्यययोरनेन सज्ञा । सज्ञया च विधानम्‌ ।
वक्ष्यात इह ठरताय-नष्ठात । तथाचान्योन्याश्रय दत चत्‌? न, सूचन
रा कचस्ाजसक्लाचक्ञानात्‌ । ता भूते काटे भवता ययोवविहितयोनि-
्रेत्यषा सज्ञा भविष्यतीति ।

स्व(द्तत्‌ , अखवन्चा कायाथमुपादीयन्ते न तु श्चवणार्धं तषां
सपाचचानात्‌। तथाच द्ध्ानुबन्धघस्य परिनिष्ठितस्य यत्च सारूप्य तत्र
कलुबन्चकराय्य भवतुक वा नेति तु निश्चेतुमशक्यम्‌। नच काकादि
वटुपछक्षणस्थापे व्यावत्तेकत। भविष्यतीति वाच्यम्‌, काकादिना.ऽ्पि
हि व।द्‌कापुण्डराकादेक स्थिर किञ्चित्पास्चिःय्यते तद्वलाचचोडुीनेऽपि
काकं व्यवहारो न सङ्ीय्येते । न चह पारचयान्तरमुप्रलभ्यते क्त्रत्य-
पतन्भ्रत्ययय। ककदकल्पां हि ककरालनक्रारो तदपगमे सच्त्ते त
इत्यत्र पारचयस्य परस्परन्यचत्तस्य दुवैचत्वादिति।

अत्रं -कालकारकविशेषादयो अर्था एवान्त) दकापुण्डरीकादि
स्थानापन्नास्तद्‌रानाच्ायुबन्धस्म्रनो सत्यां तत्तत्र युक्तं काय्यं स्ाघयुतय।
रति । तथा दून, शाल इत्ति कनचित्थयुक्ते लक्षणक्ञेन कमभूत
क छ्वरूत्कप्रत्वयाऽयमिति निर्णीयते । '्लोतमालयेत इति प्रयुक्त
ठ मधवाच। कतशनच्दस्तन्‌धत्ययान्तः भ्रयुक्त इति निर्णीयते "हसिश्चु
प्रणवामद(मद्बूधुचभ्यस्नन्‌'' ( उ०सू०३-३७३ ) इव्युणादेसृजात्‌ ।
"लतः स्यादद्रवमषया.' इनि तु पञ्चपाद्श्रत्तौ स्थितम्‌ । तथा श्राभिच्च
परटं दवर्दत्तः इत प्रयागे कन कत्वायवगमल्टुङन्तस्याय प्रयागा न
त॒ निष्ठान्तस्येति निर्णीयते ।

स्यदितत्‌ , आज्ञच्रुसलभ्यः क्त. (उ०सू०३-३७ ) इति क्तप्रत्यये
'अक्त' तः "सितम्‌? इति न्युत्पादतम्‌ । तापि निष्ठा सज्ञा स्यात्‌।
ततश्च नष्टा च द्यजनात्‌, (पा०६०६-१ २०५) इति स्वर. स्यात्‌|
निष्ठान्त द्यच्क सक्ञायामाच्युदात्त स्यात्स चेदादिराकारो नेति सू
नरथः। न चपि. “छत ममिमिक्च इत्याद्‌ चत्ताद्‌ात्तस्यंव पल्य.
मानत्वादेति ।

अाहुः-. अतः कृकमि” (पा०सू०८-६-४६) इति सू कमेग्रहणे-
नैव सिद्धे कसथ्रदणेन शा पतसुणादयः कचिद्‌ व्युत्पत्तिकाय न लम
"त दत । अता ननन नेष्ठा सक्ञेति। यद्ध ्ृतादीनां च” (फिण्सु०
{-२१) इति फिट्सूत्रेण सिद्धम्‌ ।
॥ इते अ्राशब्द्कारस्तुमे भथमाध्यायस्य प्रथमे पादं पञचमान्हकम्‌ ॥

1

१५६ शब्दकोरतुभवथमाध्यायप्रथमपादषष्ठाह्िक्-

सव)दीनि लवेनामानि (पा०्सू०१-१-२७) । एतानि सवनामसं
शन स्यु; । तहगसविज्ञानाऽय बहुवीहि; । तस्यान्यपद्‌ार्थस्य गुणानां
वात्तपद्‌ाथरूपाणा विरषगानां कायान्वयितय। सविज्ञान यच्नस तह
णस विज्ञानः । तत सव आदियषा तानीति विध्रहः । तच्छब्दृप्रयोगे
णान्वपद्‌ायप्राघन्य कभ्यत्ते । एव चिरा गावो यस्य इत्यादावपि।
अन्यथा (ह यस्य गाचश्चत्रा इति गोडान्दाथभ्राधान्य स्यात्‌ ।न चेव
निवजञ्य बहुन हारष्यतं । यन्न चुत्तिव।क्ययार्विंशेष्यैकयसम्पत्तये चि
जाणा मकच्तामयामेत्याद वेग्रहुवणन मीमांसावासिके छतम्‌, तत्तत्‌
मु'यत्रचसलामञुङ्कूटपर्‌ › अग्रथमाविमक्ल्य्थं बहु्ीहिरिति वात्तकङृतां
वक्ष्यमाणत्वात्‌। भाष्यङता च "षा वडन[ह . (प।°षु०२-२-२३) इति
घूर अकत शषमाश्चित्य सुाक्षरेरवोक्तस्यार्थस्य सा1धतत्वात्‌।
वाया ्नताताताद्‌नस्ठृतीया तक्छृतायेनेत्यादि क्रमेण हि षण्णां
काणा समास उक्तस्तद्‌ पक्षया शेषः प्रथमारूप. ्नकस्तस्येव बहुतरी
हिसक्चात इहे दवे गत. इत्यादारेव चित्राणां गवामित्यस्यापि दुरा
पार्त बहुना दित्वम्‌ । कञ्च “नत्वथं बहुवीहि." (का०वा०) इति कात्या
यनतचनात्कथ चत्राणां गवामेत्यज् तत्प्रसक्तिः ? नु "दण्डी इत्या
द्विष द्ण्डस्यावामति वचिध्रहाभ्युपगमादस्मद्रीत्याऽयमेव मत्वर्थ शति
चत्ताहं उतरा सुनिवचनवेरंघः (तदस्यास्त्यस्मिन्‌'' (पा०षू०५-२-
९४) इते सूत्रेण प्रथमन्तादस्त्युपाधेकत्सबनर्धिनि मतुन्विध्रानात्‌
समथाना प्रथमाद्वा (पार्घु०४-१-८२) इति सूरण पथमनेदेष्टस्येव
यकृतत्वाचवारणाच्च । नन्वेतान्यपि सूञ्रवारतिकमाप्यवचा्ति कथ
आद्धङ्कत्वा नष्याम इते चत्‌ ? “समथ. पदविधि (पाण०्घु०२-१-२)
ईट्याद्(नि नहाभयज्ञत इत्यादिषु पद्विधिभिन्नष्वपि योजयित्वा
सामथ्यं च भाष्याददेस्रस्मताद्धिपसंतमेव वर्णयन्‌ मवाददो निरडुशः
कि किन कुयात्‌ ' ।कन्तु व्याकेरणाधिकरणे िद्धान्तित व्याकरणप्रा
मण्य कथ स्वच्छया व्यङ्कुरुयसाते पर प्य्य॑नुयोगे समाधान वि
भवय । तस्मान्ना गावा यस्येत्येव विन्रहः सकलरिष्टसम्परहाय
सिद्धो मुनित्रयवचस्तामदुद्कख्खति दिक ।
जाद राज्द्‌ स्याचतवववाचत्वादुद्भताचयवमेद्‌ः समुदायः समासार्थ॑स्त,
स्यच सुदायस्य युगपह्स्ये भवयागामावादानथेकयात्तद्‌ कञेप्विति स्यायेन
तदवय धवतमाना सहाऽविशपात्सवेशब्देऽपि भवरत्तते इति युक्त
तदृगुणसचज्ञानत्वम्‌ । “हि सर्वेषाम्‌ (पा०घूु०८-३ -२२) इत्या द्‌
नद्‌ शाञ्च रङ्गम्‌ । “जश्षित्यादयः षट (पा० सुऽ द-१-१) इति सूत

विधिशेषध्रकरणे सवेनामसंज्ञाप्रकरणम्‌ । १५७

व॒ जश्चिति योग विभज्य जक्चेः सन्ञाविधानसामथ्योदेव इत्यादय इत्यत
द्गुणसतं विज्ञानो बडुवीहिः 1 एतेन कतन्तेभ्यः "कण्वादिभ्यः इत्युभ
यत्र पि छकरराब्द्‌ सङ्भहायथे यथा तत्पुरुषबहुर्बीद्योरेकरेष इति चतुथ
वक्ष्यते, तथेहापि “नपुसलकमनपुखकेनः' ( पाण्सू १-२-६९) इति वा
स्वरभिन्नानां यस्योत्तर स्वरविधेः सहिष्यते इति वा तत्पुरुष.
वहुव्ीद्यो, खह विवक्षायां वहुवीदहेः शेष इति परास्तम्‌; वद्शु-
णसवज्ञानबहुजी(हिणेव सवंशब्द स्यापि सग्रहे सिद्ध एकरेषाश्चयणस्य
गोरवप सह तत्वात्‌ ।

महाखनज्ञाकरणमन्व्थसन्ञाविज्ञानाथं स्वेंषा नामानीति । तत्ताम-
ध्योख्च सवाथायिधानसामथ्यविशिष्ठानामेव सज्ित्वमन्ुमीयते। तथा
च तथाभूनानां गणे पाठस्यावद्यकतया प्रकरान्तरलुषां च पटे धमा
णामावादव विरेषेऽवस्थितानां सनज्ञान।मुपसजेनना च सवादित्वमेव
नास्ति । तन तषां गणक्रायं सन्ञाप्रयुक्तकाय्ये चेत्युभयमपि नभवति।
गणकाय यथा~. व्यद ।द्‌ानामः'' (पारसू०७-२-१९०२) । तद्‌ नमक
शित्‌? आनिक्र(न्तस्तमतितत्‌ । यथा-'अडतरादिभ्थ “ (पाऽसु०७-१-
२५) । अन्यमातक्रान्तमत्यन्यम्‌ । अतिकतरम्‌ । सज्ञाप्रयुक्त यथा-'"स्व-
नाम्नः स्म (पाण०्खू०७-१-१९४) । अतिसखवांय । तदेतद्‌ भिप्रेत्योक्तं
वातिक ता-“सज्ञापस्जेन्रतिषेधः पारत्पयदडास्ः पठिनान। सनज्ञाक-
रणम्‌“ इत । तस्मत्प्रसद्धन प्रह्रत्तिनमित्तेन भयुक्त इतर भत्यनुपस-
जनीभूत एवह सक्ञीति स्थितम्‌ ।

यन्न स्वरूपमाजश्चय काय्यन तु गणपाठ सज्ञां वापेश्चते । यथा
“युष्मद स्मद्धथां ङसाऽश्‌" (पाऽसु०७-१-२७) इत्यादि); तदुपक्तजनत्व
ऽपि मवत्यतत्यचधयम्‌ । न चव “युष्बद्युपपद” (पाऽसु०१-६-१०५)
इत्यादावपि त्वमादिप्रसङ्ग., खोकश्रसिद्ध!थपसर्ताय।मेव तत्प्रन्रत्तः । “अ.
भन्यक्तपदाथा य इत न्यायात्‌ । तदन्तश्रहणमच बाद्धव्य "द्वन्द्ध ख
(पाण्ख्‌० १-९-३१) इति ज्ञापकात्‌ । तच्च तत्रेव वक्ष्यते, "प्रयोजन स्त-
नामान्ययसज्ञायाम्‌' इति वातिकवचन।च्च । तेन "परमसर्वतः' प्परम-
सवेन परमसवकः इत्यत्र रु मस्ततत्तसिर्‌ रस्‌ अकच्च पस्यति ।
नच तक्िखादेविधो प्रातिपदिकादित्यवुङ्त्ते, सर्वनाम्ना तद्धि.
षणं तदन्तवाविर्भचव्यताति वाच्यम्‌ “समासप्रत्ययिधो न तदन्त-
विधिः ' (कान्वा०) इति निषेधात्‌ । न चेवम्‌ 'अतिसर्बायः इत्यादाव-
तिप्रसङ्गः, उपसजनपयुदासस्योक्तत्वात । अत एव प्परमसर्वस्मेः
इत्याद स्पाथादयो भवन्त्यव ।

९५८ शब्दकोरतुभष्रथमाध्यायव्रथपपादषष्डाहि के-

स्यादेनत्‌ , भसः 'अतस्मिन्‌' 'अनेषः' इतथाद्‌ावमप्यत्वसत्वस्पमि,
जादानि न स्युः अनिस्लव' इत्यत्रेवापसजनत्वात्‌ । तथा चाब्रह्मण §
त्याद्राह्मणाभन्न इत्यादिक्रमेण पूचपदाथप्राघान्यने विषरण कु्वैन्ति।
सत्यम्‌ , वयाकरणमते नञूलमाखस्यात्तरपदाथप्राघन्यमेव । नक्षत्र
भाष्यकारेण तथव सद्धान्ततत्वात्‌ । तथाहि, आसापितत्व नधः |
तथाच मायापचुष्यमावाख्रुगत्याजनिश्ाकरकपरन्राह्यणादेशब्देभ्य
इव अआरापता मिध्वाभूताऽय ब्रह्मण इत्येव शराच्द्‌बोधपर्यवत्ताने
ब्द्यणमिन्न इत्यादेकमाथकाथविवरण न तु शाब्दोऽयमथः | अत
एव ^“एतत्तदा, ( पा०्घू०६-१-१-१३२ ) इति सूञऽनञ्चखमास इति
साथकम्‌ । अत दव च।त्सागेका तत्पुरूषस्योत्तरपद्‌ाथप्रघानताऽपि
निवेह ताति दक्‌ |

नयु यदाहि तद्न्तावावरिष्ठस्ताहं भष्यावेसवः । तत्र हि “सङ्घो
पसजनप्राततिषेध.” इतिं बातिकस्य प्रत्याख्यानमुपक्रम्यार्थद्वारक विभ
क्तिविरैषणमाश्चत्यातेप्रसङ्ग उद्धुत. । सबेनामाथेसमवेतसख्याक्ार
कद्यभिधायिनाङः स्म॒ स्यादित्यादिनाक्तरयव्या तदन्तविधेः सति
त॒ आतेसवाय इत्यादा सम्युदायस्य सवेनामतयाऽथद्धारकाषेमाकेयाने
श्रयणञप स्मायाद्व्रलङ्खस्तद्वस्थ एव स्यादित चेत्‌ ? सव्यम्‌,
अत एनापारनताषाद्भ(ष्व “अथवा मदतीय सज्ञा क्रियते” इति पक्षा
न्तरमुपन्यस्तामति गहाण । नलु यद्यपन्वथसक्ञा। नरि ^पू्ैपदाः
लायामगः'' (पा ०षु०८-७-ई) इति णत्व स्यादिति चन्‌ ? सत्यम्‌ , अत
पव [नपातनाण्णत्वामाचः। क्षणत्व तु रूपमसाभ्वेव निपातनेन णत्वा
सरस्य बावतरत्तरात्‌ । अत पव `शश्वत्क, इत्याद्यप्यसा\वेव। ्येषां
च वधः राद्वतिक.' (पारसू०२-४-९) हति (नि पाननेन “ई सुखुक्ता
न्तात्‌ ` (पार्स ०७-२२-५१) इत्यस्य बाधितत्वात्‌ । नन्वेवम्‌ “अपरस्परा;
क्रिथासातत्य'? (पारस्०६ -१-{७8) इति निपातनेन खन्ततश्चन्नो व।
भ्यताते चेत्‌ { न, तन्न 'लतत्ये' इत्यनेनेकरेशा चु माति [रा ्ुम्पेदव
"यमः; कृत्य“ इति पुवाचय्येपटितस्य इरोकस्यैव पचात । नन्वेवमपि
दुसणव्राक्तषु बह्लगकल्प्ु" (पा९चू०८-३-१०५) इति धुराणशब्देन
इर{तनच्यब्द्स्य बधि, व्राप्राति । सत्यम्‌ , पृषोदरादिषु पुरातनशब्दस्य
पारा बद्धन्य. । अगमराखिस्याव्यरयरेकोपस्य चारिव्यतामानज धुरा.
णात [नदसन ज्ञन्यत इत तु त्वम्‌ । तदव बाधकान्येव निपातना.
काति भाष्य स्थतम्‌ ।

यद्ध नद सक्ाखूचम्‌ , किन्तु गगद्युदधेमाजफलकम्‌ , यानि सवै

विधिशेषप्रकरणे सवेनामसंज्ञाप्रकरणम्‌ । १४९

नामानि तान्येव सच्ोदीनि न त्वितसण्यपीति व्याख्यानात्‌ । यथा
“तिङ मोच्ादीनि कत्सनामीक्ष्ण्ययो (पा०सु०<-१-२७) दति सुन
कुत्सन) भीकषण्ययारिति योग विभस्य गोचादीनीत्यजवत्येतयोरथयो्यानि
चत्तन्ते नान्येव भोत्राद्ीनि ऽति गणङ्गुद्धपरतया व्याख्यास्यते तेन
चनाचदिवि गोजाद्रितद्धिताश्राडतेष्वगते ›' (पा०्सू०<-१-९५७) “कुत्सने
च सुप्यमानच्ादां ' (पाण्सू०८~१-६९) इति सूजयोरपि बविहिष्ा्थाना
मव गान्रादाना ग्रहण तथहापि । ननूक्तरीत्या शत्य द्‌ादौीनामः” (पार्सू०
७~र₹-१०२) इत्या द्न्तगणक्ायं स्यतु “सवेनाम्न. स्मै (पार्सू०७-
९-१८) इत्यादिक तु कृर्स्नस्रकलादिराब्दष्वतिष्याप्तं स्यादिति चत्‌ ?
न, गणपाठसामभ्यात्तत्र पाठतानामव ग्रहणात्‌ । पतावानेव हि मेदः |
यत्पूबाक्त पक्ल सज्ञा विधया गणद्युद्धस्स्वा्थिकी अश्मिस्तु पञ्च गण्य
1 दःशान्द्‌। छर्स्तादन्या्चत्तसत्वथादेति । अथवोभयमनेन क्रियते
पाठ्शुद्ध सज्ञाच, तेन्चाठस्येकशोघाणामन्यतमाश्चयणात्‌ । तञ्च सह
चवक्षा वनाव वाचनिक पएकरोष । आकृत्तिपक्च हि परत्याख्यात
सरूपम्‌ ˆइक। गुणच्द्धी", (पा०सू०९-१-३) इत्यादि यच्छासख्नघाकरि
याथ सत्सह ववक्षा चनाऽप्येकश्ष विधत्ते । तदित्थ प्रञ्चापि पश्चा.
स्थिता । सक्ञाभूनाना व्य्लात्तस्तु गाणम्रुख्यन्ययिनापि सिख्यति । न
चासा पदकयष्ववाति वाच्यम्‌ , विरिष्ररूपोपादने सरन्न तत्प्रच्त्तरि-
त्युपपाद्‌नमात्सूत्रे । बात्तकरीत्या त्वेकसन्ञायिक।रे सवनामसनज्ञान
न्तर्मकद्रन्यानवाराना सन्ञात सन्ञासज्ञया स्वनामसज्ञा बाध्यत ह
व्याप लमाचानान्तर बोद्ध्यम्‌ । यद्ध “पूवेपरावरः” इति गणसूजर्स
कायामात याग वचमज्य पूवात्तरयोः रोषा व्याख्येय ¦ उक्ता; खवादयों
वक्ष्यमाणाः स्वाद्यथ्यासन्ञायामिति | तस्मादुपसजनव्याच्चुचिरेवान्व
थसज्ञश्रयणस्य सुख्य फलम्‌ । ननु “अनुपसलजनात्‌ (पा °स्ु०४-१-१९४
सत यगि व्रकारन्तरण व्याख्याय तद्वलेनेवान्तगंणका् वारिति साध्ये |
तच्चथा-- अयुपखजंन इति छु्तषष्ठीक पदम्‌ । अ. आदिति च छेदः|
अश्च मच्च तयाः समाहार, आत्‌ । अकारात्परां अ अत्‌ इत्यद्ृरो यञ्च
क्रियत तन्राजुपस्तजनस्य ग्रहणमिति परिभाषार्थः | तेन त्यदाद्यत्वम्‌
“अडतरादिभ्यः'” (पा ०सू०७-१-२५) इत्यदडमावथ गाणताया न ओ
वानि । अकारात्परत्वन विश्षणत्व किम्‌ ? “पञ्चम्या अत्‌! (पाण्सू०७-
१-३१) युव्मानातक्रान्तस्याऽनियुष्मत्‌। “एकवचनस्य च (पाऽसुऽ
७-१-२२ युष्माननिक्रान्तादतियुष्मत्‌ । न दह्ययमकारात्परो विध्ीयने

~

रत । तथ। चापसज्ञनन्यइत्तेरप्यन्यथाकसिद्धो करि महासंज्ञयेति चेतु ?

१६० शाब्दकोस्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपादषष्ठाहिके-

न, 'अतिसर्वाय' इत्यादिवारणस्य तदेकसाध्यत्वात्‌ । न हीदम्‌ ५अनुप
सज्ञनात्‌' (पा०स्‌०-१-१४) ईत्यननं साधायतु शक्यत ¦ पतदपरि,
तोषादेव हि भाष्ये पक्चान्तराश्रयणमिति दिक्‌ । पवञ्च “अनुपससच
नात्‌" (पा०चू०-४-१-१४) इति सूत्र परिमाषरात्वेनापि नोपयुञ्यते शत्य
थोस्परत्याख्यानमव भवतीव्यधेयम्‌ ।

स्यादेतत्‌ , कोञ्यकारयसिद्धये सू्रमारस्भणीयम्‌ तच्च हि कुम्भ
कारीशाब्दादेव ठगुत्पादधितम्य । अन्यथा कुम्मेव्युकारस्य इद्धिनं स्यात्‌।
तथाच विशिष्टस्य खरीप्रत्ययान्तताप्येष्व्या । सा च तदेव निरषहति।
यदि “"हिडढाणञ्च' (पा०सू०-१-१५) इति सूत्रे प्रत्ययन्रहणपरिभाष
याऽणित्यनेनाणन्तश्रहणे तेन च प्रातिपदिकविशेषणादण्णन्तान्त परक
तिः स्यात्त तच्च “समासप्रत्ययविधो प्रातषधः"” (काण्वा०) इति
"श्रहणवना प्रातिपदिकन तदन्तावाघनःः (पञ्मा०्२१) इनि च प्रति
षेधाद्‌ दुरुभम्‌ । “अन्ुपसजनात्‌' (पार्सू०४-१-१७) इव्युपस्जेननिषेध
सामर्थ्यन्न प्रधानेन तदन्तविधो ज्ञापिते कौम्भकारेवः सिद्यनीि
स्पष्टमेव । नच कद्धहण गातकारकपूतेस्यापः, (पर्मा०२८) इति
परिभाषया कुम्मकार्दाब्दादेव स््नीपरत्ययोऽसित्विति वाच्यम्‌, अणिति
हि तद्धितोऽपि गद्यते । आपरगवीति यथा| “द्भहणे” (पर्मा०२द)
इति पारभाषा तुं इन्नाज्रग्रहण प्रचत्तत न तु कृदकृद्धदण.५पि
एवमथमेवेद सूजमिति भाष्यकृतव चतुथं स्थापयिष्यते । तत्कथ
भिहाक्तम्‌ “अनुपसजनात्‌ (पा०सू०८-१-१४) इत्ययं योगः पत्या.
ख्यायते इति {

अघ्रोच्यते, चतुथं सूत्रकाराभिप्रायवणेनमात्र करिष्यते । निष्कषे तु
क्रियमणि सूच्रवेयथ्यमवायातीत्याकयेनेह भगवतोक्तं प्रत्याख्यायते
इति । तथाहि, कारशब्दान्ङीवुत्पत्ताचपि कोम्भकारेयः सिध्यत्येव
(ष्यङः सम्प्रसारणम्‌? (पार<सु०द-१- १३) इत्यत्र भाष्यकृता पटिष्यमां
म्ाणया वाचनिक्या “खप्रत्यये चानुपसज्नन” (पर्भा०२६) इति
परिभाषयाऽनुपखजने खीप्रत्यये तदादिनियमनिषधन कुम्भकारीश
उदा हूुगुरपत्तेः । अत एव हि (परमकार्सपगन्धीपुज्रः इत्यन्न ष्यङन्त
स्योाच्यमान सम्प्रसारण परमकारीषगर्ध्याशब्दस्यापि भवत्येव । त
चवम्‌ (अतिकारीषगन्ध्यापुज् इतर्याद्‌ावतिप्रसलङ्कः । “अनुपस्तज्ैन इ
व्युक्तत्वेनोपसजेने तदादिनियमसस्वात्‌। न वेचम्‌ *अर्धंपिप्पदी? इत्या
दौ हल्ड्वादिखोपा न स्यादिति वाच्यम; हट्ड्यादिसूत्रे दीशेग्रहण
खामर्यैन तज्ोपसजनेनापि तदादिनियमो नास्तीति ज्ञापितत्वात्‌ |

विधिशेषप्रकरणे सवेनामसज्ञाप्रकरणम्‌ । १६१

वस्तुतस्तु निष्कोरशाम्ब्याद्‌ा समुदायस्याङथावन्तस्वेऽप्यवयवस्य ङ्थ।.
बन्ततया तत' परस्य सालापप्राप्तनतज्ज्ञपकम्‌ । अद्धपिष्पट्यादावप्यकव
यवस्य ङन्यन्ततयव नवाह; । न च विहितवशेषणता वक्तुं शाक्या
याः "सा इत्यादावव्य्राप्त. नच तन्न हन्ताद्‌ तिहिवत्वन नवाह
क्ताः हत्त" इत्यादावलापापत्ते. , ध्य. (ख ` इत्यादौ छोपापत्तश्च ।
यद्वाः स्ातसखातिप्रत्ययः भ्रक्ृतिसाक्िप्यते हलन्त्यसुत्रे केयरग्रन्थनिवी.
दाय विवरणं तथव चणनात्‌ | एवञ्च ज्ञापकं सुस्थमकदेश्ास्याप्रक-
तत्वात्‌ । अन एव पच्चमसमाप्ता “गाचख्योरुपसजनस्य" (पाज्खु०
९-२-४८) इष्त दुन च केयटेन ज्ञापकत्वपश्च एवोक्त । ननुभयथापि भमा
खा दष्टा इत्यादा खञ्युदायाटावन्तत्वप्रग्ुक्त सुः स्वात्ततश्चेकपयचेकस्व-
यवारापात्त । एकवाक्यतया विरारति पक्षेऽपि "पचतिकल्पम्‌? इत्या.
द्‌{सद्धय पक्चचनमुत्लग इत्यस्याचद्याश्चरयणीयत्वादिति चेत्‌ न,
उन्याच्च्रदणस्यान्याथतया यथाकथञ्चित्प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्विरिष्ठ-
प्रहणन ङयाबन्ततवात्सुब्रुत्पचश्य वक्ष्यमाणत्वात्‌ ¦ इह च समुदाय
स्यव्रातिबादकत्वात्‌ । अथवत्समुदायानां समासश्रहण नयमाथामेति
[हि स्थास्यात। न चमप कदाचित्कारीराब्द्‌ाङ्‌ ठक्‌ स्यादेवेति वा.
च्यम्‌ एकाज्ञद्धिचचनन्यायेन समुुदायादेवोत्पत्तेः कुम्भनकाथाभरूतस्य

भ

ग च्छज्यापत्यन चाग इत चक्तुमराक्यत्वाच्च। किञ्च सु्रमारममाण
स्याप्येषेव गति । 'ओपगवीः इत्यादाविव केवलात्कार शब्दादपि कद्‌।-
चिनङीप्रसङ्गेन कोञ्भकरेये पाक्चिकदोषस्य त्वत्पश्चेऽपि ठुस्यत्वात्‌।
स्वाद्तत्‌ , अक्रयमाणंजऽस्मन्‌ सूत्रे कुम्भकारः इत्यन्न उबेवु न
स्यात्‌ । कुम्मनक्रा्थाच्ूतस्याण्णन्तस्य खरीसवेनायोगात्‌ । वस्य च सखीः
पिनि यागा त्रावेष्टस्य, न तद्ण्णन्तम्‌ । तस्मादमहत्परवीदिति निषेधेन
रा -वमनस्तदन्ताचाघस्त्तरताप्यभ्युपगन्तव्यः। स च यथा पूकेञो-
पलजननापं मकचति न षटुस्वस्ञादिभ्यः' (पा९सु०४-१-१०) पियप-
खा द्रापदाः "चनो र चः (पा०सु००-१-७) अतिधीवसी दाति, तथा
टद्‌दाचा्प स्यात्‌ । ततञ्च बबहुकुख्चरा इत्यादावात्परसङ्गः । अतो
नत्र चरह्ूजामद्‌ साथकष््‌ । ननु पृवेज्ापात्तं तदन्त च खयामेत्यनेन
नशष्यते "टद्ढाणञ्‌ "` (पाज्सू०४-१-१५) इत्यादौ तूपात्त रिदादिक-
मव तन बहुङकरुचराः इत्यादो रिदादेरखीत्वान्न ङीप । ङुर्मक्ारीः
श्वाद्‌ त्वष्णन्तस्य खिथां इत्तेस्तदन्ताद पि ङीप भगवभ्यताते चत्‌
न, एतद्धषयविमागस्य दुरूहतया तजञन्नानार्थमेव सूचारम्भस्योत्चित

त्वात्‌ । नतद्‌वम्‌, आारन्धरप्यास्मन्सूत ल्याख्यानस्यव रर्णायत्वात्‌ 1
नश

१६२ गब्दकोस्तुभग्रथमाध्यायप्रथपपाद्षष्ठाहिके-

अन्यथा "पञ्चाजीः इत्यत्राजानामखीतवेऽपि तदन्तस्य सखियां बृस्यारःा
प््रसङ्ात्‌ । अतो चिश्ेषणविरोष्यमाव प्रति कामचाराद्‌ “अजाद्यत
प्‌” (पा०वु०४-१-४) इत्य “रद्र णञ्‌ (पा०सूु ०४-९२-१५) इत्यादौ चो
पात्त स््ीर्वेन विदाष्यते “वनो र च (पा०स्‌०४-१-७) इत्यादौ तूपातत
नर्दन्तं चेति सकचेष्टालिद्धः खु उयथेमेव ।

स्यादेतत्‌ , तदन्तवविधिक्ञावनमथमेकेद्‌ शचमारस्भणीयम्‌ | नय
-शअमहत्पू्वीः (का० बा० ए०) इत्यनेनैव तरिलाद्धेरिति वाच्यम्‌ , तस्य
ल्ापकत्वायो गात्‌ । "पञ्चाजी' इत्यादिसिद्धयथेमजादिषिः सीत्व वि
रष्यत इति हि वक्ष्यत । तथाच भपहाद्रुद्रीः इत्य्च समुदायस्य सचि
यां चृत्तावप्यवयवस्यातथत्वेन सत्यपि तदन्तविधौ खाप्‌ न प्राप्नो
तीति कथ तदन्तविधि ज्ञापयित्वा निषेधः पयैवस्येत्‌ ? चैवम्‌, इतरेर
जादिभिः स्ीत्वविशषणेऽपि दाद्रशब्देनाविशषणात्‌ । पवश्च स्पष्मष
ज्ञापकपयतचसानम्‌ । न चव 'पञ्चदद्रीः इत्यच्नापि प्रसङ्ख' ज! तिरित्यनेन
दरूढस्य विराषणात्‌।

स्यादेतत्‌ , ““पूवेखुजनिदेश्यो बापिररम्धीत इति?" इति कत्याय
नोक्तरात्या सूर साथकम्‌ । तथाहि, अग्रधानमुपसजनम्‌ , तथेव पूर्वा
चायैसूतरेषु छोके च व्यवहारात्‌ | ततश्चाऽऽपिश्लिना पोक्तम्‌ “हज
श्च (पा०च्‌०४-२-११२) इत्यण्‌ । ततोध्येदधां “तद्‌ धीते” (प्सुः
४-१-५९) इत्यण्‌ । तस्य प्राक्ताद्टुक्‌” (पाण्सुऽ४-२-६४) इति दुक्‌ ।
उपिक्चलखा ब्रह्मणी ! अत्र प्रोक्ताथस्याणोऽप्रधानत्वात्तदन्तान्न ङीप्‌ ।
अण्‌ घः अः; अचुपस्जनमप्रधानभिपति विशेषणान्‌ \ न चेवमप्यध्येत्या
मुत्पन्नस्याणोऽनुपसजनतय। तदाश्रयो ङीप्‌ स्यादेवेति वाच्यम्‌ , तस्थ
डुघ्त्वात्‌ । न च प्रत्ययश्च शङ्कयम्‌ , चणोश्रये तक्निषधात्‌ । “धि
णञ्च्‌» (पाणस ०-१-१५) इत्यत्र ह्यत इत्यजुवचेते । अणा च अकारो
विच्चेभ्यते । अण्योऽकार इति न तु विपरीतो विेषणविशेष्यभावः।
वणस्याप्राधान्ये प्रत्ययलक्षणापत्तेः *अतृणेड्‌' इत्यञ्च तृणहइम्‌ वते ।
नञ सखयामेत्यनेनाणो विच्षणान्नाक्तद्‌ोष इति चत्‌ ? न, काश
स्स्तिना प्रोक्ता मीमांसा काशङ्ृत्छली, तामधीते काराङ्ल्छ्ला ब्राह्मणी ।
अचर द्वितीयऽणि ध्रोक्ताव्टुक्‌* (पाऽसु°-२-६४) इति दधते प्रथमो
ऽप्यण्‌ दिधामेवोस्पन्न इति नदन्ताद्‌ बद्धण्यां वत्तमानात्‌ ऊप
स्यात्‌ । तस्मात्प्रधानाद्यथा स्याद्प्रधानान्मा भूदित्येतद्थमारस्भणीय
सूत्रमिति ।

अन्यते, अध्येत्यामभिश्ेयायामण ईंकरेण भविततन्यम्‌ । यश्चै,

विधिगेषप्रंकस्णे सखवनामसंज्ञाप्रकस्णम्‌ | १६३

हाध्येत्यामणुन्पन्न स द्ष्ठ एव ¦ यश्च श्वयते तस्मादीक्रार उत्पन्नो
टु्तश्चति पुनन मवति सद्ल्यव्रच्या ठश्चषणस्य चार्ताथत्वात्‌ । नस्माद्‌
५अन्रुपसलजनात्‌?' (पास्‌ ०-१-१४) इत्ययं यागः प्रव्याख्यात इति भग
वदुक्तिनिवो धवेति ददक्‌ ।

सवीदयश्च पश्चतरिरात्‌-सवै, विरव, उम, उभय, डतर, डतम,
अन्य, अन्यतर, इतर, त्वत्‌ , त्व, नेम, सम, सिमः, पुवपरयवर्दस्चिणे-
तरापराःधराण उयवस्थायापखन्ञायाम्‌ । स्वपज्ञातिधनाख्यायाम्‌ । अ-
न्तरं वहिर्योगोपक्तव्वानयो । त्यद्‌ , तद्‌, यद्‌, पतद्‌, इदम्‌, अदस्‌,
पक, दवि, युष्मद, अस्मद्‌, भवतु, किम्‌, इति । तन्न सबविद्वशाब्दौ
तस्यपयाया क्वराब्दस्य “स्वज्खारेटाम्‌"” (फिण्सू०२-२७) इस्यादयदा-
तत्वे प्राप्तऽन्ताद्‌। चत्व गण निपात्यते । तेन सवंषां विक्रार इत्यत्र
“अनुदा चा देर” (पा०ष्‌ ०८-२-४४) लिद्ध. । स द्ययुदात्तादिपरङति-
काद्विघीयते इति ङधाप्सूत्रे भ।ष्ये स्थितम्‌ । प्रयोगे तु “स्वस्य सुपि”
(पार्सूु०६-१-१२.९) हत्याद्युद्‌ात्त एव ।

उभशब्दो द्विव्वविशिष्ठस्य वायकः। अत एव नित्य दिव चनान्तः।
येव तर्हिं किमथमसे सवीदिषु पठ्यते १ न ह्यत्र स्मायादयः खम्भ `
वन्ति । काकचास्तु नस्ति सूपेस्रे वा विद्येषः ¦ अवघ्रहस्तु क्र.
त्ययऽपे पदकारन करयते गचन इद्राजा राजकाः' “'इद्न्यकते'' इत्यादो
तथव नणातत्वात्‌ । नच 'उनचास्या हेतुभ्याम्‌ 'उमयाहत्योः' इत्य्
"सवनाम्नस्तताया चः (पार्सू०२-३-२७) इति पाञ्चिकत्रतीयास्िद्य्थ
दृद पाट इाते वाच्यम “निमित्तकारणहेतुषु खवांसा प्रायदरनम्‌?
(काण्वा०) इ(त वातकन गताथेत्वात्‌ । न च चत्ता 'सदनाम्न-
स्तृताया चः (पारसु०२-३-२७) इति सते पटितत्वाष्देद बा्तिक्रमपि
सवनामसन्ञासापक्षमचति वाच्यम्‌, माष्ये "हताः (पार्सू०<-३-२३)
इति सूज्तस्य पारठतत्वात्‌ । अत पतव `अन्नेन कारणेन बसति, "अन्नस्य
कारणस्य इव्युद्ाहत हस्दत्तेन ।

अच्राच्यत, उभच्यच्डस्तावदुं ।दवचनमात्ावेषयः । इत्तो तु दद्धिवच-
नरोपान्नासा प्रयुज्यत; उभाभ्या पक्षाभ्यां विनीतनिद्रा इति
विग्रहे 'उभयपक्च' (रऽव०५-७२) इत्यादिप्रयोगदश्चैनात्र । कथं तर्हि
उभ स्थाने उभयशन्दास्रद्धारेते चत्‌ ' इत्थम्‌ ; "उभादुदात्तो निलयम्‌”
(पारसु०4-२-४४) इत्यजांभादिति योगां विमनज्यते । अवयवच्रुचचेः सख्या.
वाचन उभदाब्द्ादवयिन्यथ अयच स्यात्‌ । उभये मणिः । ततो
नित्यम्‌” उमरब्दाई इच्तिविषये नित्यमयच्‌ स्यात्‌ । अनिर्दिष्टा.

९६४ शब्दकोौश्तुभग्रथमाध्यायव्रथमपादषष्टाहिके-

त्वार्स्वाथें । वदतदुक्त वात्तिकककता--''उभयोऽन्यच्इत्ति । एव स्थित
उभयतः (उभयः इत्यादाचिव कथरत्ययेऽप्युभय एव प्राततः । अकचि
त॒ 'उभको'” इत्यादि लिध्यति । न चेहापि 'उभयेः इति स्यदेवेतिषा
खयम्‌ , शकज्थे सवोदिषु पाठनायचो बाधात्‌ । अन्यथा पास्तेयथ्या
पत्तेरिति दिक्‌ । “स्वाङ्शखिरामदन्तानाम्‌" (कि०सु०२-२९.) इत्याच्चद्‌ा-
ताथ पाड इति तु न युक्तम्‌, गणे एवान्नोदात्तस्य निपात्यमानत्वात्‌ ,
अन्यथा “थे मद्रं जाषयेतेः उभाउ नूनम्‌ उभभ्थां दव रूषित
'सपत्यत उभयोचरम्णमयोः' इच्यादावाखदात्तप्रसङ्गात्‌ । उभयशान्दस्त्व
वयवद्धयारब्यऽवयविनि वत्तते उभयो मणिः" इति यथा । इयामरोहि
ताभ्यामवयवम्वामारन्ध इत्यथे । तिरोहितावयवमेदत्वादेकवचनम्‌ |
उभयमेव वदन्ति मनीषिणः" इत्यादो तु समुदायद्वयघदटितः समुदायो
$थ. । तिरोहितादयवमेदत्व तु तुद्यमेव । यदा तु वगेद्वयारन्पे महा.
समुदाये वत्तते तद्‌वग्यभिन्नेन वग्वेद्धयेन महामेद विवक्चयोद्‌भूताचयच
सेदत्वाद्वहुवचनान्व दव, उभये देवमनुष्याः ।
तस्य मिन्राण्यमिच्रास्तये चये चोभये वपाः

इति यथा । यद्‌ तु प्रागुक्तरीत्या 'उमयो मणि. इति व्युत्पा
ताद्खमेव मणिद्कय सह विवक्ष्यते, तदैकरोषेण द्विक्चन प्राप्रोति ।
अनभमिधानान्तु न मवति । तथाच “तद्धतश्चासवेविभक्ति,” (पा०सू०१-
१-३८) इति सुत्ने “'छृरत्ताद्धताना ग्रहण च पाठ इति माष्यमवतारय
न्केयर आह--"“उभयदाब्दस्य द्विवचनासुत्पाद्‌ादसषेविमक्तित्वम्‌” इति
हरदत्तस्तु तस्मिन्नेव सुज उभयक्ञब्दाद्‌ द्विवचनमङ्गीरृत्य पाराश्चयणं
तु "पचचविकस्परः "पचतिरूपम्‌ ईइत्यादावततिश्रलङ्ख वार्यितुभिस्याह
दहायजादेश्चस्य स्थानिवद्भावेन तयपप्रत्ययान्ततया 'व्रथमचरमः' (पाऽ
सु°१-१-३३) इति सूजेण जसि विभाषा प्राप्योति व्यवस्थितविभाषया
पूवेविप्रतिषेघन वा नित्यमेव जसि सवन मतेति केचित्‌ । विभक्तिनि-
रपेक्चत्वेनान्तरङ्गया नित्यस्क्ञया बहिर््ा वेक टिपकी वाध्यते इति तु
सिद्धान्तः । “न वेति विभाषा" (पाण्षु० १-१-४७) इति घुने भाष्य-
कारसरूवाह-अयच्च प्रत्ययान्तरमेव न त्वसौ तयस्यादेशः “उभावु.
दाः” (पा०सु०५-२-७४) इति सृ तथपोऽननुद्त्तेः । न सैवम्‌ उभ.
यी? इत्यन्न “रिङढाणज्‌?» (पसु ०४-१-१५) इति सूत्रेण तयबन्तत्व-
भयुक्तो ङोप्‌ न स्यादिति वाच्यम्‌, तत्न माच्राजेते माच्चशब्दात्परभुध्यः
यचश्चकारण प्रत्याहारध्रहणात्‌ । पवश्चं तयश्च्रहणमपि न तन्न कायम्‌ ।
यद, ब्थ॑सनिति प्रत्याहारः । तथाच दन्नक्षमाज्नचारपि ग्रहणं न कन्त.

विधिशेषप्रकरणे संवनापमसंजाध्रकस्णम्‌ । ९६९

व्यिति महदेव सखाघवम्‌ । वस्तुतस्तु प्रमाणे माजच्छवयसच्द्चःः
इनि पाठ्यमिति भाष्याद्ययः । तथा च ततोऽपि छाघवम्‌ । न चेव
कति लियः, इत्यजातिभ्रखङ्, अत इन्ययुवृ्ठः, “न षट्स्वस्लादिभ्य.
(पा०सूु०६-४-१२७) इति निषेधाद्धा । न चेव 'तैखमाजाः इद्यादावति-
प्रसङ्कः, सदश स्याप्यस्य प्रत्याहारेऽसन्निविष्ठत्वादिति ।

अन्र कथित्‌ , उययेत्यथपरो निर्दशः । तेन व्यथा इयेषासाप
पेदिनीश्च ताम्‌ (साज्का० ) इति माघप्रयोगः समितो भवतीं
व्याह ¦ तन्न, अथेपरतायां चुत्तिकाराचभियुक्तवचनायुपरम्मात्‌ । महा
कविग्रयोगवख।देव कदप्यते इति चेत्‌? न, महाकविभिरेव तद्धिपसी
तस्य बहुशः प्रयोगात्‌ । तथाच माघः नगुरुद्धयाय गुरुणो (मान्का०
२-६) इति ¦ कालिद्‌खःऽपि-.अदस्मिन्‌ दये रूपविधानयल्' इति ।
प्रीहषश्च-

अये ममोदासितमेव जिब्डया येपि तस्मिन्न नतिप्रयोजने। इति |

तस्माद्‌ द्यं देधमिष्यन्ति गछन्तीत्ति इयेषस्तषा उयेषानितीवेः
क्िबन्तस्य ङूप बोध्यम्‌ ।

यत्त॒ कथ्िदाह-चाक्रवमेणञ्याकरणे दयशरब्दस्थापि सर्वनामता.
$भ्युपगमात्तद्रीव्याऽय प्रयोगं इति तदपि नः मुनिच्रयमतेनेदानीं साध्व-
साधुविभागस्तस्येवेदानी तनशिषटेबदाङ्गतया परिग्दीतत्वात्‌ । इभ्यन्ते
हि नियतकालाः स्तय । यथ। कटो पराशरस्पतिरित्यादौनि द्वा.
ताश्च ठन्यतावशते” (पा०सूु०५-१-२२) इति सृजे सरवैँकवाक्यतया
सिद्धास्तितत्वात्‌।

डनरडतमो भ्रत्ययो) यद्यपि (“सज्ञाविधो प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं ना
स्ति^(प०मा०-२७)तथापीह'श्रयोजनं सवेनामाभ्ययसंज्ञायाम्‌?(का०्वा०)
इति वाचनिकस्तदन्त्विधः, केवल्याः सन्ञायाः परयोजनाभावाद्धा । अन्यो
भिन्नः। अन्यतरन्यतम शब्दावव्युत्पन्नो स्वभावाद्‌ द्विबहुविषये नि्धीरणे
पत्तते इति पस्पद्चाया कयरः । तत्रान्यतमश्चब्दस्य गणे पाठाभावान्न सद.
तामकायेम्‌ । नापि “अङ्तयदिन्थः'"(पा०तु०७-१-२५) इत्याद्यन्तगणका-
ध्यम्‌ । तथाच प्रयुञ्यते “न तावत्लामान्यादिष्वन्यतम तम, इति। शा-
फटायनस्त्वन्यतरान्यतम इतरडतमान्ता उयुत्पादि तवान्‌ । तन्मतेऽष्य-
व्यतरशब्दप।उस्य नियमा धेत्वादन्यतमराव्दोऽन्तभेणका्यं सवैनामसन्ना-
कायेचन कन्ये इति तद्याख्यातारः “दतर स्त्वन्यमीचयो ® (अन्को०

३-२००) इत्यमर ! त्वत्व इति द्धावप्यदन्तावस्यपयांयो तन्नेक उदात्तः,
परोऽवुदा्त. । “एकत त्व मन्य दरा पुत्रसुत्तम्‌ः' इत्युरात्तस्य पयोगः ।

क, क [क

९६६ गब्दकोरतुभग्रथमाध्वायव्रथसपादषष्ठाहिके-

उत त्व" परथन्‌ इव्यादिरुदात्तस्येति विवेकः । केचित्तु त्वदिति तान्न
भक पठन्तं । तथाच जयदेवः भायुङ्क-~ स्वदघरमशरुरमधूनि पिबन्न्‌
इाति। व्वत्ताऽन्यस्या अधर इत्ति षष्ठीतत्पुरुषो न तु तवाधरस्त्वदधर इति

पश्यति दिरिदिरि रहसि भवन्तम्‌” इति पूषवाकयेन सदानन
यापत्तः । अचुदात्तश्चायम्‌ 'लत्वत्वस्मासमेयचुच्चानि (फे०स्‌०४-
७<) इनि फिटूसत्रात्‌ । तथाच प्रयुज्यते “स्तरीरुत्वद्भवति सनद.
त्वत्‌ इति । त्वदिति सबनामस्ु पठितोऽनुद्‌ाच्ोऽयद्न्यपर्याय इति
तद्धयास्याया बेदभाष्यकारा । इह परागुक्तरीत्यादात्ताुद्‌ातयोरकाय
न्तयारचुदात्तस्य तकारान्तस्य च प्रामाणिकत्व निर्विवादमव । गण
पठे पर विप्रतिपात्त. । तत्राप्युदत्तस्याकारान्तस्य गणपे न
सशयः “उता त्वस्मे तन्वम्‌” इव्यादिधरयोगात्‌ । अवरशिष्टयोभैभ्य
कतरस्य गणे पाठ इति तु संशायोदाहृतप्रयोगाणां तन्नौदासीन्यात्‌ |
तस्मात्तान्तस्याकजादेकमुदात्तस्य वा स्मायादिक कचिच्छाखा्यं
प्रयुज्यत नचति विभाव्य त्त्व निणय बहूश्चुनेरिति दिक्‌ ।

वस्तुतस्त्वा्यस्य तान्तच्छद्‌ एव युक्तः । अन्यथा देक्ष्वाकशब्द इव
स्वरसवनास्ना पकश्चुत्याभयसङ्ग्रदसस्भवारव राञ्दमेकमेवापटिष्यदि
तते ध्येयम्‌ । "त्वे वसनः "त्व राय ' इत्यादयस्तु शेप्रस्ययान्तस्य यु
ष्पद; प्रयागो न तु त्वश्चब्द्‌स्य । पद्कारेः प्रगह्यत्वप्रयुक्तस्ये तशब्दस्य
प्रयोगादिप्ति स्थित बेदमाष्ये |
नेम इत्यद्धं । प्रयोगश्च “प्रनेमस्मिन्दश्शे सोम इति । सम स्व
पयायः । “ननन्तामन्यके समे? । “'मानोन्चकाय चक्ये समस्मै, } “इश
ष्याणो अघायतः समस्मात्‌? । “उतो समाश्षमिन्‌ । तुल्यपर्यायस्य त
समशब्दस्य न सवेनामता “यथाससख्यमनुदेश. समानाम्‌? (पाण्सु"
१-३-१०) इते क्ञापकात्‌ । “छन्मेजन्तः'' (पाण्लु० १-१-२९) इति सुपर
"पते दषाः समा भूयांसो वा'इति भाष्यकारप्रयागाचच । एतेन “से
यज्ञतः"ईइति प्रयागो व्याख्यातः ।
सिमः कृत्स्ने च शक्ते च स्यान्पयादावरबद्धयोः।

इति निधण्डुः। “आद्जरीवासस्तवुते सिमस्मै" । “उच्छुक्रमत्कमजते
सिमस्मात्‌” । यधपीद “त्वच्चसमसिमेत्युस्चानि" (फि०स्‌०४-७८)
हति प्राप्त तथापि (स्लमस्वाथवंणेऽन्त उदात्तः" (फि०सु०४-७९) स्यु
दात्तता । अथववद्धविष्े मन्त्रे छवेदादि गतेऽपीत्यभियुक्तैवर्याख्या तन्वा
द्‌त्यचधयम्‌ |

पृवपराचरात्तयापराः पञ्च दिकङकारयोस्तद वच्छिन्ने च । पूसा

बिधिशेषप्रकरणे सवंनामसंज्ञाप्रकस्णम्‌ । १६७

दिदि पू्चस्मिन्काटे पूवेस्यां वाव्यम्‌ पूचस्मिन्गुरावित्यादि । दक्षिणाः
धरशब्दौ एदि तदवच्छिन्ने च) अर्थनियमश्चाय व्यवस्थायाभिच्युक्ते-
गम्यते । स्वासिधयेनापेक्ष्वमाणस्यावघीनयमो हि व्यवस्था । पूवाद
दाब्दानासुक्तोर्थो हि नियमेन कञ्चिदर्बावमपेक्षते । शस्थागापापचो
भवे (पा०सु०३-३-२५) इति क्तिनि प्राप्त ऽत एव निपातनादङ्‌ः ।
व्यवस्थायां क्विम्‌ ? दद्िणा गाथका, । प्रवीणा इव्यर्थः । अधरे ता-
स्बुच्छराग उत्तर भरव्युत्तरे वा राक्त.' । कथ तर्हिं “तथा परषां युधि
च (रन्व२-२९) इनि कालिदासः ? “अपर परत्यवतिष्ठन्तेः' इ
त्यादि च 2 अचा, दृदरावाचतया व्यवस्थाविषययोरव परापरक्तष्द-
यारुपचाराच्छचं प्रतिकादिनि च प्रयागः! न चवसुपसजनत। । नहि
खाक्िणिकत्वमरुपस जनत्व, किन्तु स्वाथविदाश्टाथान्तरसक्रमः । सतु
न व्र्तिप्रविष्ठस्यापि परधानस्यन वा छाक्चषणिक्षस्यापि चत्तिमप्रविष्ठस्य।
अत एव (तस्माद्रह्िमान्‌ः इत्यादौ ज्ञानटश्चणापक्चऽपि सचनामक्रार्यम्‌ ।
तद्याऽह सोऽखो, याऽसौ सोऽहमित्यन्न सागत्यागखक्षणायाभपि सर्ब
नामक्रायभ्रच्त्तिरिति ¦ भूवादिसूतरे (दतान्यकीत्यतत्पत्तिपाद्यानि वस्त.
नीत्यथः' इति केयटश्च । वस्तुतस्त्वच राुत्वादिप्रकारकोवोधोऽनश्वा

दिश्व्द्भ्या मिन्नत्वादोरेवार्थकः; रब्दान्तुद्‌र)न्तरननिष्ठुत्वादिभकारक
पातं तच्वम्‌ |
असज्ञायाड्कन्‌ ? उत्तय कुरवः । सुभेरुपबाधमपेक्ष्य कुःरुघू त्तर.

शब्दो वत्तते इत्यस्ताह उयवस्था । प्रसिद्धत्वाच्च नावधे प्रयोगः | भ्येघो
वषति' इत्यत्र जलस्य यथा । पतवर दिश्चः सपत्नीं मव दक्षिणस्याः
इ्याद्‌ाचपि वस्तुता ्यवस्थाऽस्तीति सर्वनामकार्यं सम्भवत्येव ¦ नच
से्ञत्वान्निषधः आथुनिकसङ्कूत हि सक्ष । नच दिषु साऽस्तीति
पञ्चमेऽस्ताति धकरणे केयरहरदत्तादय । अर दिक्षु चिरन्तनः ऊुरषु
त्ाधुनिकः सद्धुत इत्यत्र व्यास्यातृवचनमेव प्रमाणस्‌ |

स्वह्ल्द्स्य चत्वारयोऽथाः आत्मा आत्मीयो ज्ञातिधन चेति

स्वा ज्ञातावात्मनि स्वं अिष्वात्भीये स्वोऽखियं घने

(अ ० कां ० ३-३-२१)

इत्यमरः । यद्यपि “स्वामननेरवयः' (पा०सु०५-२- १९२६) इति सूनर
हृदवरस्ववाच्यापे स्वरान्द्ः स्वीकृतस्तथाप्यसौ भमस्वर्थीयमनिच्प्रत्यय-
मरा्रविषये। न तु केवरः प्रयागाः । तत ज्ञातिधनयोर्निबधादाच्पात्मी-
ययारव सक्ञा । आख्याग्रहण क्रिम्‌ ८ आत्मीयत्वं पुरस्छृत्य इातिधन.
योरपि प्रचत्ती स्बेनामता यथा स्यात्‌ । आलमरास्मीययोरित्येव तु वक्तु
मिहोचितम्‌ । स्चस्मे इत्यादि । जान्ि विमाषािधायकेऽष्टाध्यायीस्ये

१६८ शन्दकोस्तुभभ्रथसाध्यायव्रथमपादषष्ठाहिके-

सुभ्ेऽप्येवम्‌ । यच्च तन्न स्वमात्मीयदहस्येव वक्तुसुचितमात्मवाचिनो न
पुखकतया जाति विभाषायामुपयोग। भावादिति केचित्‌ । तच्चिस्त्यम्‌
चू्रसासथ्यदेवार्मन्यपि पुस्त्वकाभात्‌ । अत एवामरकोशेऽप्यात्मनाति
पूवौन्वयि, स्वमिति तृत्तरान्वयि । तथा च हेमचन्द्रः

दयोः स्वर्भनभसोः स्वो ज्ञात्यात्मनो स्व निज्ञे धने ! इति ।

मेदिनीकासोऽपि-

स्वः स्या्पुस्यात्मनि ज्ञातौ चिष्वराल्मीये खियां धने । इति ।

वस्तुतस्तु ^पूवपर''इत्यादित्रिसुत्रयामर्थनिरहशः पाठविशेषणम्‌।
तेनेतरेषा पाठादेव पर्युदासः । तथाच “विभाषा जलति” (पा०स्‌०१-१-
३२) “ईति धकरणे "पतादीनि नवः ह्येव खाधवात्कन्तव्यम । त्िसूत्री
तु न पटठनीयेवेति निष्कषेः । अथवा गणपाठ पव पृवौदिनवकपाडान
न्तर धवेमाषा जसि" (पारस ०१-९१-३२) इति कत्तव्य, पूवादीनि चार्थ
विशिष्ठान्ययुवत्तनीयानि । न च सवादीनाममप्यनुच्त्तिः शङ्कया, नेमस्य
जसि विभाषारम्भात्‌ । यद्वा, 'जसूङ्सखि नां शिस्मात्स्मिनः “पृचौदि
भ्यो नवभ्यो वाः “जङ्‌ आपः दी” “नपुसकाच्च"इति सत्तमे न्यासः
कत्तव्य । परमाथस्तु सप्तम्र यथान्यासमवास्तु ¦ 'पृवादिभ्या नवभ्यो
वा” (पा०घू०७-१-१६) हत्येतन्त “जसः शी (पाऽसरु०७- ९७) इत्य
त्रासुवत्य वाक्यभेदेन सम्भनत्स्यते “वा छन्द्सि“ (पा०सूऽ६-१-१०द६्‌
इत्येतद्‌"“अमि पः ' (पा०सू०६-१-१०७) इत्यन्न यथा तथा चयं सूत्री
अष्टाध्याय्यां न पाव्येति स्थितम्‌ । असनज्ञायामिति तु न कायैमन्वथेस-
क्षया अभिव्यक्तपदाथौ यः इति न्यायेन वा सन्ञाया व्युदस्तत्वात्‌।
अन्तरराब्दस्तु नानार्थः । तथा चामरः

अन्तरमवक।शावधिपरिधानान्तर्द्मिदतादभ्य।
छिद्रात्मीयविनाबदहिरवसरमध्येन्तरात्माने च॥
(अ०कोंऽ२-३ ९४) इति।

तत्र बहियागोपसन्यानयोरेबाथयो. सज्ञा । बहिर्त्यनाचुत्तो देशो
बाह्ये चोच्यत । तज्नाघ्ये अन्तरे अन्वया चा गृहाः । नगरबाद्या।श्ाण्डाला
दगा इत्यथः द्ताय नगसम्यन्तरगरहा इत्यथः उपसव्यानशब्दोऽपि
करणव्युत्पत्योत्तरीयपरः । कमेव्युत्पच्या त्वन्तरीयपरः । उभयथापि व
दियामेण गताथत्वात्‌ उपलव्यानन्रहण न कन्तंव्यमिति मष्ये स्थितम्‌ |
केचित्तु शाटकानां जये शरीरसयुक्तस्य तृतीयस्य, चतुष्ये तु चतुर्थस्य
तत्सथुक्तस्य वा, तृतीयस्य बहियागाभावादुपखन्यानच्रहण कश्य
श्ारकयुगा्थेभिति चदतो चाचिककारस्याप्ययमेवाराय आदिशबद्‌

विधिशेषध्रकरणे सवनामसंज्ञाप्रकरणम्‌ । १६२

वलादवगस्यते । माष्यमते त॒ बहिर्योगश्रहण स्वयंते तेन “शोत्तोष्णा-
भ्यां कारिभिः (पाणघु०५-२-७२) इन्यादाविव गाणन्रहणात्परम्परया
वादह्यलम्बद्धस्याप्रि सविष्यनील्याह्ुः । सत्यपि बर्देयागि पुरीविषयतायां
न सवेनामता «अपुरीति च वक्तञ्थसम' इति वात्तिकात्‌ । तद्धि गणस
घरस्यश्ेषो नतु जाक्लि विसाषािघायकस्य, अत इत्यधिकृत्य जसः
सीविघानादावन्दाल्पाद्यभमावात्‌। अन्लसायां पुरि। प्राकाराद्राद्यायां तद्‌-
न्तवेसिन्या वेत्यथ" । लिङ्वितनिष्टपरिमाष्यैकादेशचस्य पृषोन्तग्रहणेन
ग्रहण प्राद्ठि्यन्या।
त्यद्‌ , तद्‌ पलो पूरवोक्तपरामर्को ! तजादयद्छान्दसः। (दष स्व
भाय" इति गणरल्ञ कशारस्नच्न, तथा सति “स्यश्छन्दसि बहुम्‌” (पा०
स्०६-१-१३३) रते स छन्दाभ्रर्णवयध्यापत्त । यद्‌ उदैदयलमपकः।
पताददमा भरत्यश्चापास्थत । अदस्‌ व्यढ{हुत।
एकान्याथें प्रधाने च ध्रथम केवर तथा।
साधारण स्वभान च सख्यायां च प्रयुल्यते ॥
दिजष्द्‌ द्वित्ववश्ि्टञचक्ग । सस्वोध्नेकविषयश्च युऽ्पदर्थः। अस्म.
चछच्दस्तुच्चारयित्रथे. | सलिङ्ग लवोधघनञ्यभिचारी च भवत्व थे ।“भाने-
डवतु. (उस्‌ ०९६६) इति व्युत्पदितोऽयम्‌ । यद्यन्यस्मात्स्मायादयो न
सम्भवष्त, '"सवेनाम्नस्तु नीया च (पा०्सूु०२-२-२७)<दति मनिमिक्का-
रणहेत॒ष्ु सवोसां पराश्रदशनम्‌?” (काऽचा०) इत्यननेव गता, तथापि
फञद्विपय्ट पएूचनिपातदक्छसो तथा |
आत्तिकदरावष्यल्‌चरहा अक्च्च मवत फर्म ॥
किज्च-भावत्तायनि", व्यद्‌ादित्वेन बृद्धत्वाद्‌ "उदीचां चुद्धाद्‌""
(पार्चू०8-१-१५७) इति र्फेञ्‌ । मवन्नमश्चतीति भचन्यङः , “विष्व
ग्वयोश्च" (पान्चु०६-३-२२) इति चकारेण सवनास्नोयुकरषेणादग्यादे-
कर, | भवन्मयः, गनतवय चद््‌रारादिभ्य,' (पा०सुर्८-३-१४) इति मय
ट्‌ । धबान्मन्र +, “सवेनाम्रसंख्यया. (छान्वा०) हाते भाडनपातः।
मावत्क. मवदीय, “सवतषठक्छखो" (पा०सु०४-२-११५) इन्यन्न
हि दश्न्तानच तय च द्धादित्यनुवत्येते । आत्वम्‌-मवादरक्‌ , “आ सर्ब
नास्न." (पा०सू०द-३-९९) इत्यात्वम्‌ । देवदत्तश्च भवांश्च भवन्तो पत्य.
दादीनि सैः (पा०सू०२-२-७२२) इत्येकशेषः । 'मचतो भावो भवत्ता
ह्यन सवेनामस्क्ञया गुणवचनसज्नाबाचात्‌ ष्यजावरहाऽपि फलम्‌ ।
यथा इहि भावस्यामाते स्यात्‌ । अकच्च-मवकान्‌ , सवेना चुत्ति.
मन" (भा०६०) दति पुवद्धावाऽपि फडम्‌-~भवस्वाः पुनो भवर्पुन्ः
गर

१७० शब्दकोस्तुमवथमाध्यायघ्रथमपादषष्टारहिके-

&९

टराब्दः प्ररने आक्षेपे चेति दिक्‌ ।

तृन्‌ सवादेगणो बृत्तः समाप्त इत्यथः । ध्यादेन्द्राञ्नी अवमस्यां पृथि
ध्या मध्यमस्यां परमस्यासुतस्थ इत्यन्न त्ववभममभ्यमपरमशब्देश्ु छन्दसि
खकरुविधिव्यत्ययात्‌ स्याडागमः। न स्वेतदन्ु सोधन सवेद राकतिगणत
भिति मन्तव्यम्‌ । अत एव छन्द स्यपि सवनामकायेमषां न नियतम्‌ । भ्ये
मध्यमाः पितरः, "विष्णा. पद्‌ परमः इत्यादो तद्‌ भावात्‌ । '“वयुहघु
भो तावितरेतरस्मात्‌; “अन्यान्या पुष्करेराम्नुरान्त?' इत्यादि तुद्ि
प्रयोगो द्विवचनमिति पक्षे तदन्तविधिना सिद्धम्‌ । स्थाने हिर्वैचनपक्े
त॒ स्थानिवद्धावनत्यवधेयम्‌ ।

ननु वस्नसादाविव प्रकूतिप्रत्ययविभागस्थ स्मोहारस्थानिवद्ध
नापि पदत्वमात्र स्यात्‌ , नतु सवेनामता, सुब्विरिष्टे स्थानिनि तद्वि
रहादिति चत्‌ १ न, सन्नियोगशिष्टव्वनान्तरङ्गमपि द्वित्व बाधित्वा “स
मासवच्च बहुलम्‌ ˆ (काऽ वा प०) इति समासवद्धवप्रयुक्त
स्य लुकः प्रथम प्रचरत, “अन्तरङ्गानापे विघीन्‌ बहरिरज्ञा ग॒ बाधते
(पण्मा०५२) इति वक्ष्यमाणत्वात्‌ , ततः प्रत्ययलक्षणेन पदत्वमाधित्य
दविच्वप्रब्त्तः । पतन 'तत्तत्तामसभतमी वयः इत्यादि भ्याख्यातम्‌। नन्व
स्तक्तरात्या दतरतरस्मात्‌ इत्यस्य स्र द्धः, 'अन्यान्येषाम्‌' इति तु
कथम्‌ एन ह्यत्र समासषद्धचाऽस्ताति चत्‌ ? तन्न प्रथमेकवचनान्तत्व
पूचपदस्य द्वितीयादयस्तु परपद इति वचनबलेनेव प्रङ्तिध्रत्ययधिभा-
गस्य सिद्धेरिति दिन्‌ ।

“वन्येतरा जानपदापदाभि (रण्व ०७१) इति तु वन्या इतरे येभ्य
इति बहुवीहिणा समाधयम्‌ । “तपरः” (पाण्सू० १-१-७०) इनि ज्ञाप
कात्सवेनाम्नः पूचनिपातो ऽनित्यः। “पुत्रदिकत्पराजयः” इति तु धा
धान्यादिना आख्यातादित्यथं अस्यातणिज्ञन्ताद्‌ घल्‌र्थे कप्रत्यये छा.
क्षणिकस्य सवेनामताविरहात्समाधेयम्‌ ।

विभाषा दिक्समासे बहुवीहो (पाऽसू०१-१-२८) । अत्र सर्वनायस्त
ज्ञा वा स्यात्‌ । उत्तरपूर्वस्ये । उत्तरपूर्वाये । “दि ङ्नामान्यन्तरके"
(पा०सू०२-२-२६) इति प्रतिपदोक्तो दिक्समासरो द्यते । तेनेह न-या
पूवा सोत्तरा यस्य अरान्तस्व तस्मे पूैत्तराय | पवं च बहुवदिप्रहण
न॒ केत्तव्यम्‌ , दाक्षणात्तरपृचाणामाते दद्स्य टष्चणप्राति पदाक्त
परिभाषयेव वारणात्‌ । ननूत्तराथं तत्‌ । तथाहि, «कं बहुवीहिवत्‌"
(पा०सू०<८-१-२) ५आाबाधे च” (पाऽसु ८-१-१०) इति दिभावि (पके
क्स्म दषे" दक्चणदाञ्चणस्य' इत्यादीष्यते । तजोत्तरसूतेण निषधा

(द |

|
|
|

विधिशेषध्रकरणे सवनामसंज्ञापरतिषेधध्रकरणम्‌। १७१

माभूत्‌ । बहुना्देरव या बहुवाहेनं त्वनिदिष्टवहुवीहेस्ततरेव यथा
स्वाद्ति। मवम्‌ , सम्रासत्रहणायुच्त्याप्युक्ाथरखाभात्‌ उन्तरदुच्स्व
मत्याख्यानाच्च।

न बहवीहो (पा०सु०९-१-२९.) । बहुवीहो कन्तव्ये सति सर्वनाससं-
रान स्यात्‌ । त्वक्‌ पिता यस्य त्वत्कपितृकः अहक पिता यस्य म
त्कापतृकः ! दका पुत्रा यस्य द्िकपुजः इह हि सलमासप्रव्रत्ते भागन्त.
रङतयाऽक्च्‌ प्रघत्तन, सच समासे सत्यपि श्रथन, अतिक्रारनो वव
कन्तमानभकवकान्‌ इतिवत्‌ । न हि उत्तः प्रागण्युपसञजनना.ऽसिति। ननु
याद्‌ रागव प्रारलुवन्नकच्‌ नवात्तितस्तर्हिं "त्वकस्पिता' इत्यादि कथ वि.
गह्यते ए त्तत्कः पितत्यादि कप्रत्ययद्‌ सनौषचित्यादिति चत्‌ ? अनन्तो.
ख । न हँ यास्मन्धक्रियावाक्य उत्प्रश्चामान्रगोचरे बहुबाहिखज्ञा
परहृत्ता सवनामसन्ञा च निषिद्धा तत्प्रयुज्यते, अपारोनेष्ठितत्वात्‌ , कि-
न्त तत्तद चहुनरााहसज्नाद्यून्य बाक्यान्तरमेव । यदाह कैयटः । “अ.
प्रयागसमवायि यत्प्रक्रियावाक्य तत्राय निवेधो न त खीौकके, तस्य
द्थगच धरयायात्तादथ्याभावात्‌”“ इति । अत एव दष्टाः सर्द येनेव्येष
चधा नतु सवा दति। राज्ञः पुरुष इत्यादिविग्रहेपि द्यैव गाति ।
अखकंक वाक्य “अद्ोपीऽन (पा०सू 8-४-१ ३४) इत्यादेरप्ुतेः
“अन्तर्नपि विधीन्‌?" (पऽमा०५२) इति सद्धान्तात्‌। अत प्व गाम.
त्वचः इत्यादा सादधुगव न तु हल्ङ्यादिलोपः । तेन खञ्दाघादयो न
गन्तन्त । भाष्य त्वकत्पितृक"* इत्याद्येव रूप स्वीङृत्येद सूत्र प्रत्या-
ख्यातम्‌ । यदाह-

सकच्स्वरा तु कत्तव्या पत्य मुक्तसश्ये इति ।

सङ्नम्नरतात भत्यङ्गम्‌ । अनकारान्तेषु त्वकत्पितृको द्ेकषुतर इत्या.
द्ष्वकच्‌ । विदेवभ्रिय इत्यादिष्वदन्तघु ठ स्वाङ्गाशटामदन्तानाम्‌ः
(फ ०० १-०९) इत्याद्युदान्ततेति विषयविवेको वाभ्य इत्यथः । यथो
तर सुनाना परासण्यात्‌ भाष्योच्छेव ष्यवस्थेत्यव धेयम्‌

वरृतायास्लमास (पारसू०१-१-३०) | अन्न सवनामता न स्यात्‌ |
ालद्जयि । लङ्षणप्रतिपद्ाक्तपरिभाषयाः ““पूवैसदश (पाऽसु०२-
१३१) इति समासे गृह्यते, न तु "कतेकरणङकृना? (पाऽसु०२-१-३२)
श्त्याद्राप । चन त्वयका कत त्वकल्कृतम' इत्यादो निवेधों न । समा.

इत्यजुवत्तमाने पुनः समाक्ग्रहण गोणा्थस्यापि सद्ध हाथम्‌ । तेन
लमखिार्थवाक्रयऽपि निषेधः । मासेन पाय । अयं च खाकिके वाक्ये
निषधा न तु “न बडुनीहो” (पा०सुऽ१-१-२९ ) इतिवद्‌ रोकिके, अका.

१७२ शब्दकौस्तुमपथमाध्यायप्रथमपादषष्टाहिके--

रान्ते काक चोरविश्ेषेणानकारान्नानां प्रतिपद्रोक्ततलीयासमासविरहेण
चारखाकिकं निषेध्रम्य वेयथ्यापत्ते. ।

दन्द च (पास्‌ ०१-९१-३१) । शटोक्तसज्ञा न स्यात्‌ । पूर्वापराधगं
णाम्‌ । समुदायस्याय निषेधो न त्वचयवानाप्‌। तथाहि, स्यदादीनां
ताद्‌ इन्द एव नास्नि^त्यदादीनि स निल्यम्‌''(पा०सु०?-२-७२) इत्येक
हषेण बाधिनत्वात्‌ । नच द्न्द्रे ने एकरष इनि श्रप्रिततत्यभ्‌, एकष
द्वादस्वरसमासान्तभ्रसङ्ेन द्वन्द्ापवादत्वपश्नस्येव स्थापयिष्यमाण
स्थात्‌} अन्यथा नेषाम्‌ इत्यादावपि "दन्द च (पार्सु०१-१-३९१) इति
निषेश्वापत्तेश्च । त्यदादिभ्य पार्चानास्तवदन्ता । तत्र काकचोरचिक्ञेपः।
“¢सवेलाम्नो चुत्तिमात्रेण ( भाज ) इति वुकद्धावरस्तिनष्यते पएव-
दश्चिणोत्तरपृ ्रीणापिनि। किञ्च लवेनामसज्ञानिषेघनाप्यसौ दुर्वार ।
तन्न हि साच्नग्रहण क्व वचित्सवनामत्वेन दष्ठानां सर्प्रन्यस्दनामतवेऽपि
पुवद्धवाधम्‌ । अत पय द्दक्षिणपृतरेः इत्यत्र सज्ञाभावेऽपि
पुचद्वः । नन्ववयवे सञ्ज्ञा चेन्न निषिद्धा तदि अङ्गाधिकार नस्य च
तदुत्तरपदस्य च (पण्मा०प०२९) इनि क्चनाद्‌ दद्चिणात्तस्पूत्ाणाम्‌'
इत्यादो सुडागमादि प्रसङ्ग । न च नि्रधरवेयभ्यम्‌ अनङ्गस्य चलादे््या्रु
स्या चरिताथेत्वादिनि चत्‌ १न, अङ्गकायंषघु सबेनास्नो विहितस्यामो ड
डसिङधोरित्यादिक्रमेण भ्याख्यानात्‌ । विहितविश्चपणत्वस्याश्रयणे प्रमा
ण तु दश्चिणोत्तरपृ वराणाम्‌ इति माष्यप्रणोग पव ¦ तस्मात्समुदायस्थे
चाय प्रतिषेधो नावयवानाभिनि स्थितम्‌ | अन पव सवेनामसञ्क्ञाया
तदन्तविधिसद्भषे "चन्दे च (पाण्सू०१-१-३९) इति ज्ञापकः
मिच्युकतम्‌ ।

चिभाषा जल्ति.(प'०सु०१-१-३२) । जसीति कायीवेश्चवाऽधिकस्ण-
सप्तमी 1 जसाघार यत्काय्यं शीमावाख्य नच्न कर्तव्ये द्वन्द्वे उक्ता सं
ज्ञा वा स्यात्‌ । बणाश्चपेतरे । बणोंश्रमेतसः। शीमाव प्रत्येवेय षि
भाषेनि व्याख्यातम्‌ । तेनाकचच न भवति तर्मिन्कन्तेवये “द्रन्द्े च"
(पा०स्‌०११-३९) दति नित्य निषेधात्‌ । अतस्तत्र कप्रव्यय एव सक्ति,
वणोश्रमेतरकाः । केन व्यवधानाक्नेह शीभावः अकचि छते तु तन्म्रध्य-
पतितिन्ध।येन शीमाच स्यादेव ।

प्रथमचरमनयास्पाद्धकतिपयनेमाश्च (पा०स्‌०१-१९-३३) । पते जसः
काये प्रति स्वेनामसञ्ज्ञा चा स्यु" । प्रथमे, प्रथमा", इत्यादि } शेष
वमव । नमे, नेमाः शेष स्ववत्‌ । इहापि प्राग्बच्छी भावं घरव्येव सः
श्डातिकठपः । तेल (भथग काः' इत्वादाचकञ््‌ त । सन्यथा श्रधमरके

विचिशेषपरकरणे अव्ययस्ञापकरणम्‌ । ९७द

हनि स्यात्‌ ! उभयशब्दस्य तु तेयं विभाषा किन्तु नित्या संज्ञेति गण-
व्याख्याप्रसङ्कनो पपादिनम्‌ |

पू्परावरदाक्षणोतच्तरापराधराणि व्यवस्थायाम्रसन्ञायाम्‌ (पा
सु ०२-१९-३४) ।

स्वमन्ालध्नाख्छाथाम्‌ (पाऽ्ु०१-१-३५) ।
अन्तर बहिर्यागेपसरंव्यानयो (पा०्सू० १-१-३६) । पवा चिदजी
गणमध्येऽपपे पच्यत । सा च व्याख्याता । तया यस्मिन्नवोपाधो नित्या
खशा भराप्ता तच्रत्र जासि विमाषाऽनखा विधीयते) पूव, पूवः, इत्यादि।
स्व, स्वाः, अत्मीया इत्यथः, आल्मान दात वा । इह बिश्यूयां यद्वक्तव्यं
तत्वं गणञ्याख्यावसर एवोक्तम्‌ धविमाघाप्रकरणे तीयस्य ङ“सूपस-
स्यानम्‌ (काण्वा )। द्वितीयस्यै, द्वितीयाय, इत्यादि । पकादेरास्य
पूृवान्नश्रहणेन भ्रहणाव्लिङ्गविदिष्परिभाषया वा द्वितीयस्ये, द्वितीयायै,
इत्यायपि सिद्धम्‌ । एवश्च “विभाष द्विनीयातुतीयाभ्याम्‌” (पा०स्‌ ०७.
३१०५)६नि सूत्र न कत्तंठय भवनि, अथवत्वात्‌, धालपरोक्तत्वाच्। षदरेस्नी.
य" (पा०सू०५-२-५४) "तेः सम्प्रसारण च "(पा ऽस०५-२-५५) इत्ययमेव
गह्यते । तनह न~“प्रकारवचते जता चर्‌” (पा०सू०५-३-६९२) पटुजा-
तयाय । “जात्यन्ताच्छ बन्धुनि (प१०९०५-४-९) बद्यणजःनीयाय ।
मुखपाश्वशब्दाभ्यां तसन्ताभ्यां न्गहादिभ्यस्य (पा<सु ०४-२-१३८)
इति छ. मुखलीयाय ¦ पा््वनीयाय | तथा श्दवेतीयाय बागायः इत्यत्रा
पिन भवति “पूरणाद्भागे तीयादन्‌? (पा०सू०५-६-४<) इर्यान छते
धयस्योति च? (चा०स्‌०६-४-१४८) इत्यकारलोपे च सति तीयस्य खा.
क्षणिक्त्वादिति दिक्‌ ॥ इति सवनामसनज्ञाप्रकरणम्‌ ॥

स्वरादिनिपानमव्ययम्‌ (पा० ०१-१९-२७) । स्वरादयो निपाताश्च.
व्ययमज्ञाः स्यु । “पाग्रीदवरन्निपाताः (पा०स्‌०९-४-५द) इत्यारभ्य
“अधिरी*वरे'' (पा०द०१-४-९२.७) इत्येतत्पयन्त ये वक्ष्यन्त त निपाता. |
नन्वेव चादिष्वेव स्वरादये.ऽपि पच्यन्तां, परतस्तु च त्यस्यत्ताम्‌ ,
अब्ययश्रदेशषु जिपालराब्देनेव व्यवदहियतामिति चेत्‌ ? न, चादीनां
हयसरववाचिनामेव निपानसन्ञा। यथा "छोश्वं नयनिन पड्यु मन्यमाना.
इत्यत्र सम्यगथेस्य पशुशब्दस्य, न त॒ सत्वविनाम्‌ यथा ^“पदुस्ता
शक्रे वायव्यान्‌” ( ऋष्वे ) इत्यादो । स्वरादीनां तु सत्वच्च-
नानामन्ययसन्ञष्यते । "“स्चस्ति वाचयति? “स्व पश्य इति यथा|
मथ धान्रीश्वरान्निपाताः"" भस्वरादिनि" ^चादयोऽसच्े इति कुतो
१ पञितमिति चत ? न) पन्न हि श्नति भनिपात प्काजनाङ” (पा०सू०

१७४ शब्दकोस्तमप्रथमाध्यायग्रथमपादषष्ठाहिके--

१-१-१४) इति भ्रगृह्यसनज्ञा स्वरादीनामप्येकाचां प्रसज्येत । स्वाह
स्व रादि घु “किमोऽत्‌” (पाऽसु०५-३-१२) “दश्चिणाद्‌ाज्‌” (पा०सू०५-
३-३६) इत्यकाचा तद्धतः । कनप्रसनयस्तु कृत एकाचः । यदि तु
“चादिरकाजनाङ््‌ हात क्रियत, तदा चादानामसस्ववखनत्व विके
घण न छभ्यत । ततश्चा स्यापत्यायमदनस्तस्य सम्बाघनम्‌ न्प अकः
इत्यत्र परगह्यत्व स्यात्‌ । नच “चादयो ऽसच्वे"' (पा०सू० १-४-५७) इत्य
्रासत्वडति पाठटविशेषणम्‌ । तथाहि, चाद्य इति योगो वियल्यते।
चादयो निपातसन्ञाः स्युः। ततो ऽसतस्व । इह शाखे चादयो ऽस
स्वे ज्ञेयाः । ततश्च चादीनां सस्ववाचिनां पाठात्पयुदासस्तेन द अवः
इत्यादौ न दाषः | पव चोभे सज्ञे न ? कतैव्ये अव्यय, निपाता इति।
किन्तु "प्राग्रीदवरान्निपाताःः' इति बा “अव्ययानिः' इति वा सूञ्यताम्‌।
तत्त स्वराडीनि । ्तद्धितश्ासवविमक्तिः” (पारु ०१-१-३८) इत्यादि
“अव्ययीभावश्च (पाणु ०१-१-४९१) इत्यन्न सूञ्यलाम्‌ । तत “चादयो
ऽसचवे' (पा०सू०? -७-५७) इत्यारभ्य यावदु “'अधिसीर्षरे” (चाण्सू०
१-४७-९.) “विभाषा कडि (पाण्सु०१-४-९८) इति । त्न यरिमन्प्रदेशे
निपातच्रहणं तच चादिप्रहणमस्तुः मव्ययप्रदेदोऽग्ययग्रहण वेति। उच्यते,
अन्ययखन्ञाविरहेऽन्वथेसज्ञावलरूभ्य वक्ष्यमाणप्रयोजने न स्सिद्येत्‌ ।
निपातसक्ञाविरहे तु शान्तनवाचायप्रणीतस्य “निपाता आद्यदात्ताः"
(फरसूु०४-८०)इ ति फिटू सतस्य विषयविमागा न ङभ्येत । अथ फिट
द्िर्‌नबादिशब्दानामेव निपानशब्दस्याप्यन्यत एवार्थाध्यवसायः तद्द
व्ययसन्ञामाज्रण निवांहः सुकर पएवेत्यवधयम्‌ ।

महासनज्ञाकरणमन्वथसंज्ञाविज्ञाना्थं न व्येति विदिधं विकार न
गच्छति, सच्वधमान्‌ लिङ्गसख्याकारकादीन्न गृह्णातीति यावत्‌ । तेनो-
पसलजेनभ्रतिषेधः सिद्धः । अत्युच्चैसो, अत्युच्चेस इति । अतिक्रान्तप्र
धानस्वेन सवधमेपरित्रदाश्नहव्ययसन्ञा । ननु स्वरादिषूच्चे शब्दः प
श्यते, तत्न कथ तदन्तस्य सन्नति चत्‌ ? न, अन्वथस्ञयव तदन्त
विधेरपि ज्ञापनात्‌ । अन्यथोपस्तजने प्रसङ्गाभावेन तन्निचुच्यथायास्त.
स्या वेयथ्यापत्तः। तेन "परमस्वः, "परमे च्चे. इत्यादौ स्वरादिप्राधान्ये-
इग्ययस्व सिद्धम्‌ । अन्ययसज्ञाया सन्वथेत्वमाथवणे प्रणवविद्याया श्रु
तिरपि दश्चेयति-

सदृशा ्चिघु टिद्खषु सवासु च विभक्तेषु ।
धचनेषघु च सवैषु यन्न व्येति तदव्ययम्‌ ॥ इति ॥
एतेषु यन्न व्येति किन्तु सदश्चमेकभरकार तद्नज्ययमिति योजना \

विधिशेषप्रकरणे अव्ययसंज्ञाप्रकरणम्‌ । १७५

यद्वाःयस्मान्न व्येति तस्मादव्ययनिति । िघ्ु लिङ्गघु सदशं छिङ्वि-
देषभ्रतिपाद्ने सामभ्यांमावादिति माव । विभक्तिषु कारकेषु वचनेषु
चकत्वादि सख्यास्न्य्यीभावस्य यदपि लिङ्गकारकसंख्यायोगोऽस्ति
तथापि चचनाद्व्ययत्वम्‌ ।

अथ स्वरादय.-

स्वरिति स्वगपरलोकयोः । स्वभै-छायैव या स्व्ज॑लघेजटेषु ।
(मानव ०३५) । परलोके-* स्वर्यातस्य द्य पुचस्य” इति ।

अन्तासातं मध्य । अन्तवाष्पराश्चरमनुचरः । (म०्प्‌०३)

प्रातरिति प्रव्युषे । पातः खंष्याञ्रुषासरीत ।

एतं जयाऽन्तीदात्ता इति कारिका । तच्चिन्त्यं, स्वःदाब्दस्य स्वरि-
तत्वात्‌ । तथा च 1फट्‌घुत्रम्‌-'“न्यङ्स्वरो स्वरिनोः (फि०्सु०-७)
दात । प्रयागश्च-"अन्तररेक्चयथा स्वः | यन्त घ्रात दाब्द्‌ अददात्त इति
कश्चत्‌ । तन्न, “श्रातरन्न प्रातरेन्द्र हवामह इत्यादाकचन्ताद्‌ाचस्येव
प्रसिद्ध तरत्वात्‌ ।

पूनरित्याछदात्तोऽप्रथमे विशेषे च । अप्रथमे पुनरुक्तम्‌ ! विरोषे-किं
पुनत्राह्मणाः पुण्याः

खयुतारेत्यन्तद्धाने । सचुवश्चोरो गच्छति ।

उच्यारति महति । नीचेरित्यल्पे ¦ शनेरिति कियामान्ये।

ऋश्ागाति सत्ये । वियोगर्ाश्चस्लामीप्यखाघवेष्वित्यन्ये ।

ऋत ईति जन । युगपादेव्येककरे । साराद्‌ दूरसमीपयो. !
पृथगिति भिन्ने ।

एत खञ्ुतध्रश्नयां नवान्तोदात्ता इति कारिका । “'दानैधिद्यन्तो

मद्रिवः 'चऋ्रगित्या समत्व” इत्यत्र तु रानेकेधक््‌शब्दावाच्ुदात्तौ

प्रयुञ्यत्त ।

ह्यासते अनातेऽहव । श्वो$नागनेऽहि । दिवेति दिवसे । रात्राविति
निरा । सायाम्रति निखासुखे । चिरमिति बहुकाले । मन।गिति श्ष-
दथ । इषादत्यस्प । जाषमेतं सुखमानयोः । तूष्णीमिति मौने । बदिस्‌
धस्‌ इत्यतो बाह्ये ।

समयेति समीपे । सध्ये च भ्राम समया।

निकषत्यन्तक । विखङ्घ्य खडा निकषा हनिष्यति ।

स्वेयमित्यात्मनेत्यथे । स्वय कृतम्‌ ।

हथात व्यथ । नक्तमिति रा । नञिति निषधे । हेताविति निमि.

ताथ । ईृद्धात प्राकाद्ये । अद्धति स्पफुटावघारणयोः । तच्वातिश्चययोरि-

१७६ रब्दकोस्तुमप्रथमाध्यायद्रथमपादषष्ठाहिके-

व्येके । सामीचयद्ध॑ज्चगुस्सितयोः |

पने ह्यस्प्रथ्नयः साम्यन्ता द्वावरातिरन्ताद्‌त्ता इते कारिका |
“दिवा चित्तम.कृण्वन्ति,' था सजत्वाथांभः"” । “नक्तं दददे कुह
चिद्वेघु" इत्यादा तु आद्यदात्ताः प्रयुञ्यन्ते |

वत्‌ । वस्प्र्ययान्तमव्ययसन्ञ स्यात्‌ । ब्राह्मणवत्‌ “तेन तुर्यम्‌
(पारसु०५-१-११५) इत्यादि भिवता व तिरेह गृह्यत न तु “उपसर्या
त्वथ” हति विहतः, सत्वाथक्त्वात्‌ । यदुद्धतां निवता यास वप्त

सनेति नित्ये । लना नात इन्द्र, सनातन ।

सनत्‌ । इदमपि नित्ये । सनल्छुमारः

तेरसित्यन्तद्ध। वियग च । तिरोहित. । तिरक कर । परिभूते
त॒ लक्षणा । तिरस्कृनारेरिति यथा।

सनेत्याद्यस्निरोन्ता आदयुदात्ता इति काशिका । “सनाच्च होता
नन्यश्चसत्खि'' “तरः पुरूचिद्‌दिवनाः' इत्यादा त्वन्तादा।त प्रयुज्यते ।

अन्तरेत्यन्तादात्तो मध्ये चिना्थच। त्वां मा चान्तया कमण्डलुः,
त्वामन्तरा तामरसायताष्चे ।

अन्तरेणेति घज्ञने । अन्तरेण हरि न सुखम्‌ ।

ज्योमिति कालभूयस्त्वे प्रश्च शीघ्ाथ सम्परत्यथे च।

कामिति चारिसूद्धानेन्दासुखघु । चारिण-कञ्ज पद्यम्‌ । पृदृधि-

ञ्जाः कचाः । निन्दाया-कन्दपे. । सुखे-कयु. ।

शमिति खख । दाकर

खहसरत्याकास्मक्राविमशशेयोः । “दिवः प्रसून सदसा पपान? “स.
हसा विदवीन न क्रियाम्‌ (कि०२-३०) ।

स्वधति पितृदाने । अलाभनि भूषणपयोस्तिक्तिवारणानेषधेषु ।
भूष्रणे-अटङ्कारः । पयाप्ती-अकरूमस्य धनम्‌ । बह्हत्यथः । शक्तौ-अल
महो महधा, चक्त इत्यथः । वारणे-मरखमतिप्रसङ्न । निषध-

आख्प्याखामद्‌ बभ्रावत्ल दारानपाहरत्‌ । (मागद्ध००)

न चक्तव्यमित्यथे. । वषांडति हविदाने । विनेति वज्जने ।

नानत्यनक्रावनाथयःः । नानाभ्रूत देहश्रूनां समाजम्‌ । नना
तिर्गिष्फरा खोकथात्रा |

स्वस्तीति मङ्ख ! अन्यदित्यन्यार्थं । देवदत्त आस्यातोऽत्यञ् यज्-
दत्त इति ।

अस्तीति सायाम्‌ । मास्तिपरलाक दति मतिरस्यास्तिकः, ।

विधिरशेषप्रकरणे अन्ययसंक्लाप्रकरणम्‌ । १७अ

उपांभ्विति अप्रकारोच्चारणरहस्ययोः ।

क्षमेति क्षान्तो । क्चमा करोतु भवान्‌ |

विदायसेति वियद । विहायसा रम्यमितो विभाति।

दोवेति राजे । स्युषामिथ्येत्यतौ वितथे । मुधेति व्यथं ।

कत्वाताञ्नकसुन' । कन्मकारसध्यक्चषरान्ताः। अव्ययाभावश्च । इद्‌
गणसुचत्रयम्र्‌ 1 अष्टाध्यायीस्थक्रिस्‌चञ्या समानाथम्‌ । वेयथ्वं तु.
द्धरिष्यतें ।

पुरेति अविरत चिरातीने यविष्यदासन्ने च | पुराधीते । अविरत.
मपाटीदि त्यथ" । “पुरि दुङ्‌ च (पाश्सू०३-२-१२२) इति कट्‌ । चि-
रातीते-पुरापि नच पुराणम्‌ । पुरेदमूद्ध्वे भवतीति वेधसा । समनन्तरं
भविष्यतीत्यथेः

स्याच्प्रन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा । (अ०को०२-३-२६१)
इत्यमरः
मिथो इति रहःसहा्थयोः । मन्त्रयन्ते मिथो ।

मिथसित्यपि पूववत्‌ । प्रायाकित्ति बाहुष्ये । सुहुसिति युनस्थं ।
प्रवाहुकभिति सखमकारे उध्वांथं च । केचित्त प्रचहिकेति पठन्ति ।

आयेहरूभिति बलात्कारे । चाकखयनस्त्वाह-भा्यंति अरतिबन्धे,
हूमिति प्रतिषघविवादयथोरिति।

अभक््णिपिति पौनःपुन्ये । साक साद्धंमित्येतो सहार्थे! नमाक्चेति
नतो । हिरुगिति वने । प्थिभिति निन्दाभत्संनयोः।

तसिखाददिस्तद्धित एधाच्पयन्तः । शस्‌तसखी, छत्वसु,सु च, आस्‌-
थ।ख।, च्ञ्यथथ्िःते । तासा दिरेत्यादेरयमथः-.पञ्चेम्यास्तसिर्""(पा०
सू०५-ई३-७) इत्यारभ्य “"दघाच्चः' (पा०सू०५-३-४७६) इत्ये तदेतेः सुस
क्तो यस्तद्धितस्तदन्ता. स्वरादिषु बोद्धव्याः । तथात “बन्हट्पाथी-
चछस्‌" (पास्‌ ०५-४-४२) । “ध्रतियोभे पञ्चम्यास्तसिः (पारख
५-9४-४४) । "क्रयाभ्याच्चात्तगणने छृत्वसुच्ःः (पा९सूु०५-४-९७) ।
“द्विजिचतुभ्यः खच" (पा०सू०५-२-१८) । “इण आसिः" (उ०सू०४-
६७९ ) इत्युणादिघुञ्ेण आसिप्रत्ययो विहित ०अयाः' इत्युदाहर.
णम्‌ । “प्रललपूवावेदवमात्थाट्‌ छन्हास (पा०्सू०५-३-११९) । “सम्प.
यकत्तेरि च्विः” (पाण्सु०द-४-५०) । “विभाषा सातिकार्स्न्यैः
(पाऽस्‌ ०५-४७-५२) । “देये चा च” (पारसु०५-४-५५) । एतदन्ता अपि
ग्राह्याः । अम्‌ इति “अतु च छन्द्सि" (पा०स्‌०५-८-१२) इति विहितः।
आमित्यङ्गीकारे । आम्‌ कुमः । “किमेत्तिङ्ध्ययघादाम्‌” (पाण्ुर

(५

१७८ शब्दकोस्तुभघ्रथमाध्यायप्रथमपादषष्ठाहिके-

५-७-१९) । “कासूधरस्ययादापमन्त्रे किटि” (पार्चू० ३-१-३५) । इत्यपी
ति कचित्‌! हि _ . ता
प्रतामिति ग्ानो। पश्लानिनि समानथं । भरश्नान्‌ देवदत्तो य
कद सेन ।
प्रतानिति विस्तारे । मादइति निषेधे | मा भवतु प्रा मविष्यति।
माङति निषेधारङ्कयोः। मा काषींत्‌ । अस्य पाप मा भूदिति
आकृविगगश्चायम्‌ । तेनान्येऽपि ब्राह्या । तद्यथा-अभिति शेष्ये
अस्पे च । काममिति स्वाच्छन्ये । प्रकाममिस्यत्तिश्चये | भुय इति
पुनरथ । सास्धरतामेति न्याय्ये । परमिति किन्त्वयं । गुणवानक्ति प

रमहकारी ।

साश्चादिति प्यश्चे। साचीति तिर्यगर्थे । सत्यमित्यद्धोङ्खाकारे।
मड्द््विति हैष्य्ये । आदिवति च । सदिति वर्षं । अवहइयमिति निश्च
ये । सपदि शेय ।

वरुघदिव्यतिह्यये ! बख्वद पि शिक्षितानाम्‌ ।

प्राहुस्‌ आविस्‌ इति प्रकाश । अनिश नित्ये । नित्यदा, सदा, अ.
जस, खन्तनम्‌ एते सातस्ये ।

उपेति रजो । उषातनो वायुः ।

क ५ (न

रोदसी दयावापृथिव्यथं । ओमिति ब्रह्मवाची ।

भरसुवरिति पृथिव्यन्तरिश्चसोकयोः । भूर्लोकः । मुवर्खोकः |

छटिति श्चगिति तस्सा दोष्न्ये । द्राङ्‌ दुतं दोचव्ये, क्चिप्रमिति च।
अतीवेत्यतिराये 1 सुष्टु इति प्रशसायम्‌ ।

क इति कुत्सितेषदथेयोः । कापथः, कवोष्णम्‌ । अञ्जसेति तस्व
रीध्राथेयोः; । अ इति बहिर ।

मिथु इति द्वावित्य्ै । मिथु मन्येते ।
विद्वगित्ि समन्तात्‌ मावे । भाजगिति दोच्न्ये । भाजक्पचति |
अन्व गित्याचुक्कुद्ये ।

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याञ्िराथकाः | (अऽको०२-४-१)

अ।द्राञ्दाच्िर चरेण चिरादिति गृह्यन्ते । अस्तमिति विनाज्ञे।

आचुषगेत्यायुपूव्यं । आचुषक्‌ पविद्यतीह बन्धुता । भसुमानेऽनुष-
मिनि शाकटायनः । आयुषदिति दान्त केचित्‌ ।

अश्नस्‌ इति शीघधसाम्प्रतिकयोः। अश्च पव गच्छति। अस्नरेवेति

रफ़([वा । स्थान ईत युक्ताथ | वरामराते हि द्वदुत्कव । दुष्टनष्छृषा
थ । बलाद हसथ,

विधिरोषध्रकरणे भव्ययसंज्ञाप्रकस्णम्‌ । १७२

श शति पूजायाम्‌ । दुनार: ।

क्षमेति क्लान्तो । अवौगिति भपाचीने। युदि दयुद्कपश्चे । वदे कष्णप-
क्च | इति स्वरादिः

तद्धितश्चासवेविभक्तिः (पा०स्‌०१-१-३८) । ताद्धतान्तः राब्दाऽज्यः
य स्यात्‌ । यस्मात्सवी कचनजयात्मिका विंभाक्तनात्प्ययते क्रन्त्वेक-
वचनम्‌ । तनः, तत्र । तद्धित इति किम्‌ £ एकः, दा, बहवः । अस.
वविभक्तिरिति क्रिम्‌ 2 ओपगवः । ननु "गोदौ? वरणा. इत्याद्‌ावात-
व्या्षिः । न च श्ुव्योगाप्रख्यानात्‌?' (पा०सु० १-२-५४) । ध्योगप्रमाणं
च तदभव दशरन स्यात्‌ (पाऽसू०१-२-५५) इति पठतः घुज्रकृता मत
नेते वद्धितान्तः इति वाच्यम्‌, एवमपि पञ्चैव पञ्चकाः चकुनय , उभ-
यो मणिः) पचतिकद्प, पचतिरूप, इत्यादावतिव्याधेदुबांरत्वादिति
चत्‌ 2 अत्राह वा्तिककारः-"सिद्धन्तु पाठात्‌ । वसिखादयः भाक्पा
दाप । शसप्रश्चतथः प्राक्‌ समासान्तेभ्यः | मान्तः कृत्वोथः । तसिचती,
नानाओोः' इति । न च “इवे प्राततः (पा०सू०५-२-२.६) शइत्याधका.
रे “व्रलपूर्वविभ्वेमात्थाल्छन्दसि (पा०्सू०५-२-११९) इति विधाना
तदन्तस्यासङ्ह इति वाच्यम्‌ , "श्रकारवचने थाल” (पा०स्‌०५-३-३२)
दति प्रकरण एव “श्रल्लादिभ्य इवे थार छन्दसि 'शध्रकारवचनारेदमः
स्थमुः” इति पटितु शक्यत्वात्‌ स्वसादिगणे आस्थाराविति पाठेन
सिद्धत्वाञ्च ¦ मनन्त इति । आम्‌ अम्‌ चत्यथः । तास-“्प्रतेयागे पञ्च.
म्यास्तसि,. (पा०सु०५-७-७8) । “तनेकाद्‌ क? (पा०सु०४-३-११२)
"तसिश्च" (पासू००-२-११३) इति इावपि गृद्येते |

स्यादेतत्‌ । दूज्रमते कथमुक्तिसम्भवः यावता “कमेणि द्वितीया
(पाण्ू०२-३-२) । “द्येकयो द्विवचनैकवचने” (पा०सू ०९-४७-२२)
हत्यादीनां स्वादिव।क्येनेकवाक्यतापक्षेऽव्ययेभ्यः स्वादीनां प्राप्तिरेव
नारित । “अन्ययाद्‌ापृखुप '” (पार्सु०२-४-<२) इति ज्ञापकेन तु सवो
विभक्तयः । उच्यन्ते, अन्ययेभ्यः सघ्ानामपि विभक्तीनां चीण्यपि व
चनानि, तथ! सप्तानामप्येकव चनान्येव, अथवा प्रथमाया एव वचन
त्रयम्‌, यद्धा प्रथमाया एकवचनमेवेति पक्चषचवुष्टय यद्यपि त्रन्थेषुपल-
भ्यते, तथापि प्रथमेकवचनमाच्मेवेति चतुथपक्षएव सोदक्चमः। तमे
वर गृहीत्वा घुज्रस्याण्युक्तेखस्मव. स्पष्टः । इतरत्त पक्षत्रिकमभ्युच्च-
यवाद्मात्रेणोपन्यस्यत न तु तात्विकम्‌। तथाहि, यदि कमणि द्वितीयेव,
अभिहिते प्रथपैव, एकत्वे एकवचनमेवेदयादिरथनियमः । यदि वा

[क

द्वितीया कर्मण्येवेव्यादिः; प्ररकृताथयिश्चो विभक्तिनियमः । यदि वा एक.

१८१ शब्दकोस्तुभभथमाध्यायप्रथमपादषष्ठाहिके--

वाक्यन्वे सामान्य येक्षवचनविभक्तिनियमेऽपि वा “अभ्ययाद्‌ष्सुपः"
(पाण्घु०२-४- ८२) इति सामान्यपिकज्ञ पकाद्धिमक्तिसिद्धस्तद्‌। अधिशष
पात्‌ सघानामाप विमक्तीनां जीण्यपि चचनानीति पक्षो भ्यते ।
यद्‌। तु द्वित्वे द्विवचनमिति सूचयित्वा पकवचनमिव्ये् पृथङ्‌
खूञ्यते । तदन्यथाचुपपस्या च कर्मण्येव द्वितीया न करणाद द्विल्व
इत्वयोरेव द्विवचनबहुवचने न त्वेकत्वे इत्यादिक्रमेण सजातीयापेक्षो
नियमः । ततश्चाम्ययेभ्यः सकठविभक्तिपराप्तवेकवचनभित्थनेन नियमः
क्रियते । यत्चैकवचनं च।न्यच्च प्रभोति तन्नेकचनमेषेति । यदिवा
सामान्यपिक्लनियमाश्रयणाद्व्यवादध्ाप्ताकेकलचनानिति सूज क्रियते
तस्य च डथ।प्ातिपदिकात्‌” (पा०सू०४-१-१) इस्यनेने कवाक्यता ।
तथा च इन्धावादिभ्यः कमादिष्वेकवचन सिद्धमेवेति । एतत्सत्रं
दव्ययेभ्य एव भवति तिडन्तात्त॒ न मवति । एकवचनमित्यस्याप्रा्तप्र
पणाथत्वेऽपि ङग्याप्घुतेणकवाक्यत्वात्‌ अदेशान्तरे पाठडसामर्थ्यान्च ।
स्वातच्त्येण।पि डथापसूत्र विधायकमिति द्वित्वे द्विवचनमिल्यदर्ग
यामकत्व सङ्गच्छते । तदान्ययेभ्यः सर्वाण्येकवचनानीति द्वितीयः पृक्षो
कम्यते ^~ ^ €. १५ [,* भ. ल, ५
यदा तु दवताया कम॑ण्येवेच्यादि" खामान्यपेश्चः अत्ययनियमो इय
येभ्यस्तु प्रथमेव । प्रथम धरातिपदिकाथे पवेति नियमेन हि कमो.
धिक्यस्थले एव सा निवार्य्यते । देकयोः (पा०घु० १-४-२२) इति
तु यथान्यासमेव तत्र चेकत्वे पवैकवचन न संख्यान्तरे इति खज्ञाती
य पेक्षप्रस्ययनियमपश्चसतद्‌। निःसस्येभ्योऽभ्ययेभयः प्रथमाया वचनत्र
यमपि भवतीति तृतीयः पश्चो छभ्यते |
जिष्वप्यमीषु पक्चेषु "पच तिकङ्पः पचतिरूपम्‌, इत्यादौ दोषः । तश्र
हि प्रथमेकव चनमात्रमिष्यते 1 उक्तपक्चचयेऽप्य धिक प्रापनोति । तस्माद्‌
दितीयपक्षरीत्या सकरेकवचनानि भ पस्येकवचनाभित्येकल्वस्य विव
क्िवत्वातु प्रथमातिक्रमे कारणासावात्मरथतेकवचनमेव कत्तभ्यमिति
सिद्धान्तः । एवश्च खत्यपि चू्रस्वोक्तिसम्भवे "पचतिरूपम्‌ इत्यादाव.
तिव्या्िभयात्परिगिणनमेव क सदयं सूज्रतुन कर्तव्यमिति स्थितम्‌|
न्मेजन्तः (पा०षु०१-१-३९ । छ्यो मान्त पजन्तश्च तद्न्तमभ्यय
सज्च स्यात्‌ । स्वादुङ्कारं मुके । वक्षेरायः। “तुमथंसे” (पाण०घू०२-४-९)
इति वचेः सेप्रत्यये रूपम्‌ । नन्वेवं कारर्याचकारः इव्यामन्तस्थ न
प्राप्ोति, अच्रातिङ्भावितया छिरः इत्वेपि मान्तत्वाभावात्‌ । सत्यम,

(क

स्वरादिप्यामिति पाडात्सिदचम्‌ । यदि तु तत्र तद्धितस्वेैव प्रहणं तीह

१२ शब्दकोस्तमधथमाध्वायप्रथमंपादषष्ठाहिके-

रोषा न भवाति । तथा अगग्यीत्‌ , अनाञ्वात्‌, “यस्य दरः (पाश्सु०
६-४-४९.) इति रोपो न । तथा अतिज्र कुटम्‌, अतिजरणः, अतिज्तरे
अतिजराद्‌ इत्यञ्च अम्‌ इन एस्‌ आत्‌ इत्येतेषु अकारमुपज्ीव्य एतेषु
सत्सु जरसदेरोा न मवरतात्यादे । आनेतव्या चय पारिमाषा "कष्य
क्रमणे” (पान्ु०३-१-१४) “न यासयोः” (पा०घु०७-२-४५) इत्यादि
लापकात्‌ । तेन 'अचिमान्‌? इत्यत्र “हस्वनुड्भ्या मतुब्‌" (पा०स्‌०६-१-
१७६) इत्यन्तोदात्ताद्भस्वान्तात्‌ परस्य मतुप उदात्तत्वे कृते शोषनिधा
तेन प्रकृतरनुदात्तत्व भवत्यचोते दिक्‌ । गोः "ण्डा" नोः ईत्यन्न नेदं
सअ प्रवत्तते उणादीना मब्युत्पन्नत्वात्‌ । उयुत्पात्तिपक्चेऽपि “चिवरम्ययम्‌
(उ०सू०२-२३३) इत्युणादिष्चण डाडोप्रत्ययान्ताद्च्ञ्यन्ता पएवाभ्यय
मिति नियमस्य कृतत्वात्‌ ।

कत्वातोखुनक सुन. (पाण्सु०१-१-४०) । एतदन्तमव्यय स्यात्‌ |
कृत्वा । पुराघूय्येस्योदेतोः । पुराबत्सानामपाकर्तोः। “भावलक्षणे.
स्थण्‌ कञवादेचरिहुतामेजनिभ्यस्तासुन?' (पा०सू ०३-४७-१६) । पुरं
करस्य चिसूपा चरप्‌शन्‌ । पुरा जघुभ्य अत्रदः। “'खपितृदोः; कसुन
इति कसुन्‌ ।

अध्ययीभाधघश्च (पान्सू० १-१-७१) । अयमभ्ययसज्ञः स्यात्‌ । विषय
पारेगणन कत्तव्यम्‌-दुक मुखस्वरोपचारयोनिचत्तो चति। उपाधि, प्रतय,
चि, “अन्ययदप्छुप (पारषु०२-७ -८२) इति सुपो दुक्‌ उपाधि मुखः,
प्रत्यन्नि मुखः । “सुख स्वाङ्गम्‌. * (पा०बू०द-२-६६७) इत्युत्तरपदान्तोदा
त्ते प्राप्ति 'नाग्ययदिक्‌शब्दगामहतस्थूरखसु्पथुचत्सेभ्यःः (पाण्सूर
६-२-१६८) इति प्रतिषघः। तथाच “वहुवीहौ प्रकृत्या" (पाण्लु०६-२-१)
इति पूवेपद्‌प्रृतिस्वर पव भवति । पूवैपद्‌ च समासस्वरेणान्तोदात्तम्‌ ।
विसगेस्थानिकस्य सखकारस्योपचार इति प्राचां सज्ञा । तन्निवृत्तौ यथा-
उपपयः कार» उपपयः कामः | इह “अतः ककि? (पान्सू०८-३-४६)
इति प्राक्त सत्वम्‌ “अनम्ययस्यः' (काण्वा०) इति पयुद स्यते । इह सुख.
स्वरान्ात्तरव मुख्य प्रयाजनम्‌ । दुक्‌ तु "नान्ययीभावादतः (पा०
सू०२-४-८३) इति विरोषप्रतिषेधात्‌ सिद्धः । उपचारनिषुत्तिरपि न
प्रयाजनम्‌ । “अतः ककमि (पा०्सू०<-२३-४द्‌) इत्यत्रानुत्तरपद स्थस्य.
त्य॑ुचरत्यव तातक्द्धः । पारगणन कम ? उपाम्न्यधौीयान । परङ्खव
दाचन ष्ठम्‌ “ज।मान्जतस्य च" (पा०सु०६-१-१२८) इत्याद्यद्‌ात्तववं
यथा स्यात्‌ । तत्र ्यव्ययानां प्रतिषेध उग्रसख्यात उश्चैरथीयानेत्यादौ
मा भूद्ति । तथा "उपाश्चिकम्‌” इत्यादो “अव्ययसवेनान्नाम्‌ (पाण

विधिरोषध्रकरणे सर्वनामस्थानसंज्ञाप्रकश्णम्‌ । १८६

सु०५-३-७९) इच्यकज्‌ न । उपङ्कम्भम्मन्यः, ““खित्यनम्ययस्यः" (पा०्सू°
-३-६६) इत्यजुवतेमाने “अरर्दिंषःः (पा०सु०६-३-६७) इति सम्प्र.

तिषेधो न ! उपङ्कस्मीभुनः “अस्य च्वोः (पा९छू०७-४-३२) इत्यस्या.
पसख्यानिकः प्रतिरथो न सकति।

वस्तुतस्त्वद्‌ सुतं न कत्तेव्यम्‌ , दुक उपचार नेचरत्तश्चान्यथापपत्त-
रुक्तत्वात्‌ । मुखस्वरनिचन्तिः परमवाशिष्यते । तत्र कचद!दुः-मुखस्व
रोऽनेष्यते पव } यदयेवावत्‌ भरयोजन स्यात्‌ तच्रवाय च्रयान्नाव्ययासावाः
चेतीति भाष्यस्वरसादिति) अन्यतु अनञ्ययमव्यय भवतीत्यन्वथसश्ा-
विज्ञानादेव मुखस्वरानेचत्तिभेषेष्यतीति ।

स्यादेतत्‌ । स्वरादेत्वेनैव सिद्धत्वात “तद्धतश्च (पान्सू०१-१-
३८) श्त्यादिचतुःसूच्नो व्यथां । तत्रं हि (तस्िखादिस्तद्धित पथधाच्प-
यन्तः” ₹इत्यादेना "“च्व्यथाश्चःः इत्यन्तेन अआसिमोणादिकं वज्यित्वा
"'ताद्धनश्चा सव वभाक्तः (पा०्स्‌०१-१-३८) इत्यस्याथेः सङ्द्यतें ।
“कृन्मकार सन्ध्यक्षरान्तः इत्यनेन “'कृन्मेजन्त ” (पा०स्‌०१-१-३९.)
इत्यस्याथेः सङ्ख्ये । कत्वातासुन्‌क सुनः (पास ०१-१९-४०) “अव्य.
यीभावश्च” (पाणस०१-१-४१) इति सद्यं तु स्वरूपेणैव पठ्यते इति ।
अत्राहुः, पुनवचनमनेत्यत्वन्नापनाथम्‌ । तेन प्रागुक्त ्ुङ्मुखस्वरो-
पचाराः” हदाति पारेगणन छभ्यते । «न खोकाव्ययः (पा०्सु०२-३-६९)
इत्यत्राव्ययप्रातेषेधे ताञ्चुनक्सनोरप्रतिषध इति वक्ष्यमाण च छभ्यते
इति 1 वस्तुतस्तु मास्तु चतु सूत्रा, “अग्ययीमावश्च'' (पाण्स्र०१-१-४६९)
हाते तु गणेऽपि मास्तु, उक्तराव्याऽन्वथसक्चेव सिद्धेः । "'तोखुन्कसुनोर
प्रतिषेधः इत्येव खाघवात्‌ पठ्यतामिति युक्तः पर्थाः ।

शि सवंनामस्थानम्‌ (पाण्स्‌० १-१-६२) । शि शव्येतत्तर्वनामस्थान
सज्ञ स्यात्‌ । वारणि; 'सवचनामस्थान चासम्बुद्धौ" (पार्स्र०६-४-<)
हाते दाधः। यादे तु परदशेष्वेव “शा चः इच्याद्यच्येत तर्हिं सुटि न
स्यात्‌ । अथ “शिसुरोः'” इच्युच्येत तर्हि नपुसकसुटोऽपि ्रहणं स्यात्‌ ।
शिग्रहण तु शसथं स्थात्‌ । तस्मात्लज्ञा तावत्प्रणेया । महासंज्ञाकरणं तु
पृवाचायांनुराधात्‌ ।

खडनपुस कस्य (पा०सू०१-१-४७३) । खडिति प्रत्याहारः । नपुलक-
भिन्नस्य स्वादपञ्चवचनाने उक्तसज्ञाने स्युः । राजा, राजानो, राजान
ष्याद्‌ । धाग्वद्‌ाधः । अनपुसकस्यति किम्‌ ? सामनी नविभाषा ङि.
दयोः" (पाण्सू०३-७-१३६) इत्यलोपामावे दीर्घो न भवति । अनपुसक-
स्यात पयुद्‌ासस्तेनास्य सूरस्य खापुस्यारेव प्रब्रत्तिरिति नपुसके न

१८४ शब्द्‌ कोस्तुभग्रथमाध्यायपथमपादषहठाहिक्ष-

विना व्रतचरः । तन वनानि सस्ति" इत्यत्र पूर्वसरत्रेण प्राप्ता सश्ञा
भवत्यव । प्रसन्यप्रातषधे तु सऽपे निषिध्यत । यदपि । अनन्तरस्य
चि धवा भवतं प्रतषधा वा इति समाधातु शक्यते तथापि असमथ
समासा वाक्यभदश्चति गौरवं स्यादेव । यद्रा ख ट्खापुखयोरिति
वक्त्यऽ्न्पुखकस्यति सूत्रयतः प्रसज्यप्रतिषेध एव सम्मतः | गरवे च
माणक । एतन हे कचिन्नलुसलमासा असामथ्यैऽपि साधव इति
क्भ्यत । तन -अघ्राद्धमाजा बाह्यण. इत्यादि सिद्ध भवति ।

नवात विमाषा (पाण्स्‌०१-१-७७) | इति दऽ काका्षिन्यायेनो
भाग्या सस्वन्यत । ख च पदाथविपयासक्ृत्‌ । तेना्थं पवेह संज्ञी सश
च । निषधविकल्पयोवकस्पसन्ञा स्यात्‌ । न च तयार पदाथंतयाऽन
न्वयव्रसङ्गः । एतत्स त्रारस्भसामथ्यादेव विधिवाक्येषु विकल्पवाचिप.
दस्य छक्घागकत्वातत । उभयत्रावेमाषाथं चद्‌ सूत्रम्‌ । प्राप्तविभाषायां
मघरासविभावाया च नास्योपयोगः । तथाहि, “विमाषोपपदेन पतीयमा
* (पा०स्ञ०१-३-७७) । इति पाप्तविभाषा । तच्च ^स्वरिनजितः” (पा०
सञ०१-२-७२) । इत्यादिन! नित्यमात्मनपदे परत्र विमाषाश्चुलयया पक्षे
ताज्ह्वातच्तमा् क्रियते, पक्षे सवतीति त्वचुबादः । तथा विभाषोणो"
(पा०स०१-२-३) हत्यग्राप्तषिभाषा | अणुतात्‌? इत्यत्र परत्वात्‌ “सार्व
चातुकमपित्‌ः (पा०स्‌०१-२-४) इति नत्याङ्त्वाभ्युपरगमात्‌ । तत्र
ऊणाविता इत्याद्षिभावारस्य स्थितत्बाद्धावांशमाज्नपरता 'भवेभा
षा श्वः ` (पाण््०६-१-३०) इत्युमयजाविनाषायां ठ याद विधिमुखेन
भचा चस्ताह ।पर्स्वेक विकल्पः स्यात्‌, कित्सु तु यजा दित्वाज्ञित्यमेष
स्यात्‌ । अथ प्रतिषधसुखेन भ्र्ुत्तिस्तर्िं कित्स्वेव विकल्प स्यान्न तु
पित्सु । न च पित्सु विधिमुखेन, क्षतु निषथसुखनेत्युभयथापि परव
रसूवात वाच्यम, वरूप्यलक्षणवाक्यमदापत्तेः । सञ्ज्ञाकरणो तु सति
धुंतक्रमाचुराधन नात (नषधः परथमं कित्सु प्रचरते ततः कद्‌ किदे
लवास्मन्‌ ।र।ट धकरूप्य प्रापिते सति पश्च भवतीत्येकरूप्येण पिधि
सुखनव ।वेकङ्प. भवतते । आहृतो पदायै समुदाये सकृट्धश्चण प्रवत्तते
इति दृदरने इद सत्रमारभ्यते।

यद्‌। तु भातलक्ष्य “विभाषा भ्वे » (पाज्स्‌०६-१ ३०) इत्येतद्धिधते,
तद्‌ कचाद्धाधसुखेन कचिश्िषधमुखेन भच्रत्तः समस्भवान्नेद सन्रमार
रनण्यम्‌। तथाच बातकम्‌-अशिष्यो वा विदितत्वादिति। वस्तुतस्त्वा
रतपक्चरधप प्रदेराभ्वव, नवा श्वरित्यादि पटित्वेदं खन्न मत्याख्यातु
शक्यम्‌ । युक्तं चतत्‌ । अन्यथा.ऽन्वा्थमप्यारण्धा सजना (विमाषोणाः

विधिशेषप्रकरणे विमाषासंज्ञाप्रकरणम्‌ । १८५

(पा०स्‌०१-२-२) इत्यत्र प्रवत्तत । व्रातिचेधाश्च बलीयांसो अवन्ति
इति “ओ एंबीत्‌ः इत्यापि “सावधातुकमपित्‌* (पा०्स्‌०१-२-४) ।
इत्यस्य नषरधस्तता विकल्पश्च स्यात्‌ । नन्वारभ्यमाणे सत्रे नवेत्यख-
ण्डनिपातस्याथां निषेध पच सञ्ज्ञाति क न स्यादितिचत्‌?्न,
तथा खाति “न वहुवीहा (षार्सु०१-१-२९) इत्यनेनैव सिद्धो
“चेभाषा दिक्लमासे” (पा०सू०?~-१-२८) इत्यस्य वेयर्थ्यापन्तः ।
इनत किम्‌ ° चुखन्चावत्‌ “स्वरूपम (पाऽसु०१-१-६<) इति वचना.
च्छन्डस्य सञ्ज्ञामा भूत्‌ । तथाह सत्ति “विभाषा दवेः (पान्सू०
९-१-२०) इत्यस्य नवाराब्दः इवयतेरादेश इत्यथः स्यात्‌ । इतिशब्दे
त सत्यथ" सञ्जात लभ्यते! तथाहि, खोके द्यर्थप्रधानः शाब्द
गारत्ययमाह इत्यादा तु शब्दस्वरूपपर' सम्पद्यते । व्याकश्णे तु
स्वरूपम्‌ (पाणु ०-१-६८) इनि परिभाषणात्‌ स्वरूपपरस्वमोत्स-
कमर्‌ । इातशाब्दसमामेव्यषहारे त्वथपरतेति विरेषः । अर्थस्यैव
सन्कञत्विमाक न तु विभाषाशाब्द्स्यत्युक्तम्‌ । तेन “हकरोरन्यतर स्याम्‌?
(पा९सरु०१-४-५३) इत्यादावपि वैरून्योद्धासे बोध्यः ।

एतत्प्रसङ्गन तजरवधा अपि विभाषाः प्रायेण भाष्ये विवोचताः।
तजाध्रा्तविन्राषामध्यं श्रायाङ” (पा०द्‌०<-२-२०) भ'अचिविभाषा
(पा०स्‌०८-१-२१) इति पठितम्‌ । अत्र॒ वद्न्ति--अधास्तवियावियामिति
सत्य, [कन्तु [खशया इन्युपक्रम्य भ्राप्तऽप्राप्ते उमयन् वेव्येवंरूपकोरि.
जयधरकारकसरायावषयाभूतानामव उयुत्पाद्यमानत्वादज्रापि कोरि्नय.
यस्याक्तसन्मवा वक्तव्य । सख द्वेः | तथाह, (नजागख्यतेः
इत्यत्र त्र याङ्‌' (पा०सु०<-२-२०) इति नित्यं छत्व विभाषायास्तु
तच प्रात्तरव नास्त । गरुति "गेरति' इत्यादो तु विभाषा, शश्र
याङ्‌ ` (पाण्सु०८-२-२०) इत्यस्य तु प्रासिरेव नास्ति । तत्‌ कुतः पा-
प्षिमाषापक्ष, ? अथाोच्यत-“अनि विभाषा? (पा०सू०८-२-२९) इत्य-
च यङ्गत्ययुवत्य य ङ्ानामत्तस्य रेफस्याचि अनन्तरे वा छत्वातिति
न्याद्यानिद्स्त्यवाक्तसमस्मव इति । तन्न, निजेगिर्‌ य अच्‌ इति स्थि.
ते हि “ग्रो यङि” (पा०स्‌०८-२-२०) इति प्राप्नोति । न चास्यामव-
स्थायां चमाघायाः प्राप्तः, अचपरत्वाभावात्‌ अथ चयाः वेमाषार-
म्भसलामथ्याचङ्लुकः पूवं "श्रा यड” (पा०सु०८-२-२०) इति न भव
त्ति, एवमन्युभयत्विमाषात्वं दुरुममेव । पगिकति' "गिरति श्त्यादौं
विभावायाश्चारेनाथत्वेन यङ्द्ुकः प्रागेव “ग्रा यड" / पा०स्‌०८-२-२०)
श्त्यस्य ब्रच्रत्तरस्भयारसमानकारिकत्वात्‌ । नच खत्वस्यासिद्धतया

~

१८६ ब्द कोस्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपाद सक्तमाहिक्षे-

ततः भरागेव दुगिति वाच्यम्‌, अन्तभूतयङ्पेश्षव्वेनान्तरङ्ग लछ्‌
प्रति वहिभूताच्चप्रययापेश्षत्येन बहिरङ्गस्य टुकोऽकिद्धत्वात्‌ पौ.
मवेन नपूचैच्ासिद्धम" (पा०ख्‌०८-२-१) इ्यस्याप्रदृत्तरिति ।

अनाच्यते-प्राप्तदिमाषात्वे तचत्‌ समनन्तरोक्तरीत्येवो क्तेसम्मवः
उभयज्रविभाषात्वे त्वित्थस-"अन्तरङ्गानतदि” (प०म ०५२) इति न्यायेन
सत्वात्‌ पूं लुक्‌ । न च लुङ्निमिन्तमज्ञेव कमः, तस्याथौपिक्षत्वेन
वाहेरङ्गतयाऽकिद्धत्वात्‌ पूवोभावेन ““वूरै्रासिद्धम्‌” (पा०स्‌०८-२-)
इत्यस्याप्रदृत्तः। तथाचाचः पूर्धमेव छत्व स्यादिति वाच्यम्‌, कृतितु
गविधिग्रहणेन हि वाहेरज्ञपरिभाषाया आनित्यत्वज्ञापनात्‌ धिघर
देकप्रमाणेन लुक इव तदुपजीव्याना समासादानःमपि प्राचद्याति.
दश्च । नलु छतऽग्च तन्निमित्ते खक च खति निजेगिर्‌ शच्च दति
स्थिते शत्रो यङ्क (पा०सु०<८-२-२०) इति न प्राश्नाति, यङ्परत्वा
भावात्‌ । भत्ययलक्षण तु भन लुमता? (पा०स्‌०२-२३-६९) इति निषि
म्‌ | त छाङ्गस्यत्यननाज्गाधिकारो न निरिर्यते इति घक्ष्यने। नच
स्थानिवद्भाव. लुका दुन न स्थानिवदिति निषेधात्‌ अञ्छ्रलादेश्ष
रच । नथा च कथमुमय्च विभाषेति चेत्‌ ? न, नधातुखोपसुत्र
पत्याख्यानपन्षे पृथगच्छेपाश्चयणेन स्थानिवद्धावसम्भवात्‌ । न च
(पृवेघासिद्धे न स्थानेवत्‌”' (सा०३०) इति निवेध, "तस्य दोषः सथो
गादिलोपलत्वणत्वेषुः (भः०ह०) इति सापवादत्वात्‌ । यदपि "अचि
विभाषा” (पाण्बु०८-२-२१ १ इच्यस्य पृषे्ासिद्धम्‌"' (पा ०सू०८-२-१)
इति भग्नो यङ्क (पाऽसु०<-२-२०) इति प्रत्यासद्धत्वाद्विप्रतिबेधास
सभव. ¡ ततश्च सत्यामपि यङत्यस्य निद्त्तावुभयञज्रविभाषात्व नस,
म्भवति । तथापि अथुनाः इत्यादि वल्ाघकासच अमुना इस्येव चक्तव्ये
न सुने" (पारस््‌०--२-३) इन्युक्तेयांगविभागार्थतय। न योगे यो.
गोऽसिद्धः किन्तु प्रकरणे धकरणामेति चासिद्धर्वं न मवतीत्याये.
नोभयत्रविंमाषात्वे उक्तिसम्भवयो बाद्धभ्य. । क्तिद्धान्ते तु विभाषाया
असिद्धत्वादेव नित्ये छल्तं समुदायोपवादिनां तु मते अजपेश्चयान्तर.
्ञत्वाश्चित्य कत्वामेति व्यवस्थितविभाषेति चा समथोधेतव्यम्‌ |
इति भरीरान्दकोस्तुमे धथमस्याभ्यायस्य प्रथमे पादे षष्ठमास्हिकम्‌॥

च क 0

<न्यणः सम्प्रसारणम्‌ (एाण्सु०१-१-४५) । यणः स्थाने इक्‌
मवतीस्येबरूपो वाक्यार्थं , यण्स्थानिक दगरूपो वर्णश्चेत्युभयमपि
सम्प्रसारणसञ्न् स्यात्‌ । तत्र "धग्रङ््‌, सम्प्रसलारणम्‌'"(पार्सू०६-१- द)

विधिशेषप्रकरणे सभ्परसारणसंज्ञापरकस्णम्‌ । १८७

इत्यादिषु विधिप्ररेशचेषु वाक््याथेस्य ग्रहण “सम्प्रसारणाच (पाण्सू9
६-१-१०८) इत्यायनुबादप्रदेशेषु वणैस्यति विवेक । पृवंसूज!दिति
च्ब्दासुच तर्वाक्याथेस्य खज्ञित्वमिति रभ्यते । तेव्त्याख्यानपक्चे तु
वाक्यमत्र सज्ञे । न चव तदव विचय स्यादति वच्यम्‌; श्वह्‌
ऊट्‌” सम्प्रसारणामेतिसामानायिक्ररण्यबलेन तदुपश्थापिताथेस्येव
विधयत्वनिणयात्‌ | न चवमापि श्यङ्‌ः सस्प्रसारणम्‌ः' (पारऽष्ु०६-१-
२३) इत्या दोषतादवस्थ्यम्‌ , सखामान्यापे्चज्ञापकाश्रयणान्‌ । नयु
तथापि वाक्यतदथंयारन्यतरस्य सज्ञित्वमस्तु वणैस्य तु कथमिति
चत्‌ ? नन्जष्रत्येकेषाणामन्यनमाश्रयणेनाथेडयाञ्युपगमादित्यवहि ।
अन्न चं विधेयादुवाद्यखमपकविनक्त्या सत्रे निर्द॑दा एव लिङ्ग्‌ । आह
च-विभक्तिविद्ेषनिरदंशस्तु ज्ञापक उभयस्जन्ात्वस्येति । उभयोः सज्ञे
ति षष्ठीतत्पुरुषः । भकैद रिश्चाह--
सम्प्रसारणसक्ञायः लिङ्गाभ्यां वणवाक्ययोः।
प्रचिमागस्तथा सज्ज एकस्मिन्नेव जायत ॥
तथा दिबेचनेचीति तन्नोपायादिटक्षणः |
एकश्चेषण निर्दश्य भाष्य पव समर्थैत ॥ इति ॥
तन्ञ च राब्दतन्बमयथतन्ञ चति मतभेदेन व्यवस्था बोद्धव्या! अं
यमेदाच्छब्द भदै अद्यः पक्षः । शब्देक्ये द्वितीय. । आदेऽयि व्यञ्जक
ध्वानिमाजमदे व्यङ्गयेक्ये आच्रन्तिरेवेत्यादि वोध्यम्‌ । एवञ्च--
तन््त्वमेकरूप्येण भवन्तद्यो पकारतः ।
उपकारान्यथात्वे तु यवेदाच्नत्तिश्चणम्‌ ॥
इति मीमांसकमयादाजुरोधो वेयाकरणेने कक्तेव्यः, तस्य भाभ्यां
दिस्षकरवयाकरणन्रन्थावरद्धत्वात्‌ ; मूखयुक्तिद्ल्यतया दुरुपपाद
त्वचविति दिक्‌ । यद्वा, वाक्याथ एव सक्ञी अनुवादे तु तन्नि्त्तो चणा
क्ष्यते । सम्प्रक्लारणाज्ञात स्म्ब्रसास्णसिति । अथ वावण पवस
ला । विाचप्रद्येषुतु सू्रशारकवद्धाविसन्ञाश्रयणीयेति । सर्वैप्येत प-
क्षा भाष्ये स्थिता. |
स्यारतत्‌ , अदुदितसम्‌. हत्य रकारस्य यणः स्थाने उत्तमपु
इचकचचनामद्‌ । तस्य च खभ्प्रलरणसज्ञायां सत्यां “हलः (पाण्सुूर
६-४-२) इते दधः स्यात तरप प्रति खङन्तस्याङ्त्वादान । अचा
इ--सख्यातानुदशायकार्स्थानिक्स्यव इकारस्य सज्ञान तु खक्रार-
स्थानिकस्येति

सनरदमवघयम्‌-वाक्याथः सङ्शीनि पक्षे तस्योदेदयविघेयससम

१८८ शब्दकोरतुभप्रथमाध्यायप्रथमपादस्प्तमाहिके-

रूपरतय। तजर यथासस्यपरिभाषोपस्थितो यण स्थाने इक्स्यायथासस्य.
मित्यवान्तर्वाकयार्थ-। सोऽय सम्प्रसारणखन्ञ, स्यादिति महावाक्यार्थः
नचाव।न्तरवाक्याथं गहीत्वा भ्वात्तिवातिद्राति' (पाणटुग्प०८-६-१७)
इत्य!द्‌ावतिप्रसङ्कः) तस्य सन्ञासम्बन्धमान्नफरकत्वात्‌ । अस्यथा ध्य
ङः सम्प्रसारणम्‌ '' (णसु०६-१-१३) इत्यादे वैयभ्यौपन्तेरतो नोक्तदो
घः, अ दुद्ीव्यादेस्वज्ञत्वामाचाच्च । उभयसश्चात्वपक्षेऽपि उपस्थिततवा
दखथास्तख्यग्रचृत्त एव वभः सङ्गीति । अतः "अदुहितसम्‌ इत्यत नाति.
प्रसङ्ग, ¦ इद च कभेकन्तरि रूपमिति हस्दत्तः । उपलक्षण चेतत्‌ , केष
ठे कत्यपि सम्भवात्‌ । वणे एव लज्ञीति पक्षे तु यथासख्य दुङेमम्‌,
अचुषादे परिभाप्राणामचुपस्थानस्योपपादितत्वात्‌ । न चेच स्थनियोगो
ऽप्यस्मिन्पश्च न छुभ्येतेति वाच्यम्‌ “षष्ठी स्थाने योग!?.(पा०्सु० १-९-४९)
इत्यत्राजुवत्ये एतत्खूत्रस्थ व्याख्येयत्वात्‌ । उक्त हि “इको गुणवृद्धी"
(पा०ख्‌ ° १-१-३२) इति घुत्र-“सिद्ध तु षष्ठयधिकारे वचनाद्‌” इति।
इदेव वा सिहावखोकनन्यायेन स्थानग्रहणापकषीस्तु, यथासस्य
त॒ दुरुंभमिस्युक्तम्‌ । कथ विं 'अदुहितराव्‌ः इत्यत्र नातिप्रसङ्ग
इति चत्‌ 2 तत्व्ाह्रस्याद्याश्रयणेन सप्रसारणस्यत्यत्र तद्भावि
तश्रहणात्‌ । यद्ध; कार्यकाटपक्चे यणः स्थाने खप्रसारर्णीमिग्मव
तीति वाक्वाथोदयुवेदंतेव नास्ति त्र परिभाषोपस्थितौ सत्यां
यथासंख्यरव्रृत्त एव सकी । स पव सम्प्रस्तारणस्येत्यादौो उप
तिष्ठते । अथवा स्थानक्रमेण सम्बन्धो लोकिकन्यायसिद्धत्वादयु
वादेऽपि सुखभः } यथासख्यसुत्रं पर न भवन्तं तामिति दिक्‌ ।
शयुभ्याम्‌' इत्यन्न “हलः (पार्सू०६-४ -२) इति दाघो न “दिव
उत्‌” (पाण्वु०६-१-१३१) इति तपरकरणात्‌ । अत पव रोकः" ई
त्य “क्प्रसारणस्य” (पाणघू०६-३-१३९) इति ईध न । नन्वेव
“माष्यमानोऽप्युकारः सबर्णान्यृज्ञाति'' (पन्मा०२०) इत्यथे ज्ञापकतया
कथमस्येपन्यासर इति चत्‌ ? न, तस्य बाक्याथेः सक्रीति पक्षेणोक्तत्वात्‌
“सप्रसारणस्य” (पा सु०६-३-१३९) इत्यत्र तद्धावेतग्रहणाद्धा। प
श्वान्तरे तु “ऋत उत्‌" (पान्सुऽ६-१-१९११) इति ज्ञापकं बोद्धव्यम्‌ ।
नन्वेवम्‌ 'अक्षद्चवो' "अक्षद्युव. इत्यादौ ऊठ. सम्प्रसारणसन्ञायां “स.
भसारणाच्च'' (पा०्सु०६-१-१०८) दते पूचरूप स्यादेति चत्‌ { न, सप्र
सारणपूवैत्वे समानङ्ग्रहणस्य वार्तिकञृता कृतत्वात्‌ । त्प्रस्या्यान-
पक्षे तु “वा गोदाङ्खं बङीयः' (पन्मा० ५५) इत्युवङ्‌ भविष्यातिं । वा
काथः स्ीत्यादिपश्चान्तरे तु पृवेरूपग्रा्निरेव नास्ति 1 हूतः, (जीनः

विधिशेषध्रकरणे आगमदेशप्रकरणम्‌ । १८९

इत्यादो तु “हरः (पाण्ु०&-४-२) इते दूर सामथ्यात्सस्प्रसार्णान-
ब्त्तस्यादेशेऽपि दीघंप्रचत्तिः। वणसन्ञापक्चेपि आल्वधा स्थानेच्द्धाः
वासम्मवन "हुड (पान्घु०६-४-२) इतिघुचारम्मसामथ्यात्सस्प्रसारः
णस्यादेशे कायेप्रञ्॒त्तवाच्यत्वादेति दिक्‌ ॥

आद्यन्तौ रक्तो (पार्सू०१-१-४द) । टताकेता यस्याक्ता तस्य
क्रमादायन्ताचयचो स्त ¦ भविता । याप्रयति | “वुरस्नादपवादाः+
(पणन्चाऽ ६०) इति न्यायेन स्थानेयोगत्वस्यायमपवाद्‌ । श्रत्यय.
(पा०घु०३-१-१) “परश्च” (पा०स् ०२३१-२) इत्यनेन तु परत्वाद्भाध्य
ते | तेन “चर” (पाणु०३-२-2) “गापोष्टक्‌” (पा०यू०३-२-१६)
“त्री हिशाल्योढंक्‌'' (पार्सु ०५-२-२) इत्यादय परा एव सवन्ति । परेण
परिभाषाप्रकरणन साहचयोन्परिभाषेयम्‌ । भव्ये तु सन्ञापक्चोऽपि
स्था पितः । तथाहि, टकिताविति कर्मधारयः । इन्सज्ञकौ रक।रककारौ
आश्यन्तयोः सज्ञे स्तः । तथाच इय्‌ इति वडुबीदहिः इः ट्‌ आदियस्येति
विध्रहः। तथा च स्थनेन्तर्तमपरिभाषया तन्यस्य इतव्यादेशे क्षि
मिश्रम्‌ । एव भ्यापयतिः इत्यत्र यानेयाप्‌ अदेश, घु; क यस्येति
व्याख्यानात्‌ । न चचमाद्यन्तां खरकां इत्येवास्त्वाति वाच्यम्‌ “आलखजा.
टच।?(पा०स्०-५4 २-१२५)'“टस्यकः'ˆ (पा ०सू०७-३-५०) इत्यादावपि ट
कयोराद्यन्तसज्ञात्वप्रसङ्गात्‌ । हत्सनज्ञकत्वेन तु देश्विज्ञेषो छक्ष्यते।
तेन इत्छक्ञकस्य यो देदास्तज्ावास्थितौ टकौ सेन्ञे। न चाटचष्टकार
इकादेशस्य ककारश्च तथेति नोक्तद्‌।ष. । नन्वस्मिन्पक्षे “लुङ्लङल्ट
ङश्वु" (पा ०घू०६-४-७१) इत्यादिना मु इत्यस्याभू इत्यादेशः स्यात्स
चोदात्त इत्यन्तोदात्तः परक्षज्येत । नेष दोषः; अः टु उदान्तश्च यस्येति
ज्िपद बहुवाद्याश्च यणात्‌ । वविश्चेषणस्यापि उदात्तस्य सौत्रः परनिपालः।
तनाद्‌त्ताक्रासददेसादश इते [लद्धम्‌ । न चवमपि ““जाडजादीनाम्‌”
(पा०ख्‌ ०६-७-७२) इत्य दाोषताद्‌ वस्थ्यम्‌ 1 अचुत्तनोदात्तशाब्देन सह
ध्रुयमाणस्य बहुनद्यसस्मवाद्‌ाते वाच्यम्‌ , “अाडजादीनाम्‌? (पार
सु०६-४-७२२) इति सत्रस्य प्रत्याख्यास्यमानत्वात्‌ । वक्ष्यति हि-(“जज्ा-
दानामरा 1सद्धम्‌” इत्यादि ।

मिदचो.ऽन्त्यात्परः ( पा०्स्‌०१-१-४७७ ) । सन्निविष्टानामर्चा मध्ये
अन्त्या योऽच्‌ तस्मात्परो ममेत्स्यात्‌ स च प्रान्तः | स्थनयोागस्य
परदचात परत्वस्य चापवादः । चनानि । यासि स्गद्ध। नयु
पूवेयागवद्यमापे पुरस्ताद्पवाद्न्यायेन स्थनयागमाञ्स्यापवादोऽस्तु,
न तु “श्रत्ययः (पारसू०३-१-१) “परद्‌ व” (पाण०्सु०२-१-२) इत्य

१९० शब्द्कोस्तुभग्रथमाध्वाय्रथमपादसक्तमाहिके-

स्यापाते चत्‌ १ न, बाध्यस्रामन्यचिन्तामाश्चलयय स्वविषये प्राप्तं स
बाध्यत इतहान्युपगमात्‌ । अनस्वथा त्मा [मत्करण व्यथं स्यान्‌ |तं

प्रवणाथ एव शमा मकार इति वाच्यम्‌ › “तृणह” (पा०घु०७-३-
९२) इति निदंशात्‌ । अच इति जात्टमिप्रायणककचनम्‌ । निद्धरणे
धट ! न चान्त्यादिन्यनच सामानावकररण्यादच इते पञ्छस्यवास्ता
मिति वाच्यम्‌ “शे सुचाद्‌ानाम्‌' (पार्सू०७-१-५९) इत्याद्ावन्त्य.
स्याचोऽसम्भवेनेतत्पारभाषाया अभ्रच्रत्तावलोन्त्यपरिभाषाप्रसङ्गत्‌ |
तथाच तच मित्करणवयभ्यापत्तं । पूवसू आदयन्तावितिसमासनि
रऽपाहान्तग्रहणमाजमनुबत्तते एकदेश एव स्वारेतत्वधरतिज्ञानाद्‌ । तेन
मत्पूवास्तः। याद्‌ त्वमक्त' स्यात्तदा (तता पिण्डानाम्‌ इत्याह
''शादछन्द्‌ा सर बहुलम्‌ ' (पा०घु०६-१-७०) इति शेप छत नलोपो न
स्यात्‌ ; ्रात्िपद्‌कान्तत्वाभावात्‌ । तथा "वह छिहः' इत्यत्र“ वहारे लिहः”
(पा०सु० २-२-३२) इयाते खि “अरुद्धिषदजन्तस्य ” (पा०स०६-२-६७)
इति मुमि"“माऽयुस्वा < (पा ०सूु०<-३-२३)इत्यनुस्वारो न स्यात्‌ , अपदा
न्तत्वात्‌ । याद्‌ त्वादिन्रहणमनुवत्यं परादिः क्रियत, तदा षवास्णि इत्या
दो “धेडति” (पा०घु०७-३-१११) इति गुणः स्यात्‌ , वहिः इत्या
खस्वारो न स्थात्‌; -आतेरशायेतः सख। येषां तान्यतिसखखीनि ब्राह्मणक
खानि इत्यत्र " सख्युर लम्बुद्ध।” (पा०घ्‌०७-१-९२) इत्ति णिच्वप्रयु
का च्द्धिः प्राप्नाति । सा हि गोणत्वऽपाष्यते अस्थ्याद्यनङ्वत्‌ । एतः
चेह सूत्रे भाष्यकेयरयाः स्फुटम्‌ । तस्मात्पवान्तपक्च एवात्र स्थितः|

अत्र वात्तकम्‌-अन््यतिपूवा मस्जरनुषङ्गसयोगादिलोपाथम्‌ ।म
अः मश्नवान्‌ । "आदितश्च (पारदु०<-२-४५) इति निष्ठानत्वम्‌ |
तस्यासद्धत्वात्करत्वम । “मरस्जनशोश्चलि? (पा०क्‌०७-१-६०) इति
खम्‌ । स च वद्यन्तादचः परः स्यात्तदा “आनेादेताम्‌ः" (पाशच्चु०द
४-२७) इत्ययुषह्गलोपो न स्यात्‌ । उपधाभूतस्य नकार स्याञुषङ्ग इति
प्राचां सज्ञा । अथ “स्कोः (पाण्सु०८-₹२-२९) इति सखोपे ते नकार
उपचात्वार्दुम्यतामेति चत्त १ न; नलोप प्रति ५स्को. (पाऽसु०८
२२९.) इतेरापस्यासदद्धत्वात्‌ , बहनां समवाये समुदायस्यैव सयो
गसक्ञान पक्ष सलोपस्य प्राप्तश्च । तथाच मङ्ाः 'मङ्कव्यम्‌' इत्याद्यपि
्रयाजन बोध्यम्‌ ।

भाज्ञमच्याश्च । अन्त्यात्पूवां मित्‌ शस्यञुवर्चते । “जी मरने"
(भ्वा०अ1०१७८)१अस्मराद्णादिके आच कृते ऊमागमः भरूजा । भपर्च
शाभ्दाथं' (चु०प०१६५०)चुरादिक.अस्माद्‌, “अचः '(उ० घु ०४-५८८) इ.

विधिशेषप्रकरणे आदैदानियामकप्रकर्णम्‌ । १९१

स्यैःणादिक इप्रत्यय इंमागमः | निपातनास्छिद्धम्‌ । भरूजाशब्दो ह्यङ्ु
स्यादिषु पठ्यते मरीचिशान्दो वानब्हादिषु। उणादिषु तु “स्कणिभ्या
मी चिः" (उ णलु ०४-५१९) इति ह चिप्रत्यय कत्वा मरीचिशाब्दो व्युत्पा
दितः। तदुपायान्तरं बोध्यम ।

एच इण्धस्वादेदे (पाण्षु०१-१-४८) ¦ आादिदयमानेषु इस्वषु
मध्ये पच इग ध्यात्‌ । देदब्दमतिक्रान्त कुलमतिहि करम्‌ ।
चिच्रशु. । अतरः । अतिनु । यदत्र वक्तव्य तदअङ्घुत्र एवोक्तम्‌ ।

वषा स्थान यागा (पार्सु०१-१-४७९) । अनेकसतस्चन्धपरतया स्त
म्भाव्यसाना षषी स्थानमप्रयुक्तखम्बन्धपरोाति बोध्यम्‌ । “अस्तम
(पा०व०२-४-५२) अस्तेः सर्मापोऽनन्तरो केति खशाये तत्स्थाने उशा
रणीय इत्यथ. । स्थान च प्रलङ्क. । दभाणां स्थाने शरेः भरस्तरितव्यमिं
तिषत्‌ । तथा च इगुच्चारणे प्रसक्तं यणुख्चारणीय इत्याच्यथपयवसाने
सामीप्यादयः सम्बन्धा अथाद्यच्त्ताः | योगः सम्बन्धः, स बहुवि
धोऽस्त्यस्या इत्ति योगा । भरोआादित्वान्मत्वर्थीयऽच्‌ । स च भून;
अन्यथा विह्ञषणवचंयश्यापत्ते. । तेनानेकखम्बन्धपरतया सम्भान्यमा
नेत्यथां रञ्यत । अयागेऽति चा छदः । अनिदिचतयोगवि्ञेषत्पर्थः ।
योगेव्ययोगेति वा किम्‌ 2 “ऊदुपधाया गोहः” (पाण्छु०६-७-<९)
“शास इदङदखोः* (पा९सू०६-४-३९) इत्यादौ शास इत्यत मा भूत्‌ ।
साति हि तन्नापि स्थनयेगत्वे गोदहिशासो. स्थने धातुमा्रस्योपधाया
ईच उदितो स्यातामिति दिक्‌ ।

यद्वा, स्थाने यागा यस्या उनि बहुबाहिः। अत पव निपातनात्स-
प्तज्या अदुक्‌ । यद्वा, स्थानन योगोऽस्या इति विन्रहः । निप्ातनादे
त्वम्‌ । न चनयोः पक्चषयोगोंह. चास इत्याद्‌ावतिभ्रसङ्घः, परिभाषाणा-
नियमे नियन्तु प्रवृत्तः । युक्तं चेतत्‌ । आकाङ्कापू्वैकत्वात्छस्बन्ध
स्यः इह चोपघासान्नघनिनाचयवषष्ठीत्व निर्णीते आकाङ्घाविच्छेदात्‌ ।
खकऽपे हि पन्थान वृच्छन्त प्रव्यसुष्मिन्नवकासे दक्षिणो प्रहीतव्यो-
ऽघुष्मन्वुत्तर दत्याद्‌ाबुपदिष्ट सनि यन्न मारेद्धेघात्लशयस्तन्नैव तदुप-
तत न त्वसाद्ग्व तयक्पथभ्पात इदेक्‌ |

भाष्यकारास्त्वाहुः ~ "अस्तेश्चः' (पा०सू०२-४-५२) इत्यादा वनेक.
सम्बन्धग्रसङ्गऽपि ठस्याञ्ुराघादन्तरङ्गत्वात्‌ “स्थानिवदादेशः (पा०
सु०१-१-५६) दाते ज्ञापकाच्च स्थानयोगतेच व्याख्यास्यते । तस्मान्ना
यमेतस्य खूचरस्य दुत्रा्थः, किन्तु षष्ठ्यन्तमुच्चार्यमाणसेव स्थानेन
युज्यत नं तु भ्रतायमनामते घुज्राथः। तदेतदुच्यते निर्दिदयमानस्या-

१९२ शष्दकोस्त॒मप्रथमाध्याप्रथमपादसक्तमाहिक्षे-

देशा भवन्ति” (पण्मा०९२) इति । तेन “पादः पत्‌! (पा०स्‌०६-४-१३०)
ईत्यस्यायमथः-पाच्छनब्दान्ति यदङ्ग तद्वयस्य पाच्छ्ब्द्स्य सवस्य
दाद्डा इति । (अलोऽन्त्यस्य (पान्सू०१-१-५२) “आदेः परस्य? (पा०
०१-१९-९५, इति तु यागा आरम्मसामथ्योदस्य बाधको | “अनेकाल
शचत्सवेस्य' (पान्ड्‌०१-१-५५) इत्यनन तु सहाविरोधादस्य समुच्च
यन श्ह्ुत्तारति । एव स्थिते नन््राद्याश्चरयणेन प्रागुक्तोऽपि सूत्रा; सु
वचः । फट ठ स्फूटपरातिपत्तरि ति दि र्‌ ।

स्थानेऽन्तरल्मः (पारसूुऽ१-१-५०) । प्राप्यमाणानां अध्ये सररा-
तम अदश. स्यात्‌ । साद्य च चतुधी । स्थानतोऽथतो ग॒
णत्तः भमाणतश्चति । स्थानतां यथा--सुध्युपास्यः । मध्वरिः ।
धाचश । छक्ति; । यत्तु यथासख्यसूनत्रणवहन्यथासिद्धिरिव्युक्त
भाष्याद्‌ा, नदभ्युच्चयमात्रम्‌, अर्थेन ` साम्यविषक्षायां यथासंख्याट।
भति । इका ह बटबाष्ठः यणस्तु सप्तात वषम्यात्‌। अथक दान्दाद्यणश्च.
स्दाच्च अथम्‌ चतुणा चतुणामुपास्थतरस्त्येव साम्यमिति चत्त सु
धयुपास्याति दावस्य कथ यणादेशः 1 इकारेण प्रहणादिति चेत्तर्हि तृ
तायनं ऋकारण चतुथन द्टरकसर्ण च परस्परस्य ग्रहणाह्टाङृतौ स्फः
प्रसङ्गः धाज्रशे च रकुकारपरसङ्गः यवा च सानुनासिकनिरनुनासिकौ

ग्यवघतिष्ठुयातामिति दिक्‌ ।

दैत्यारि , श्रीशः, इत्यायपीहोद्‌ाहरणम्‌ ।

अता यथा। वातण्ड्ययुवतिः । वतण्डश्चब्दाद्‌ “्वतण्डाञ्च
(पा ०सू०४-१-१०८) इत्यपत्ये यञ । तस्य दकर्‌।खयाम्‌' (पाण्सु°
४-१-१०९) इति द्दुक्‌ । शाङ्गरवादित्वान्‌ ङीन्‌! वतण्ड चासौ
युचातश्चत्ति वग्रहे “पाटायुवति'” (पा०्सू०२-१-६५) इत्यादिना
खमाखः । “ुवत्कमधार्यः (पारऽस्‌०६-३-४२) इत्यतिदिद्यमानः
पुशब्द्‌ा वत्तण्डापत्यवाचना वतण्डाशब्द्स्य तद्पत्यवाची वात.
ण्ड्यराब्दा भवति ।

गुणतो यथा--पाकः। त्यागः। “चजोः कुचिण्ण्यतोः (पाण्सू
७-३-५२) इति चकार स्याट्पप्राणस्याघोषस्य तादश पव ककारः ।
जकास्स्य तु घ्राषस्यास्पप्राणस्य नादवतः स्थाने तादृगेव गकारः ।

वमाणता यथा--असुम्‌ । अस्रु । अमून्‌ । “अदसोऽसे;+' (पा०्तु
<-२-<०) इत्यनेन इस्वस्य हस्वे दी्घंस्य हीच उकारः ।

दद स्थानं इत्यनुवत्तमाने पुन' स्थानेग्रहणादन्योऽपि वाक्याथ:
सम्मत्त; । ताख्वादेरूपे स्थाने योऽन्तरतमस्तत्मयुक्तान्तर्यक्ा निति या-

विधिशेषप्रकरणे अन्तसतमपरिभाषोप्रकरणम्‌ । १९६

बत्‌ । ख प्राप्यमाणानां मध्ये स्यादिनि । तदुक्तमू-““यत्रानेकविधमा
न्त्र तत्न स्थानत आन्तयं बलीयः” शति । तेन "चताः “स्तोता, इत्या.
द प्रमाणत आस्नयवानष्यकासो न भवात ¦! वाक्यभद्‌ च तमवन्रहम-
मेव चिज्खम्‌ । एकस्मिन्नेव वाक्याथ समते हि “स्थानेऽन्तर' इत्येव
व्रयात्‌ ¦ सिद्धान्ते तु चवाग्चरि इत्यादौ “साक्णः साष्माणः इति
्नीयाः प्रसक्ता "नादवतो नादवन्त इति तुतार्याः प्रसक्ता, तम-
दृग्रहणानच्त चतुथा भवान्ति । त हे सोष्माणो नादवन्तश्च । ऊष्मा ॐ
ष््रत्व बवणधमेस्तन्सहिताः सोष्माणः । तथा च बहुचानां प्रातिद्या-
ख्यम्‌-्व्े वभ च प्रथमावधघापौ युगो सोष्माणावनुनाक्षिकोऽन्त्यः
( ऋरप्रा०१-३ ) इति । शादय ऊष्माणः सस्थानेन दिततीया हका.
रेण चतुथ: इति रिक्चा । इह अर्पण वाक्यानि । उष्मह्ब्दश्च
धर्मिवचन. । राषसहा उष्ण इति प्रथमवाक्याथ* | सस्थानेन
ति “ईत्थभूनलक्चणे वतीया (पाण्सु०२-३-२१) । दश्षसा क्रमेण
ख-छ-ठ-थानां द्वितीयानां सस्थानः । यथा हादय उष्माणस्तथैव
खदया.ऽपीत्यथेः । फकारस्य तु यद्यपि सस्थान ऊष्मा नास्ति तथापि
तस्य विशिष्यव ऊष्मत्व बोध्यम्‌ । हकारेण चतुर्थां इति । यथा हकार
ऊष्मा एव तेऽपात्यथेः । नन्ववम्‌ इषः 'उप्तः इत्यादावान्तयोदधेमा
नस्य यणः स्थन अद्धमात्र इक्‌ स्यात्‌ । दध्यचः सुध्युपास्यः इत्या
दातु माेकद्िमा्ेकयाोरेकास्तथाकेध एव यण स्यादिति चत्‌ न,
यद्धमात्रस्येको माच्चिकद्िमातिकव्यञ्जनस्य च लोकषेदयोरप्रसिद्ध
त्वात्‌ । योस्त स एव भविष्यति ।

इह मध्ये अन्तरतम इति सप्तम्यन्तपाटोऽप्युषन्यस्य दूषित । त.
थाहि, “अन्तरतमडरण्‌ रपरः” इति सहितया तावत्छुजछ्ृद पात्‌ ।
पदकारास्तु व्याख्यातारः । तच्च सक्चम्न्तमपि शक्यं छन्तम । षष्ठीति
चायुवत्तेत । अन्तरतम स्थानिनि षष्ठी उपसदहन्तव्येति सूच्ाथेः । एव च
“अक सवणे दीधे ” (पाऽसू०६-१-१०१) इत्यत श्रिघेयस्य दर्धेस्यान्तर
तमे स्थानिन्यक इति षष्ठ्या उपसहारात्तिद्धमिष्टम्‌ । तथा “वान्तो यि
प्रत्यये" (पा०घु०द-१-७९) इत्यत्र एच इत्ययुचत्तायाः षष्ठ्या बान्ता
देशस्यान्तरतमयोरादौ तोदपखहारात्लिद्धम्‌ । अन्यथा पजूमाच्चस्य
वन्ताद्‌शः स्यात्‌ ।

अ्रेद्‌ दूषणम्‌-“इको यणच'' (प।०सु०६-१-७७) इति यण हस्वा-
नामव स्यान्न तु दीघाणाम्‌ । अद्धेमान्स्य हि मानिक. खन्निङ्कघ्र इति तन
वक दात षष्ठ्या उपस्हारात्‌ । तथा “इका युणच्द्धी ' (पाण्खू० १-९१-३)

५

१९४ शब्दकोरतमप्रथमाध्यायग्रथमपादसक्तमाहिके-

“अचोजिणनि” (पा०स्‌०७-२-१९५) इति षष्ठ्योगुणच्रद्यो रन्तरतमेष्वेषं
श्वश्च चोपसह!याव्‌ नेता, 'कविता' "नायक." "लावकः इत्या द वचस्या.
त्‌ ¡ "चता ^स्दोत्ता' 4वायक ' "स्तावकः" इत्यादो तु न स्यादितिदिक।
तदेषं सप्तम्यन्नपश्चस्य दुष्त्वत्प्रथ परास्तपक्ष एव युक्त इति स्थितम्‌।
स्यादेतत्‌; पवं सति पलजूमात्रस्य व्रान्तादेदश्यः स्यादिति चेत्‌!
अत्राहुः-पूर्वसूत्र तावद्यथासख्य प्रचुत्तम्‌ । अन्तरतमपरिभाषावा |
अ्थाधिक्रारश्यहाश्चःयते । यादृशो वान्तादेशः पूव दष्ट आओकारस्था
निकोऽच्‌ ओंकारस्थानिकथाव्‌ तादशा यि प्रत्यये भवतीति सूताः
यद्वा, चान्त इति च करिष्यते । न चैव च्वेयंः नेयम्‌ इत्याद्ावति
प्रसङ्गः “्वय्यजय्यो' (पा०्सू०६-१-८१ इति यागो विभञ्यते कण्डता
ख्यस्य चेद्भवति क्िनज्योरेबेति नियमपस्तय! व्याख्यानात्‌ । क्षिल्योः
दाक्याथं एवेति द्वितीयसूजा्थं । तेनाददोयथै तयोग्पि नेति बोध्यम्‌।
नन्वेवमपि शाङ्रवादिगणपटितेन “नुनर्योब्द्धिश्च" (गर्सु०१२५)
इति सूत्रेण नरशाब्दस्य 'नारी' इति रूप न सित्‌ । तथा हि, नरशाब्दस्य
ङीनसनियोगेन् विधीयमाना बुद्धिः “अदो ऽन्त्यस्यः` (पाणस ०१-१-५२)
शत्यन्त्यस्य स्यात्‌ । तथाच यस्यति चः (पान्सु०६-८-१४८) इति
लोपेन तस्यानिवृत्तौ बृद्धिवचनं व्यर्थं स्यात्‌ ।न च नृश्ब्दाथे तदिति
वाच्यम, पव हि सत्ति चुन्ख॑द्धिश्चः इत्येव व्रूधात्‌ । न च नरशब्देऽपि
परस्वाद्‌ “वस्य (पा०्सू०६-४-१४८) इत्ति रोप छते इृद्धिभवन्ती
नानथिकेति वाच्यम, पत्ययसन्नियोगाश्नष्ठत्वेन बृद्धरत्तरह्त्वात्‌ ।
नञ बचनसखामथ्यौद्‌ बृद्या खोपो बाध्यताम्‌? आहो स्विदन्तरङ्गपारिमाषां
बाधित्वा परत्वाद्यस्येति लोपे कृते चुद्धिर्भवबत्विति सशये परिभाषा
बाघ पव न्याय्यः! तदुक्तम्‌ “अङ्गशुणविसोधे च तादथ्धात्‌” (जे*सू
१२-२-९-२५) इति । किंञ्च “वाह उट्‌? (पा०्षु०६-४-१३२)शव्य्र श्चा
पित्तत्वेनानुमेयाया. परिभापाया एव॒ बाधघेनोपपर्तो साक्षाच्छुतस्य
यस्यः (पा०सु०६-४-१४८) इतिलोपस्य बाधोऽ्युचितः । तथाच
खोपे छने इद्धिरिति सिद्ध नारीः इति रूपमिति चेव ? सत्यं सिद्ध
किन्तु सक्तम्यन्तच्छेद पश्च एव । तत्र हि प्रकृतितो.ऽन्तरतमभानैन्रत्तिरिति
बृद्यन्तस्तमे स्थानिनि षष्ठ्य। उपसंहारात्‌ अकारस्य ब्रद्धिभवति। प्र
थमान्तच्छेदपश्चे त्वादेशतोऽन्तरतमनिष्चेत्तिरिति "अलोऽन्त्यस्य
(पा०स्‌०१-१-५२) इति बचनादेफस्य स्यात्‌ | तस्मात्सिद्धान्ते नारी
इति रूप नरशब्दस्य दु साधमिति पूः पक्षः।
अन्नाहुः-नरशब्द्पाठस्य परत्याख्यानमेव भाष्यङतो ऽभिप्रेत क्ष

विधिक्नेषप्रकरणे अन्तरतमपरिभाषासू त्रम्‌ । १९य्‌

प्तम्यन्तपक्चानिराकरणमाष्येण तथेवानुमानात्‌ । न चव नरशब्दास्जाति-
ठक्षणडीषि सनि "नरी" इति रूप स्यादिति वाच्यम्‌, इ्टापत्तेः | तथाच
प्रयुज्यते “किन्नरीणां नार्यणाम्‌" इति । यदा, नरशाब्दस्य ननियतपुद्धि
गत्वमवास्तु । तथाच कानेप्रसङ्गः ८ उक्तप्रयागस्तु पुयोगलक्षणे डीषि
भवष्यति, यथान्यासऽपे ठस्य दुवारत्वाच्‌ । अथवा भन्ुनस्योः?
(गण्लु०१२५) ईइत्य्रात इति वकच्तते “अजाद्यतष्टाप्‌, (पाण्सू०--
९-७) इते दचात्‌ । तच्चाचुच्त्तिसामभ्यातषष्छ्य। विपरिणतं नर्चा.
च्द्न सह वंयधिक्ररण्येन सम्बध्यते, न तु चृरशब्देन, असम्भवात्‌ ।
तस्मात्सद्ध (नारी' इति |
अत्रेदं चक्तव्यम्‌ । भ्रत्याख्यायता नाम नरशब्द' “नरुनरयोः? (ग9
सु०१२५) इति पठतः सूञछृता मते तु कथसमुक्तसम्नवः? नच नरी
इत्यवष्टामात वाच्यम्‌, चुद्धविधांयकस्ुच्रमध्ये नरदाब्दपाटस्य वेष
स्यापत्तः । अत इत्यचुचच्या समथनमपि क्खिष्टम्‌ , पक्देशायुद्त्तिविभ
क्त्तेपास्णामाद्यानच्रयणात्‌ । केच शनूनरयोः (ग०चू०१२५)इति गणपादं
पठ्यत, न त्वष्टाध्याय्याम्‌ । गणे चात इति न प्रकृतम्‌ । तथा शशाङक
रवाद्यज.'* (पार्सू०८-१-७३) इत्यादिशब्देन गणसूत्रमपि हदयमाग-
मय्य तत्रति इत्यस्यान्वया वाच्यः, स च ङ्खिष्ठतर इति स्पष्ठमेव ।
तस्मादत्थ समधयम्‌-नर हाते रन्त॒ दुक्ताकारानुकरण तस्य अः
नर. । सुश्च नरस्यचति इन्दः । चाद्वभे पाठाच्च ङीन्‌ । यद्वा, “स्थाने.
ऽन्तरतमः (पाण्सु>१-१-५०) इत्यअ तन्त्रेण दधा छेदः सूत्रतः सघ
म्मतः, भाष्याक्तरत्या लखाकिकन्यायाश्चयणेन सूज्रघ्रत्याख्यानपश्चे ऽपि
हि प्रजातं आद शतश्चत्युभयथाप्यन्तरतमनिनरुत्तिरस्त्येव । सुजकृतो
मते वाचनिका सा। यष्यकृतस्तु न्यायसिद्धत्यन्यदेतत्‌। तथा च
“वन्ता यि" (पा०सू०६ै-१-७९) "च्ूनरयोः' (गन०सु०१२५) इत्याद सवे
खुस्थमव । सत एव चतुथं स्थानितोऽन्तरतमनिवुत्तिमान्चित्य "नासे
इति रूप साधयन्हरदत्तापे न विरुध्यते । “इको यणचिः' (पा०्सू०६-
99) इत्याद्‌ावातप्रसङ्ग. परमवश्चिष्यते । स च "'उ्वादिभ्यःः (पाण्स्ुर
८-दे-४४) ““प्वादाना हस्वः" (पा०सू०७-३-<०) इत्यादिज्ञापकेन बाच.
निक्या न्यायन्नूखकाया चा स्यानिताोन्तरतमनिद्नत्तेरनित्यनामाधित्य
पारहत्तव्य इत दक्‌ ।
खतरप्रत्याख्यानप्रकारस्तूच्यते । सभायामास्यतािन्युक्ते हि पण्ड
ताः पाण्डत, सह समासते, दुरः शुर", कचयः कविभिः, नतु सङ्क
रण । क बहुना गचा सङ्क प्राते मगाघावात, अरवा .ऽदवानामत्याद्न्य

१९६ शब्दकौद्तनप्रथमाध्यायप्रथमपादसक्तमाह्िके-

वस्था तिर्यक्ष्वपि इश्यते! तस्मालप्रथमवाक्याथेस्य लोकत पवा.
भन्न तदर्थं सूमनारस्मणीयम्‌ । एव स्थानत आन्तयं बलीयः" (पणम्‌)
ए१३) इत्यपि खोकत एव लिद्धम्‌ । तथाहि, भूय. सह चरितयोरदवयेो
गवो सजार्तीयान्तरसम्बकने सत्यपि शात्वपाण्डुत्वा दि गुणसदश।
नपि हित्वा स्थानसास्यपुरस्कारणेव परस्परापेक्षा इहदयते । तदेव छो.
कतः सिद्धे कि वचनेनेति ॥

उरण्‌ रपरः (पा०्चु०१-१-५१) । छवणस्य स्थने यो ऽण्‌ स प्रस
ङावस्थायामेव रप्रत्यादहदारपरस्स्यात्‌ । ककारेण सावण्योर्जिश्त उप
स्थाने सति स्थानऽन्तरतमपरिभाषया रश्ुतिमत" स्थान रपरो लश
स्तु कपर इति विवेक्तम्यम्‌ । 'इष्णादधः' (तवस्कारः* । ऋल्टृस्थान
योऽण इति मरन्थस्तु यथासस्यम्रमापादकोऽसङ्गतश्च, शब्दतः
साम्येनाभिमतानिवांहात्‌ । न हि सूत्रे छब्दद्वयमास्त । अथतस्तु नतर
साम्यम्‌ । अथत्रिन यथास्सख्यमनमिमतं तहिं किं च्तिमध्ये द्वयोरेव
विश्िष्योहेखनेन १ अ(च आच रलो ऋलेः स्थानमिति विश्रहे उश्च
उल च ऋलारिति विग्रहे वा इन्द्स्य दरुमत्वाच्च। स हि भविरूपाणा
मपि समानाथानाम्‌ + (करान्वा०) हइत्यकद्रोषण वाध्यते । चि्नगुश्-
इदस्य चिञ्जगवीपरतायामिव साधुत्वनिवोहाथं कश्चणमाध्चेत्य छक्षित
छश्चषणया शाक्या पयंवसानमिति कथञ्चिन्निवाहस्तु ्रन्थे श्रद्धादुभि
रास्थेध दति दिक्‌ ।

अत्र पश्चचतुष्टय सम्माव्यते-डः- स्थने रपरो ऽण्‌ स्यादिति रप
रत्वविद्िष्टो ऽण्‌ विधीयत इति प्रथः पक्षः। उ स्थाने अणामनणा
च धरसङ्क अणेवेति नियमः। सच रपर इति वाक्यमेदेन रपरत्व वि
धीयत इति द्वितीयः पश्च, । उ स्थान योऽणित्यनूद्य तस्थ रपरत्व वि
घायत इति तृतीयः पक्षः । परसङ्कवस्थायामेव रपरत्व विधीयत इति
चतुथः । तत्राचे पक्षे नाप्र्तषुदात्तादिषु विघीयपानोऽण्‌ तेषां वाधक;
स्यात्‌ , नेरनवरुद्धस्य चिषयस्यालामात्‌ । प्व तदा वचनव्यक्तिः
षष्ठी निर्दिषटमाअस्य भचन्नादेश्चो ऽन्तरतमः स्यात्‌ , ऋवर्णस्य त्वणः रपर
इति ! ततश्चोदात्तायुदात्तस्वरितासुनासिकेष्ु दोषः । तथाहि, "तिः
इत्यत्र (जनत्यादिनित्यम्‌' (पान्दुर्द-९-१९७) इति प्राप्तम्‌ ऋकार
बाधित्वाऽणु रपरः स्यात्‌ । तथा श्रकृतः श्रहतम्‌' इस्यत्र “गतिरनन्तरः
(पफार्सु०६-२-४२.) शति पृवपदप्रक्ृलिस्वरे छते शेषनियातम्‌ “उदात्ता.
दयुकात्तस्वः' (पा०सू०<-४-ददे) इति स्वरित च बाधेत । तथा न्रःपा.
चि" इट्य “नृन्पे, पा०सू०८-२-१०) इति ज्ञाप्काप्पूवेस्वणेद धिखम्मवे.

विधिकशेषप्रकरणे रपरादेशनियामकदू्रम्‌ । १९७

ऽप्यनुनासिक बाधिस्वाऽण रपरः स्यात्‌ । किंञ्च क्ती" कारकः"
इत्य गुणवुद्धी वाधित्वाऽण्‌ मवन्नकार एवेति नियमासावात्‌ कदा
चिदिकार उकारश्च स्यात्‌ । अपिच येऽयी प्रतिपदोक्ता हइत्वोत्वादय
"रत इद्धातोः” (पा०स्‌०७-१-१०९) “उदोष्ठ्य वूवस्य “(पा ० ०७-११०२)
इति तेषु रपरत्व न स्याच्‌ । द्वितीये तु यणच्रच्यानं दोषः, अणनणोः
परसक्तावणेवानि नियमेन "कच्ची? (कारक. ईइत्यादिसिद्धः। नयु हस्वे
स्थानिनि खौ ब्रद्धिरनन्तरनमा तारकः" इत्यादो दधे तु सवांऽपि
प्रमाणताऽन्तरतपत्यवि्येषादुभयत्रापि सकलच्चद्धप्रसङ्ग नियमोऽस्तु,
गुणस्त "क्ताः इत्यादो माचिक एव प्राततः । नतसिता' इत्यादौ द्वेमा-
जस्य तु द्विमात्र एड्व पाक्त । तथाच अणनणोः प्रसङ्गाभावेन नियमा
प्चचे दीधेष्वेङेव स्यात्‌ । हस्वेघु त्वक्रारो भवन्नपि रपरो न स्यात्‌|
यो हि परथमवाक्येनाणवति नियम्यते, तस्येद द्वितीयेन रपरत्व विधीं
यतते । तथाच गुणे दो षोऽस्त्येबेति चत्‌ ? “चजोः कु घण्ण्यतोः""(पान्सु°
७-३-५२) इत्यादो सावकादायाः स्थानेन्तरतमपरिमाषाया बृद्धिविधौ
चरेताथेयापि “उरण्‌रपरः(पा०सू०१-१-५१) इत्यनया गुणप्रसङ्ग रप
रत्वेन बाध्यत्वान्‌ । तस्माद्‌ द्वितीयपक्चे गुणच्रच्योने कञथ्िदहोष इति
स्थितम्‌ । उदात्तादिषु दोषस्तु स्यादेव । तथा प्रतिपदोक्तेष्वित्वादि-
ष्वपि । तृतीये तूदात्तादेषुन दोषः, तत्तद्विधिभिरन्तरतमपरिभाषास-
कतेकव्णस्येव विधानात्‌ । "किरति" इत्यादावपि न दोषः । गुणच-
च्योस्तु दोष एव । तथाहि, आन्तयेतो मा्चिकस्य माञ्चिके गुणे रपरत्वे
च "कत्ता इत्याद यदयापे [सच्यति, तथापि 'नारताः ईइत्यादावेङ्ूव
स्यात्तथा अविदोषाद्‌ च द्धि्रयेऽपि प्रहृत्त अकारस्याणृत्वाद्रपरत्वे कते
(कारक ` (तारकः' इत्यादि यद्यपि सच्यति 'तथःपि कायकत 2 तावकः
इत्याद्यनिष्टमप्यापद्ते । यन्त॒ पूवसूञरे भाष्यकारेरिम पक्षमाश्रित्य स
प्ाहितम्‌--“'अनान्तर्यसेकैतयोरान्तयंम्‌'' इति । यच्च तन्नैव बार्चिक
काररक्तं “सम्प्रयोगो वा नष्ादवद्ग्धरथवद्‌,' इति । तदुभयमपि
पाश्चिक बोध्यम्‌ । तथाहि, यद्‌ा ऋ्वज।त्यवच्छिन्नस्य कोऽन्तरतम इतिं
परीक्ष्यते अत्वजास्यवच्छिशश्च कस्येति तदाऽनुरूपप्रतिसम्बन्धिराहि
तयेनेव धमंणेत यारान्तयेम. । न दह्यन्तं चतुद्धति भुनिजयोक्तिरस्ति
प्रत्युत “साष्म्रणः सोष्माणः इतिं नाष्याद्‌ चुत्तश्चानियम एव छम्यते।
धवश्च नछठाभ्वदग्धस्थत्यायोऽपि जात्यवच्छेदेन परीक्षायामेव । व्य
क्तिपुरस्कारेण परीक्षायां तूक्तरीत्या दुष्टोऽय पक्चः । तथाचात्र सुन्न वा-
त्िकम्‌- "य उस्स्थन्‌ ऽण्‌ सर रपर उति चद्‌ गुणच्रद्योरवणपप्रतिप-

१९८ शब्दकोस्वभप्रथमाध्यायव्रथपमपादसक्तमाहिके-

त्ति,” इति । क्रिश्चास्मिल्पक्च क रेफपरत्व क्र वा ककारपरस्वामति इय
स्थापि दुखपपाद। स्यात्‌ । “स्वतन्व कना” (पा०स्‌०९-७-५९) इति
निर्देशान्न विनिमयो भ्त्रो याङः' (पा०सू०<-२-२०) “अचि विमाषाध
(पा०स्‌०८-२९) इत्यारस्माच्च न विकल्प इति समथनऽि प्रतिपत्ति
गोरव स्यादेव । रेफस्य पृवान्तता साधयितुम्‌ “जायन्तो (पान्स०-
१-४६) इति सजात्समा सकद शभ्रूतमन्तश्रहणमदुचत्यं तस्य रपर इत्य.
न्यपद्‌ाथविश्ेषणीभूतेच रेफान्वयश्च वाच्य इति महान्ड्कुश. । चतु्थपक्ष
तु वेतदुपयुज्यते इति वक्ष्यामः। तस्मान्निद्‌ षत्वाच्चतुथेपक्ष पवार
त. । स चत्थमुपपाद्नीयः । स्थानशब्दद्वयमिदाचुचनत्तते तत्रंकमुः स्थाने
योऽणित्यनुवादेऽपि स्थानसलम्बन्धलामाय । द्वितीय तु प्रसङ्गावस्था-
यामेव रपसे भवतीति कारूविधानाथेम्‌ । स्थानेन्तरतमसु्े स्थानश्च
ब्दस्य ताद्वादिषपरत्वेऽपि शब्दाधिकाराश्रयणादिह प्रस्ङ्कपरत्व वो
ध्यम्‌ | प्वञ्च गुणच्रख्योः प्राप्त्यवस्थायामेबाणो रपरः सम्पश्ना इति
प्रमाणतोऽन्तरतमविङवेचो बाधित्वा स्थानतोन्तरतमोऽणेव भवतीति
न कञ्चिदोषः } पवमुद्‌ात्तादिषिधिष्वप्यन्तरतमत्वादकारो भवति
नतु अर्‌ दर्‌ इत्यवधेयम्‌ । न चव (कन्तोः इत्याद्‌ावनेकारत्वात्लिवौदे
दापरक्लद्धः, आवुपूर्व्य॑ण सिद्धत्वात्‌ । तथाहि, करस्थानित्वसुपजीव्य
प्रत्त रपरत्व सवदेश्तां नापादयति, उपजञीभ्यिसयोधात्‌ । तथाच
पूर्वसूत्र वात्तिकम्‌--“सवोदेराप्रसङ्गस्त्वनेकादत्वात्‌। न वाऽनेकादत्व
स्य॒ तद्‌ाश्नयत्वादवणदेशस्याविघातः' इति |

अणश्ररण कम्‌ ? राङ।रेडदाना रपरत्व मा भूत्‌ । मोन्नीयति ।
क्रियते | तथा ढाके खोपाऽपि रपरः स्यात्‌ । “एवच सन्रवेयर््यापत्तो
खामभ्यांदनेनारोन्त्यविधि वाधित्वा सवदिदः स्यात्‌ । तथः शहेतपि
तारो! इत्यजाऽनङोऽपि रपरत्वे सयोगान्तखोपे च कते तस्यासिद्धन्वा
न्नरोपो न स्यादिति दिक्‌)

अथ यो रिङादिष्वण्‌ स रपर. कुतो नेति चेत्‌ ? अनादेशत्वाद्‌।
अदश्त्व इह सपुदाय वन्नन्तम्‌ । न चव 'कृष्णद्ध.' इत्यादा रपरत्वं
न स्यात्पूवैपरसमुदायश्य स्थानित्वादिति वाच्यम्‌ पृषेपरयोरिति दि
वचन निर्देशेन सहितयोरवयवयोरेव स्थानित्वावगमात्‌ । अत एव टयोः
च्ानिनोभिन्नादिषु नत्ववद्‌ वदे मा भूतामिति ततेक्रहणं छतम्‌ ।
तस्मादकारस्यापि खानित्वमस्त्यव । तदुक्तम्‌--ध्यो द्टयभयोः स्थाने
भवति छमतेऽसावन्यततरतो व्यपदेशम्‌” (माष्य०) इति । तस्मादेका
देक्तेऽपि रपरत्वं भवतीति स्थितम्‌ ।

विधिशेषप्रकरणे रपरादेशनियामकसूचम्‌ । १९९९

स्यादेतत्‌ । उक्तसीद्या “ऋत उत्‌" (पा०घू ०६-१-११) इ्युकारदें
श्स्यापि रपरत्व स्यात्‌ । तथा ख विभक्तिखकारस्य सत्वे कृते पूवस्य
''योरि" (पा०सूु०८-३-१७) इति खोप "दूपे (पाण्सु*६-३ १११)
इति दीघण मातुः पितूरिति धराद्यात्तीते चत्‌ १ मवम्‌; रुत्वस्यासदध
त्वेन "“सत्सस्य'' (पान्सु०८-२-२४) इत सकारखाप रफस्य ववस्गण
ङूपसिद्धेः । नन्वेव मातुःका्यम्‌' इत्यत्र षत्वं स्यात्‌ । “इदुदुपधस्य.
ची परत्ययष््य (पान्ु०८-२३-४१) इते सूत्रात्‌ । न चाय प्रत्ययाचस्तजना
य एवनि वाच्यम्‌ , अकारस्य प्रत्ययावयवत्वेऽप्यप्रन्ययतया तद्देशस्य
खुनरायतथात्वादिनि चेत्‌ ? उच्यत, “ऋत उत्‌ (पार्सू०६-१-११९१)
इत्येकादेदास्य परादिग्रहणेन ग्रहणाद्‌ स्ति तावत्सान्तस्य प्रत्ययसञ्ज्ञा
सकर छते व्ववशिष्रस्येव प्रत्ययसञ्ज्ञा एकदेशविकृतस्योपससख्या-
नात्‌ स्थानिवदादेश इत्यजादेशग्रहणाद्या । अत पव यङो यकारे टुत
अकारस्य प्रच्ययखञ्ज्ञे्युक्तम्‌ । तथाचाप्रत्ययस्येति षत्वनिषेधः सि.
द्धः | नचव प्रत्ययावयवस्थानिकत्वेऽपि प्रत्ययस्थानिकत्वाभावात्‌
घत्व ॒स्याद्वत्ति वाच्यम्‌, अप्रत्ययस्यत्युक्ादे परिमाषान्ुपस्थानेन
स्थानेयोगस्य दुलंभत्वात्‌ । अवयवावयविमावस्य षष्ठ्यधेत्वसम्भ-
वात्‌ । नन्वप्रत्ययस्येति पर्युदास. तथाच पृवौन्तव्वनैकादेशग्रहणा
त्षत्व स्यादेव । किञ्च प्रसल्यप्रतिषेधपक्चेऽपि सम्भवति स(मान!घि-
करप्ये वेर्याधक्ररण्यस्यान्याय्यत्वात्‌ अप्रत्ययो या विसर्मस्तस्य षत्व
स्यादिति बाक्याथेः। तथाच अभिः करोतिः इत्यादौ स्थानिवद्भा.
वेन विसगेस्य प्रत्ययत्वान्मा भूत्‌ षत्वम्‌ । ममातु कायैम्‌" श्त्यादौ त
स्यादेवति चत्‌ { इषेद्‌ तत्वम्‌- कस्कादिषु भातुष्पु्नशब्दस्य पारो
क्षापक पकदेशश्ाख्रण निचृत्तात्परस्य षत्व न स्यादिति । यद्का, पसः
ज्यग्रतिष धवेयधिकरण्यान्वयावेव क्षाण्येने । यत्त॒ भाष्य ्दटुप्यते
प्रत्ययां रार्सस्य इति । यच्च केयरकृत त्याख्यानम्‌-“उत्दे कृते.
ऽवाशष्ट; सकार एव प्रत्ययसतजञ्ज्ञ स च दुः इति । तदुभयमपि
चिन्त्यम्‌, इह सद्धं तु प्रसङ्गः रपरत्वात्‌" इति पश्चे यद्प्यरारादिर-
पेण विधानादमक्तत्वादेशङ्कुव नास्ति तथापि सम्प्रयोगो वेति पूर्व
सूत्रोक्तरीत्या वृतीयपक्षमाधित्य भाष्ये पक्षत्रयं चिन्तितम्‌ । ततान
कतत्वपक्ष परादित्वपक्च च "वव्रेः इत्यादाबुरदत्वे स्परत्वे च कृते
हखादिः हषण रेफो न निवत्तेत, अभ्यासावयवस्यानादेर्हक पव तेन

निवत्तनात्‌ । तस्मादन्तग्रहणमयुवत्यं पृवान्तपश्च पवेह स्थापित
इति सद्घपः

र

२०० राब्द्कोस्तुमधथमाध्यायप्रथमपादसक्तमाहिके-

अरोऽन्त्यस्य (पाण्घु ०१-१-५२) स्थानधछठानिदिंषटस्य यदुच्यते
तत्तद्न्त्यस्यालः स्थान वाभ्यम्‌ । "लत्यदाद्‌नाम."-(पाण्स्‌ऽ७-२-१०२)
खः, य" । स्थानषष्ात क्रिम्‌ ˆ आद्धघातुकस्यय्‌ तृच कंकारातपृवो मा
भत्‌ । दद च श्वौ स्थानेयोगा (पार्स्‌०१-१-४९) इति स्रभस्यानु
व्रृत्तटभ्यन । अङ्‌ इति करिम्‌ ? “प्रदस्य (पान्सन०्- १४) स्यधि
रत्य विधीयमान "वसुसख" (पा०स्‌०८-२-७२) इति दत्व परमान
डद्भथाम्‌ इत्यद्‌ावन्त्यस्य पदस्य माभूत्‌ । एतना इति जसखन्तमा-
च्नित्यारल्मका आदा अन्त्यस्य स्थुरोति व्याचक्षाणा; परास्ता
अन्त्यस्य पदस्याप प्रसङ्गात्‌ । किञ्चव खाघवाथेमटन्त्यस्येत्येव सथ
वत्‌। अपिच ` अर्मनश्चश्चुश्चतोर्हारजसां लोप ” (पारस्‌०५-६-५१)
पादशतस्य सख्याद्‌ ` (पा०्सू्‌०५-8-१) इति खोपे दकि खापश्च
सादराः स्यात्‌ । ततश्च विरजोकराते' इत्यादि न सिध्येत्‌ । यन्त॒ अल
इ।त जसन्तायातं पश्च "'अनकार्शत्सवस्य (पा०्सर्‌०{-१-५५) इति
स्नन्र अनकाट्ग्रहण न कन्तव्यर्मोति लाघकोपवणेन, तदपिन, षष्ठीति
पश्च ऽपे "ङः" इत्यत्र ङ्द वा रेका अन्त्यस्य स्यात्‌, नतु आङ्दषी
ति निवत्रान्नवणनानकादुग्रहणप्रत्याख्यानसम्मवात्‌ । वस्तुतस्तु

पक्द्वयऽप्यनकाल्प्रहण कर्तव्यमेव । अन्यथा “अतो भिस एेस्‌" (पाऽ
ख्‌०७-१-९.) इत्यादे पञ्चमीनिदंरोष्वनेकालप्यादेराः परस्यदे स्यात्‌ |
सत्यनकलिब्रहण परत्वात्सवदेशः । अत एव “तस्मादिव्युत्तरस्यादेः५
हत न सरूजतम्‌ । तथाहि, “अलोऽन्त्यस्य (पाण्स०्१-६- २) श्त्यस्य
दावपवादा-'"आद्‌ः परस्य” (पारस ०२-१९-५४) “अनेकाङ्क्षत्छर्स्या'
(पा०ष्‌०१-१-१५) इति । तत्र प्रथमस्यावकाशः-“"इंदासलः' (पान्स०७-
२-<२) "बहोलखाप'” (पार्स ०६-४-१५८) इति । आसीन भूयान्‌,
दतायस्यावकाशः-"अस्तभू."' (पाण्स्न०२-8४-५२) इत्यादि ¦ अतो
भस्त" (पा०सन्‌०७-९-९) इत्यादेः परन्वात्स्वदिशत्व सद्धा "रमे,
इत्याद । न च "आदः परस्य" (पाणस ० १-१-५४) इत्या इति जस.
न्तमनुषत्य °्यामे › इत्यादि साधनीयमिति वाच्यम्‌ , तथा सत्ति भूयान्‌
भूमा इत्या्यालच्यापत्चः । तद॑व क।यस्यान्त्येल्यनुसहारो व्याख्यात,
ङिच्च (पा०्स०१-१-५३) इत्यायत्रिमसन्दभाचुगुणत्वात्‌ । यद्ध,
बच्चा पनायमरचुसहारः । या स्थानयोगा ष्ठी खाऽन्त्यस्यालो
वाच्यात । अत्र पन्च गङ्ख" (पान्स्र०१-१-५२) इत्यस्यायमथः-
यन 1ङ्द्‌दसया विचायततच्र या षरष्ीसा अन्त्यस्याङ्‌ इत । पतम
{१.8

विधिशेषप्रकरणे सचदिशलनियामकसूजम्‌ । २०१

डच (पा०्स्‌०१ -१-५३) । ङिदनेकारष्यन्त्यस्य स्यात्‌ | द्ध्ना।
दध्ने । अनम्याथद्धिरवेष्वनङादेषु चरिताथमिद तातङ्क परेन “अने.
काल्दित्सवस्यः (पा०सु० १-१-५५) इत्यनेन बाध्यत । ननूत्लगाषवः-
दयोारयुकता विधरातिषेध इति चत्‌ ? सत्यम्‌, सवादशेष्पि तातङि शुन
खुद्धिश्रातिषधरूप प्रयोजन खञ्माव्यत । तावता च किञ्छिद्धरम्बन
प्रचुत्ताऽयसमपवादो ऽप्यस्मिन्विपय उत्छशण स्मकक्चतानाप््न इति
यु विप्रतिषेध. । यद्वा, “एङः” (वारदु०३-८- <) इत्यस्यानन्तरं
'निष्यो स्नातः इति वक्तव्ये छित्करण शुणवुद्धिपतिषधा्थमेवति चि
तिषधेपथच्िः । अस्तु वा विनाऽपि विप्रतिषेध सवादेश्चः प्रदरद्धिलश्य
शुणच्द्धिभ्रतिषे धाथत्वस्य सबादरातामन्तरणाचुपपत्तः ॥

छादेः परस्य (पा०्सु०१-१-५४) । परस्य यद्विधीयते तदादेरखो
वोध्यम्‌ । द्रदास *» (पा०सू०७-२-<३) । अन्न “(तस्मादित्युत्तरस्यं
(पा०स्‌०१-१-६७) शव्युपतिषत । तनदेरीकारः, आसीनः ॥

अनकाट्‌ [क्षात्सवस्य (पवाश्खु०१-१-५०५) । अनक्राट आदशः दशिच्च
सवस्य स्यात्‌ । “अस्तभूः'' (पान्घुऽ२-५-५२) भावेता । (दद्म इश्‌"
(पा०स०५-३-२) इव ` । "ङच्च” (पार्सुऽ१२-१-५३) इति नियमा
स्सिद्धऽनेकाङ्त्रहणमपवादपिप्रतिषधा थोमित्युक्तम । यन्न॒ दत्तिकरिः
“जभ्रसाः शि" (पा०स्‌ ०७-१९-२०) इति [रात उदाहरण दन्तम्‌ । तध.
न्त्यम्‌ , सवदिल्तां विना तत्र शिच्वस्येवालाभत्‌ । सवौदेराताया
श्चा पूञ्यादनेकार्त्वनेव णब्डादेशादिष्विव सिद्धत्वात्‌ । तथाहि ण
ठृडारिपश्रतयो यदा सवदेशास्तद्‌ा प्रत्ययल्लज्ञाः । तत प्रत्ययादित्व-
प्रयुक्ता इत्सन्ञा । तता छापः । वत पएकार्त्वे सत्यपिन सकौदेशत्व-
्षातेः उपजाभ्यावेरोधापत्तः । अत एव हिकता' इच्यादो न स्चदेश्-
तेच्युक्तम्‌ । शकारणाचुचन्धेन दद्प्रथुतीनामनेकार्त्वदिव सिद्धे शिद्ध
हण 'नाचुबन्धरृतमनेकार्त्वम्‌” (प०्मरा०द) इति ज्ञापनाथम्‌ । सेन
¶देव उत्‌ ˆ (पा९स्‌०६-१-१३९१) “अवंणसक्लौः' (पा०सू०६-७-१२७)
इ्यादन सकाद्‌दचतात बाध्यम्‌ । ननु कथ ज्ञापका घ्वसोरेद्धावमभ्या-
सर।पश्च'* (पारस्‌०६-४-११९) इत्येतद थतया हिदुभ्रहणस्य चरितार्थ-
वात्‌ । त्र हि खापद््‌ इति छिद्यते सज्ञाया च कृतं शिच तजानुप-
युक्त सत्साक्ञान फखाते, ङमुरात्ववादात सिद्धान्त दाति चतत्‌ १सत्यम्‌
"अनेकान्ता अयुबन्धा. (परमा ०४) इति पञ्चे “नानुचन्धक्कतमनका-
स्वरम्‌ (परमा०६) इत्यस्य प्रयोजनामाचात्तदतिप्रायको रोपदित्ति-
च्छेर इति सिद्धान्तः । एक्रान्ता इति पश्च तूक्तसत्या क्ञापकमावदय-

२९

२५२ शब्दकोस्तुथप्रथमाध्यायश्रथमपाद शटमाहिके-

कम्‌ । इवश्ोरिव्यज्न तु लोप इत्येव छदः ¦ “रोपो यि" (पाऽसू०६-४-
११८) इनि ग्रकृते पुनर्तलीपश्नहणसामथ्यात्स वादेशः । वार्तिकमततु श्ना
नथक ऽछोन्त्यविधिः”' (प०मा०१०५) इत्येव सिद्धम्‌ । न चानभ्यासवि
करेभ्विति पयुद्राखस्यवायं विषय, खोपस्य विक्रारत्वाभावात्‌ । सपा.
ह्तरा्पाच्चर्हि विकारः । यथा “भुञ्छामित्‌'' (पा०सु०७-2-७द) "ञात्त
पिपत्याश्चः" (पा०्सु०७-2-~-७७) इत्यादिः ! अत पव पस्पशायां रेषो
विकारा त्पृथगुपात्तः “लोपागमवणेविकारज्ञा हि वेद पारेपाङयिष्यतिः
ति ¡ उक्त च “"पुषोादरदी निः (पाऽस०६-२-१०९.) इति सुते केयशेन-
शधो चापरां वणवेकारनादोः' इति बवस्तुतस्तूपदश्ावस्थायामरवान्त
रङ्गतयेत्सन्ञा ! अत पवोच्दरितप्र्वासिनोचबन्धाः स्मयेमाणाः सम्त
पव काय निर्वाहयन्तीति सिद्धान्तः 1 इद चोत्तरत्र पव केयटे स्फु
टम । तथाच्च दिव उत्‌” (पाश्यु०६-१-१३१) “अवंणस्सु ' (पान्न
७-१२७) इत्यादिरेकार्त्वादेकान्तपक्चेऽपि न सवादेश्ता त्रस्ञ्यते |
ववसं "नानुबन्धकरतमनेकार्त्वम्‌” (पन्माण्दे) इति ज्ञापन व्यथेम्‌।
शिद्कहणे च खुनराम्‌ । ^$दम इशः" (पानस्‌ ०५-२-३) “हृद्‌ कमोरी
त" (पा०ख्‌०६-३-९०) इती्ाशोस्त॒॒ शाकारोश्चारणसामथ्यात्तवौ
दशतायाः प्रार्‌ नखोपः। यत्त॒ कृतेऽपि सवादेलचे प्रयोजनाभा वाच्छक)
रस्येः्सक्चा न स्यादिति हरदत्तनाक्तम्‌ । तन्न, रकोपस्येव प्रयाजनत्वात्‌।
न चवमुच्चारणवयथ्थ, सवाद्‌श्ञत्वसस्पादनन कतथत्वादति [दर्‌
तस्मादिद्ट सूत्रभाष्यक्कतारभिप्रायश्िन्त्यः इहं नानकाट्शदेति पि
त्वा अन्त्यस्यदेरिति चानुषत्योनुसहारदयनिषधे सचस्येति शकय
मकतुम्‌ ॥
इति श्रीशब्दकोस्तुमे प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे सत्तममान्हिकम्‌ ॥
~ --- ~~ <----ग__---
स्थानिवद्‌ दे सो ऽनल्विधौ (पा०सू०१२-१-५द) । आदेश; स्थानि
वत्का्यं खमते भ्रवत्तयति च । तृतीयान्ताद्कनिना स्थानिना तुद्य वक्तेन
इति वाक्याथेलछामात्‌ । यद्रूपवेकव्यादुपदेश्चाप्रचुत्तौ सन्यामतिदेशो
खुग्यते तच्चद्रूप स्थान्यरोऽसाधारणन मवेत्‌ | आवयिषीष्ठ। अन्न
हन्तविधायमरानमातपनपदमतिदेशाद्वधरपि सवबति ) "अआङ्ञे यमहन"
(पाऽसूऽ १-३-२८) ह्यत्र हं अट्नाश्रोयते । 'रामायः इत्यादो “सुपि
चः' (पा ०सू०७-३-१०२) इति दीं कत्तव्ये यद्यपि यञादौ इत्यरश्री.
यते तथापि न तत्र तद्िरहश्रयुक्ता “सुपिचः (पाण्सुऽ७-२-१०२)
इत्यस्याध्रदुत्तिः, यादे शस्य ग्रजादित्वात्‌ । सुप्त्ववेकस्यातूपदेशस्यप्र

विधिशेषध्रकरणे अतिदेशसू चम्‌ । २०३

टृत्ति. 1 खुप्त्वश्चेह यद्यपि पए इत्यास्मन्ना वत्ते तथाप नं तद्रा.
<साधारणम्‌ , भ्यामादौ समुदाये विध्चान्तेः। इद च कार्चकार्पक्लाः
श्रयेणोक्म्‌ । वथदेशपक्चे च खन्सज्क्ाया अपि दा खीयत्वार्खवाति
दिश्यते ! तत उपदशनवं दाच इतति न केश्चित्कष्टम्‌ । पतन अखंद्‌
ताम्‌ “अर्दितम्‌ इत्यादा चेडायमा< पि व्याख्यात । तन्नापि साचधु
कखञ्क्ञनिद्द्सस्यवादात {दङ्‌ ।

अत्र धात्वङ्कृत्ताद्धितवाव्ययस्ुत्तिङपदादेशाः प्रयाजनामात चत्त
छन । उदाहरणदिनच्छ्‌ चयम्‌; न ठु पारगणनामति आ्रामतन्यम्‌
लिच" (पान्सु०३-१-४७)इत्याद्‌ानामसङ्हापत्तः। क्रमणाद्‌ाहस्मान्ि-
"अस्तेय " (पा०्चू०२-४-५२) आद्धं घातुके 'वेबक्षिते । अत पएबाज्गा
त्पृथक्‌ घ।तूपादनम्‌। धतुत्वाद्धातुप्रत्ययः--मव्यम्‌ । कनः काञ्च)
केः । अङ्गत्वादिन।द्‌शदाधस्मावाः । इत्‌--प्रकत्य; कृत्वा । “"हुस्वस्य
पिति ति" (पार्सु०६-१-७१) इनि तुक्‌ । अद्यतनम्‌ ताद्व तत्वात्तद्न्त
त्वप्रयुक्ता भ।तिपदिकसञ्क्ा । कद्दव, स्थानवद्भ्‌(वेनान्ययत्वादन्य-
यपूवंपद्‌ प्रकृतिस्वर इत्याहु, । ताच्चन्त्यम्‌ , स्थानन्तरततमपास्मावया
गतास्वात्‌। "अधोऽघः' इत्ति तूदाहरणमाष्ामिकद्वित्वस्य स्थनेदे-
वैचनरूपत्वात्लस्मान्यते, ।कन्तु तत्रापि फक दुवचम्‌ । तस्माद्‌ “अ.
धोऽघः काम. इत्युद्‌!दायम्‌ । “अतः छक (पा०सु०८-२-७६) इति
परा्तस्य सत्वस्याब्ययत्वात्पयुंदास । यत्त चत्ता भरस्तुट्व इत्यत्यया-
हेशोदादरणम्‌ । ताच्चन्त्यम्‌? कत्वानानज्स्यानन्ययत्बात्‌ । तदन्तविधेः
सथकवाकयतया सिद्धान्तितत्वात्‌ । नच जदत्स्बाथायां इत्तां कत्व
जानधकयात्सवे सवेपददेसा इद्याभेत्रायणद्‌ामत वाच्यम्‌, हस्व
स्य पिति इत्ति” (पाण्खुरद-१-७१) इतत तुभमाचापत्तरेषते दिङ्‌ । प्‌
रामाय । तिङ--अपचताम्‌, तिङन्तत्वात्पद्र्वम्‌ । वः, नः, पत्वा.
त्वादि । नन्वेवम्‌ अघोऽधः' इद्यस्यापे पद्‌ देशत्वादेव गनाथततें
चेत्‌ १ सत्यम्‌, गोवर वद्‌न्यायनव्ययन्रहणा दाति पर्दृकु । इदं
(काभ्याम्‌ इत्यादावदेक्ः कायं कमत केनः कः इत्यादा तु परस्य
प्रवतंयताते विवकः ।

नु वत्करण मास्तु, स्थान्यादेश शयतावत्ताऽपि ""असयागाछ्वु
क्रित्‌"' (पाण्ु० १-२-५) इत्यादाविव चत्यथकामत्‌ । य द्‌!इुः--'परन
पर्दाम्दः प्रयुज्यमानो विनापि बति वेत्यथ गमयति इति।न चं
स्थानी आदे परतिपद्यते इस्येव वाक्यः क्र न स्यादत काच्यम्‌,
तत्तदादेश्िधायकेरव गतायत्वात्‌ । ते चदृद्च स्थानरूपमापद्त।

२२०४ शब्दकोस्तुसप्रथमाध्यायप्रथमपादश्चषटमाहिके-

वचनद्धवप्रामाण्याच्च विकद्प इति वाच्यम्‌, “वा चिरि? (पाण्सुऽ२-४.
५५) इत्यारस्भाव्‌ । न च चक्षिङः ख्या आदेश" स्थानीति वचनद्वय-
अआमाण्यात्सवंज् विकड्पापत्तां दिय्येवति नियमाय तत्स्यादिति षा
ख्यम्‌, एवमपि “चिमाषा दुङ्ल्ड." (पा०ष्‌०२-४-५०)इत्यायप्रा्तवि.
भाषासु बाव्रहणतेफद्यापत्तः । आस्त मूभ्यां रूपद्वयासिद्धो “अस्िमूः"

(पा०घू०२-४-५२) इत्यस्य वैयश्यापत्तञ्च |
अघ्राह्ुः-वर्करणाभावे स्थाना आदेशस्य सज्ञा स्यात्‌ । प्रियेण ह्य

स्मिन्पादे सक्ञासुत्राण्येवारभ्यन्तं। ततश्च “अङ थमहनः"(पा०सू०१-३-
२८) इत्यात्मनेपद्‌ वधेरेव स्यान्नतु हन्तः । नच “स्व रूपम्‌” (पाभू

१.६०) इते इन्तेराप ग्रहणम्‌ , अराब्दक्तन्ञत नषधात्‌ । नवचस्था
निन; सज्ञात्वे ललद्ध धामणासत्वादद्न्यायवायः, अनकलयक्तः दाब्दस्य
राक्यवच्छेदेन संज्ञिनि विनियोग इति पक्चे सज्ञाया पएवोदेदयकोटिनि
वेशात्‌ । न चेवम्‌ “आङो बवधिवमः'' इत्येव च्रवादेत्ति बाच्वम्‌; भ्वध
हिसायाम्‌ इत भावादकस्याप ब्रहणापत्तः । न चवम्‌
° बधयमः'` इति पठ्वनाप्‌, अकारस्य विवक्षितत्वाच्च न मोषा.
दिकडऽतथसजङ्ड इत वच्चम, सकरहन्त्याद्‌ शसग्रहाथम्‌ अङो यम
हनः" (पा०्सू०१-३-२८) त्यस्यवं वाच्यत्वात्‌ । तथा चावाधेष्वेद
आजधघ्नेः इत्यज्राप्यात्पनपद्‌ सिद्धम्‌ । तथाह, हन्तारुरि छखसामान्या
पेश्चत्वादस्तरङ्गत्वानत्तिबादिघु कृतेषु परत्वनित्यत्वाभ्यां “जाषात्कर्तरिः
(पा०स्‌ ० १-३-७८) इति बाधित्वा “लिड धातोः” (पा०खु०६-१-८)
इति हि प्रयागे ऽभ्यासस्य चुत्वेऽभ्यास्तात्परस्य घत्वे एकदेशाविकारा.
सम्भवेन समुदायस्य समुदायादेशात्वाद्धन्त्यादेशत्व, ततो बिना सह
तस्ययोगक्षेमतेषेति दिक्‌ । अस्तु वा स्थानिन आदेश्चः सङा, तथाप्य
निष्ट तुख्यमेव । तथाह, “अस्य तिचाक्ते (पा०सू०३-१-५२) इत्यन्न ख्या
विपदेन चाक्षङ्व गृह्यत, काजेमत्वात्‌ । तथाच 'समचक्षिष्रईत्यजाऽङ्‌
स्यात्‌ 'आख्यत' इत्यत्र च न स्यात्‌ । न चव "“चश्चिङः”' ह्येव त्रयात्‌
असयुबन्धानेदशनाप यङ्द्धुग्ारणसस्पवाददेति बाच्यम्‌, एवमपिमा
ङ्कुटादेसृत्र गाड इद्गाडनग्रहणापत्तः। इाङ्त्यवचनस्तामथ्यौद्‌ ह्यभ
यातिः स्थात्‌ । (गमेस्ट्‌ परस्मपदेघ्ु' (पाण्सु०ऽ-२-५८) इध्यन्र त्विणि
ङकामेच अ्रहण स्यात्‌ । तस्मत्कन्तव्यमेव वत्करणं । नन्वेव वत्कर
णाभावा्ान्‌काघवाचुरोघास्सज्ञाधकरणादन्यग्रैव स्था निवद्ध।वभ्रकरणं
क्रियताभेति चत्‌ १ न, तथा सत्यदेश्चश्रहणं पविना वाक्थाथानि्वाहि
बुमोरवापत्त. \ सिद्धान्ते त्वादेशग्रहणमतिरिच्यमानमाञुमानिकसध-

विधिशेषभ्रकरणे अतिदेशसूजम्‌ । २०५

दार्थ भवतीति तद्रखेन""कदेराविकृतस्योपसख्यानम्‌' इतिवा्तिंक
प्रत्याख्यास्यते । अपिच "काममतिदिर्यतां वा (भाच्द०) इति वक्ष्व.
माणमपि वकच्छरणायत्ताभिते दिक ।

स्यादेनत्‌ , यदि सन्ञाप्रकरणे वत्करण विना अनिदेद्याखाभस्वदिं
कित्‌ छत्‌ इत्यादौ का गतिरिति चत्‌ ? उच्यते, किद्ितिन सज्ञा ध्न
कत्वा खेद्‌'"(पा०सू० १-२-१८) इति ज्ञापकात्‌ । नहि क्त्वः किल्सनज्ञा प्राता
यः निपिध्यन ' नयु“ खुडश्डद ' (पा० ?-२-७) इति प्राप्ता सा जिषिध्यताम्‌,
वचनदयसाथकयाय च विकल्पोऽस्ित्विनि चत्‌ ?न, 'सुङखद (पा०ः
स्‌०१-२-ॐ)इत्यत्रेव चाग्रहणस्य सम्भवात्‌ । किश्चिव निष्ठाशीड?पा०
सुऽ १-२-१९) इत्यादि व्यथं स्याद्‌ । नहि रीडगदिभ्यो निष्ठायाः केन
चत्सज्ञा प्राप्ता । एव ङनदेत्यतिदेश्च., 'कत्साहचर्यत्‌ । किञ्च डदि
त्यस्य सन्ञात्वं प्रहिज्यादिखूत्रऽ स्येव श्रहण स्यात्‌, कामत्वात्‌ । तथा-
च^'न वश्च.” (पारवु*६-१--२०) इति सत्र व्यथंस्यात्‌, (वाच्यते?
त्यत्र सप्रसारणध्रापेः । किञ्च “इति च (पान्सू०१-१-५) इत्यन्न
स्याच्रहण स्यात्‌, सन्ञःस्वरूपायुच्चारणात्‌ । तथाच "गाङ््कःखादि
(पा०्सू० १-२-१९) इत्यत्र कुटादिश्रहण व्यथं स्यात्‌ । "बह्भुमणःः (पार.
१०९-१-२३) इत्यन्न तु सख्येत्यातिदेश्चः । अन्यथा टश्युसाादेवदेकाक्च
राया एव सन्ञाया. कन्तव्यतापत्तेः । “काकेन छिरूच (पारसूरप्‌०३-
२-१,७१) इत्यादे तु न सङज्ञाप्रकरणः तेन लिड्वदेत्यतिदेशो निबौध
इति दिक्‌ ।

अथादेशग्रहण किमथेम्‌ ? स्थानिवादेत्येतावनेव खम्बन्धिङब्दम-
हिस्ना तद्छाभात्‌ । यथा ¶पेतृवदधीते' इत्युक्तं पुत्र इति गम्यते इति

त्‌? सस्यम्‌ , द्विविध आदेशः-^अस्तेभूः (पान्सू०२-४-५२) त्यद्‌

प्रव्यक्च तेस्तु" इत्यादेस्त्वानुमानिकः । अचर दीकारेणेकारान्तः
स्थान्यञ्चुमाोयते, उकारेण चोकारान्त अदेः । वथाच“^तेस्तुः"ति फ
लित्ताथः। तज्रासत्यादेशग्रहणे प्रत्यक्चस्यच ्रहण स्यान्नायुमानिकस्य।
आदे राश्रहणस्तामथ्यात्तेभवयपरप्रहः । तेन "पचतु" इत्यादे स्तिङन्तस्वा.
त्पदसज्ञा सिद्धयते । बन ""दड. (पा ०० ३-8७-६) इत्यादि यथाश्रु
तमस्तु, एकदे श विकृ तस्यानन्यत्वास्च पदत्व भकिष्यतीति च्छ्‌ ?न,
अ्थैवत्येव स्थान्यादेशभावविश्नान्तेाँच्यस्वात्तस्यैव प्रसङ्ग खम्भवात्‌ ।
तथाहि, “षष्ठी स्थानेयागाः (पार्खु०१-१-७९.) इत्युक्तम्‌ । स्थान च
प्रलक्षः । सं चाथवततः, अथेप्रत्यायनाथे शछब्दभ्रयोमात्‌ । यथ्पि च्डेः
्िजाद्बखस्मअषदम्‌ , तथापि सति सम्प ऽथथयुक्तभरसङ् एव अद्य

२०६ शब्दकोस्तुभप्रथमाध्यार्यवथमपादथण्रमाहिके-

इत्यादेश्चश्रह गनेव ज्ञाप्यते । उकञ्च-
सवे सवेपदादेक्ता दा्छीपुत्रस्य पाणिनेः ।
पकदेदाविकारे हि चित्यच्व नोपपद्यत ॥
पदमिहाथेवत्‌ , पद्यते ऽनेनेति श्युत्पतच्चेः। यद्यपि स्वेविकारे सुन
सं नित्यत्वाञ्पपत्तिः, तथापीह विकार एव नास्तीति तात्पर्यम्‌ । तथा
च वा्िकम्‌-“"कायैविपरिणामाद्धा इति । कायमिह ज्ञान योग्यताबला-
त्‌ । तथाच क्ञाननिष्ठमुत्पादविनाश्चादिकं विषये आसेप्यते इति मावः।
नन्वेवे वुद्धिविपरिणाममाच्रस्य स्थान्यदेशभावत्वेऽपवदेऽप्युन्सै
छत स्यात्‌ । तथाहि, कग्रत्ययान्तादप्यण्णन्तत्वप्रयुक्तो डीप स्यात्‌।
अश्राह वात्तिककारः-“सिद्धन्तु षष्ठी निर्दिंष्स्य स्थानिवदचनात्‌ 2» इति।
“षष्ठौ स्थानेयोगा” (पाण्तू०१-१-६९) इत्ययुवुत्तरिति भाव" । न चाप.
वाद्‌: षष्ठ(नेद्‌ष्स्य स्थान वधायत । "नाम नमश्च" (काण्वा०) इत्या-
दो तु षष्ठयाः स्थाने प्रथमा बोध्या | विश्रवणरवणत्यादीनि तु शब्दा
र्तराणि प्रत्ययविषयाणि बोध्यानि । विश्चवःचब्द्‌ान्च प्रत्ययो न भव
ति अनसिघ्ानादेते भावः) तथाच “विदुर्य " (पाण्वु०४-३-८४)
इति सूत्रे भाष्यम्‌--
वालवायो विदूर च प्ररृत्यन्तरमेव वा।
नते तत्रेति च ब्रूयाञ्जित्वशावदुपाचरेत्‌ ॥ इति ॥
अस्मिन्पक्षे षष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थाने आदेशा विधीयन्ते इतति च्द्धिसु
स्थं भाष्य यथाश्चुतमेवेति निबोधम्‌ । यत्त॒ स्थान्यथाोभिध्रानसम्थं
स्यैवादेरातेव्येवपरतया केयरेन मङ्क्त्वा उ्याख्यातम्‌ , तद त्यपक्ा
स्तराभिप्रायणेत्यवधघेयम्‌ । अथ वा इयनः शित्करण ज्ञापकम्‌-अपवादे
उत्सगेषृत नेति । न च पिच्वानेबुस्यथें तदिति वाच्यम्‌ , निच्वादेव त.
त्षिद्धे. । निच्व द्यादुयुदाचाथेम्‌ । इयनः पिच्वे तु पिच्!दनुदाच्त्वे ख
सावधातुकाञचुदात्तत्षे च धातुस्वर्५व सिद्धो कं निच्वेन न चनेका.
षु विरोषः, पदेवाद। तद्भावात्‌, “व्चतु वत्तने?(दि ०) इत्यस्तीति चत्‌!
न, वारा्दस्य विकल्पाथत्वात्‌ । न च भ्वादिपडेन सिद्धेस्वद्धेथ्यम्‌ ,
ञ्वादिपारस्य धबरद्ध्यः स्यसनो.” (पारसूुऽ १-३-९२) इत्याद्यस्तगेण-
कार्य उपश्चीणत्वात्‌ । नन्वेव--
ततो बाच्रस्यमाना सा सामक्लालं न्पवीक्षत | (यन्काम)
हति भद्धिप्रयोगाञ्चुपपन्तिरिति चत्‌? ने, तत्र वाशब्दस्येवाथतया
कामयमनेव न तु तथा । किन्तु छरनाथेमागतेत्य थत्‌ । अन्न केयरः |
ताच्छीरयादिविषये चाना इ्यनो निसं प्रङृतेराद्य दात्त स्यादिति ।

विधिशेषश्रकश्णे अत्िदेशसूजन्‌ । ०

तत्र हि छसखा्घंघातुकामावादन्चुदात्ताप्राद्व्या“चितः"(पान्सूु०६-१-१६३)
इत्यन्तोद्‌ा्तत्वमेव पात्तमिष्ट च । तत्नानिष्टाथंमेव निर्व किन्न स्यादिति
-तस्यारायः । न त्वेतद्‌ युक्छम्‌ “अन्यच्च चकरणभ्यः” हत पयुद्‌ साच्छ्यः-
र्स्वरस्य दुबलत्वात्‌ । न च निच्वस्रामथ्यात्तद्वाधः, छसावधातुक चर
ताथत्वात्‌ । तत्र स्थानेचद्भादरब्यन पिच्वन गताथतति चत्‌ न, इह
निचस्वेनातिदेदापयद्‌ासयारन्यतरसस्मन्नवच्यकाध्येऽतिदेद्बाधस्येव न्या-
य्यत्वात्‌ , "पुवाब्‌ वाचन्त नात्तरान्‌' (परज्मान्फत ६१) इति न्याया
च्च । यत्त॒ कौन्िच्चानदान्तस्या्दाद्दत्वामिषमत्येवपस्तया केयरनत्र-
न्थ व्याख्याय “विकरणेभ्योऽन्यज्ः इति पयुदास्रस्तु यत्र
विकरणः स्वरभाक्‌ तद्विषय, श्ट तु चिकरणो न स्वरभार्‌
“सवयः सक्तम्यस्तदन्तसक्तम्य इति सिद्धान्तादित्युक्तम्‌ ।
तदेतन्िम्रुखम्‌ , घुसखनज्ञाुत्रल्ञेषस्थेन खददू्रस्थन च भाष्येण विरुद्धं
चेत्युपक्ष्यम्‌ । किञ्च “आनोऽयुपसगं कः" (पा०दु०२-२-३) इति काप-
वादस्य “गापोष्टक्‌” (पारसु०२-२-८) इति रकः कित्करण ज्ञापकम्‌
नापवादे उत्लगेकृतं भवतीति ।

अन्वधावत करम्‌ १ तेन तस्मात्तस्य तास्मश्च विधोमा भूत्‌।
तच्राखा विधां यथा व्युहारस्केन। अन्र सोपदादो” (पा९सूु०<-३-३<८)
दते विखजनायस्य स्थान विहितस्य सकारस्य स्थानिचत्वाद्भसजनी
यस्य अर्सूपदेश।द्‌ “अङ्न्यवायेः' इति णत्व पराक्चम्‌ । अल. परस्य
विधो यथा--योाः। पन्थाः। खः। अच् हब्ड्चादिलोापो न
भवात । अला विधा यथा-~दिव उत्‌” ( पारषु°्६-१-३१ )
दू युकामः । “छपा व्योवङि ( पार्स्‌ऽ६-१-६६) इति लोपो न
मति । उत्वविधान तु "अहर्विमर्द्यु" इत्यादौ चरिताथम्‌ ।
अलि विधो यथा--यजः क्तः इषः । कड इत्यन्न सम्प्रसारणस्य
स्थानेवरात्‌ (कायाः इत्यादावेव “हाद चः (पाण्सू०द-१-११४)
श्व्युत्व न भवति । (स इष्टः" इत्यत्र एतत्तदोः सुलोपो न भवति ! अनक
ह्युक्तं सम्बन्धसामान्य षष्ठचा पाशुक्तानेकविभक्त्यथेसङ्कदो यद्यपि
सम्पवाति, तथापि वियिरब्डोपाद्‌निमप्राघान्यनाष्यख आश्रयणे निषे
धाथम्‌ । तन -अभपल्व इत्याद सद्धम्‌ । अचर हे चङादेरित्यप्राधन्ये-
नालाधित्तः न तु प्राघान्येन ।

यादेतत्‌ । स्थान्यवुबन्धकायाण्यपि तर्हिं निषिध्वेरन्‌ । तथाच
देभ्य' इत्यन स्थानिवद्ध!चिन [केच न रभ्यतोते चत्‌ ? न, “अनेकान्ता
.अनुबन्धाः' ( पाणस. ) शाते प्ल असुबत्वाना र्थन्यदत्बाभ वात्‌ |

०८ व्दुकोस्तुभद्रधमाध्यायप्रथमपाद अष्टमा हके.

पकाम्तवष्चेऽप्यन्तरङ्ण खोचेनादेरासस्बन्धास्प्रामेवायुवन्धानामपह.
रात्‌ “न स्यपि" (पा०सू०६-४-६९) इनि लिङ्ाख्च । यसु “सदपि
द्य» (पारसु०इ-४--७) इति ज्ञापकमुख्यते, तत्पाक्िकम्‌ , अपिद्धचमसा.
अथ्योर्स्थनि.रऽन्तरतम्पारभाषया प्राप्तमयचदासत्व न भवतीस्यस्यापि
सुवचत्वात्‌ । यद्यपि (सामान्यातिदेन्ले विश्चेषानसिदेश्ः' इति सिद्ध
स्त", उपस्थिलसामान्यप्रयुक्तरधंमस्तदाक्षिक्तव्यापकूसामान्यधर्यैश्च षि.
ध्याकाट्लुपूरणे सत्यनुपस्थितस्य विशेषस्य प्रहणे पमाणा
भावात्‌ ¦ अत पव श्राह्यणवदस्मिन्‌ क्षत्रिये वत्तितम्यम्‌' इत्युक्ते मार.
सादिविद्रोषकायं नातिदिइयते। अत पव च '“आश्सायां भूतश्च" (पा
सू०३-२-१३२) इत्यत्र भूतसामास्ये विहितयो टुड्निष्ठयोरेवातिदेशो न
तु भतविशेष विहित्तयोरेड्किटोरपीति सिद्धान्तः । तथापीह चत्र नन
ठ्यपि"” (पा०्सु०६-७-६९) इति छिङ्घा द्विश्च षो ऽप्यति दिश्यते। किति पर
तो बिहितमित्व निषेद्धुं हि “न त्यपि" (पा०स०६-४-६९) शत्यार
भ्यते । कित्वश्च त्काविशेषधमः, सटूके तदभावात्‌ । तेन श्दौष्य' १
त्यादिसिद्धम्‌ । तस्मात्‌ ५न स्यपि? (पाण्स्‌०६-७-६९) इत्येव सूत्र
वि्षातिदेशचेऽनुबन्धकायातिदेश्चे चेव्युभयज्नपि ज्ञापकमिति स्थितम्‌,

यन्तु प्राञ्चः-“अनदल्विधो' (प!०स०१-१-५६) इति निषेधो विशेषा
तिदे शज्नापक इति । तचिचन्त्यम्‌ › "व्युटरस्केनः क ईः" इत्यादौ तरि
सभत्वस्य यण्त्वस्य च व्यापकीभूनयोरट्‌.वहशत्वयो्निषेधेन चरिता
थेन्वात्‌ । यदपि त्कादेशे छृतर्वप्रत्ययत्वाद्यतिदेशामभ्युपेत्य "क शष्ट
इत्यादौ हश्चात्वादिविरोषातिदेश्यो न प्राप्नोतीति भिश्रेरुक्तम्‌ । तवि
सगेत्वयण्त्वयोर टुस्वदश्‌त्वे कथ विशेषधमोविति विपश्चित प्ववि.
दाद्षन्तु । यद्यपि ततूस्थानापन्नस्तद्धमे लभते इति न्यायसिद्धम्‌ |
अत पव बीहिस्थानापन्नेषु नीवारेषु वचन विनैव वीहिधमी अवघाता-
दयः क्रियन्ते । तथापि तेषां प्ररृतापृषेसाघनत्वप्रयुक्ततया युक्तं नीवारा
दावनुष्टानम्‌ । “आड यमहन ” (पाण्चू०१-३-२<८) इति हन्तरात्मनेपद
तु न हिसखाद्यथांभिधानप्रयुक्त येन वधौ मवेत्‌ । किन्तु धसव रूपम्‌"
(पा९स्‌० १-१-६८) इ तिव चनारस्वरूपविक्लेषप्रयुक्तम्‌ । अत एव "अतृणे.
ड” इत्यादौ न भवति । तस्माद्युक्तं धवातिदेशारम्भः ।

स्यादेतत्‌ । मा भून्न्यायेन गताथेत।, ज्ञापका मविष्यति। त.
याहि, “युष्मदस्मदोरनादे शेः" (पा०स्‌०७-२-८द) इति सूतरेऽनादेशग्रहणं
जञाप्रयति,-आदेशलः स्थानिवरस्यादिति । “अद्रो जग्धिः” (पार्सूु०-

भ क क ह

+ $-३६) दति सू तिकरतेध्येव सिद्धे स्यवश्नहणमन दत्विधाविरीममशचं

विधिषशेषप्रकरणेऽतिदेशसूश्रम्‌ । २०९

ज्ञापयनि, अप्राधान्येनाप्यलाश्चयणे निषध इत्यवश्यं च। तथाच क्सुते
णति १ उच्यते, उच्तसाथे तावत्‌ “स्थानिवदादेशः इति कत्तव्यम्रव ।
तस्वपैव योगविभमागमन्नणेपपनत्तौ सत्याभमथापत्तिक वचन न करष्यम ॥
पव स्थित इनद्विध्रावित्ययमव्यकः स्पद्चप्रतिपन्यथं क्रियते, उत्तरसूत्रे
द्विनीयघाधश्रहणस्याचुबुच्यथं च । तस्प्रयोज्न त त्रैव वक्ष्यते ।
पतदेव च सकलमधिसन्धायोक्त अगवता--आरभ्यमाणेऽतव्यस्मि-
रसू" इति
स्यादेतत्‌ । अस्तु दुचारम्मः, नथापि कायाीतिदेङा पवायमिति क्र
तः ? पक्रारान्नराणामपि सम्भवात्‌ ! तथाहि, अतिदेशः षोटा-निमि-
तथ्यपदेशातादात्स्यराख्कायरूपातिदेशमदात्‌ । तच निभित्तमश्चक्य-
मतिदेष्टुषर्‌ | व्ाह्यप्ववत्‌ । न दहि ब्राह्मणस्याध्रभोजनादौ निमित्तमतं
ब्रह्मण्य वचनशतेनापि क्लात्रयऽतदेष्टु शक्यत । “पृचेवत्सनः'” (पा०
९०१- ३-दै२) इत्यत्रापि धकृतिगत निमित्त छित्वादि न सन्नन्तऽतिदि.
इयते । किन्तु भ्रकृतिगतमेव तव्सना नभ्य वधाने खत्यप्यात्मनेपदं श्रव-
तयतात्यतावन्मात्रमातेदिभ्यते । एताचतेव च निपिच्तातिदेश्चोऽ्यमि.
ति व्यवहारः । न चाय कायातिदेश पवास्तामिति वाच्यम्‌ "चक्रस्ते
परचिक्रसत श््याद्‌ाचिटूधरसङ्गात्‌ । निमित्तातिदेशपक्च त्वनु पसभेः प्रपू-
वश्च क्रामरव्ह खना =्यवादेताऽप्यात्मरनपद परवात्तितव।निति “स्नुक्रभो.
रनात्मनपद्‌ानामच * (पा ०सू०७-२-३दे) इति नियमादिण्‌ न भवतति ।
निमेत्त दे तत्र फरापहेतमव गृद्यने नतु स्वरूपयोग्यतामा्ामेति
ष्याम; । “सिद्ध त्वाव्मनेपदेन समानपदस्थस्यय्‌प्रसिषेधात्‌” इति
वातकशत्या त्विहापे कायातिदेराना सुवचा न्याय्या चति कनक च.
कष्यते । व्यपद्शातदशस्तु "आद्यन्तचदेकस्मिन्‌” (पा०्सू०१-१-२१)
इत्यक स्मिन्नप्याद्‌रन्त इति च व्यपदरोनिदिष्टे तत्तत्सुनैरेव कायाणी-
ति भावः ! तथा च प्राञ्चः-
आद्यन्तचच्यपदेशो निमित्त पवंवत्सनः । इति ।
एतच्च ननमूलामात तस्मिन्नेव सृ हरदत्तः । तस्यायं मावः-काया-
तिदेद्चा एव तन्न युक्त", सवात्तिदरानां कायथंतया कार्यस्यव धराधा
न्यात्‌ । अत पव कायानिदेराभ्युपगमे यत्र बाधकावतारस्ततचैव भधरका.
न्तराजुलरणम्‌ । न चाद्यन्तवस्सुत्र तदस्ति, परल्युन उ्यपदेशानिदेदायक्षे
एव बाधकम्‌। तथाहि कुरुत, (कुर्वः इत्यादा वन्त्यत्यप्रदे्ा अ।दिव्यपदे-
शरचास्तु । तथाप्यन्त्याऽजाद्वियेस्वेल्यवरूपस्य बहुबीद्यथस्यामावा-
द्िलज्ञाया अभाव टरन्व न स्यात्‌ । कुवान' इत्यादौ दष्टस्य टेरेत्वाख्य
२५७

२१० शब्दष्छौरतुमत्रथमाध्यायप्रथमपादे ऽषमाद्हिके-

स्य कायैम्याकदक्ष तु न कदिचदोष इनि । तादार्स्याविदेशस्तु भिन्नः
योरभदानिदेदाः । “ुबामर्िते पराङ्खवत्स्वर' (पा०सू०२-१-२) इति
यथा । तेन “यत्ता दिवा दुदितमत्तमाजनम्‌ इत्यादा “आामान्रतस्य
खः (पा०्सु०<८-१-१९.) इत्याषटमिकसूत्रेण पद्‌ात्परस्यामम्तिनस्य क्रिय.
माणो निघातो न्देवो दुहितर्‌ * हति समुदाये प्रव्तेते । शाद्यातिदेशचः
स्तु ^कमेवत्क्ैणा,'(पारसूु०३-१-८७) इत्यश्च पाक्षिको वक्ष्यत । कायौ
तिदेश्लो “गोतो णित्‌” (पान्ु*ऽ-१-९०) इत्यादिः । रूपातिदेशस्तु
“द्विवचनेऽचि” (पा०्खु०७-१-९५) ' तृज्वक्रोष्टुः” (पा०सू १-१-५९)
इत्यादिः । तदिह कायोतिदेश्ष पवेत्यत्न कि विनिगमकमिति चेत्‌!
उच्यते, कायस्य प्राधान्यान्तदतिदेक्ञ पवायम्‌, अतिदेशान्तरे बाघ
कसत्वाच्च । तथाहि, निमित्तव्यपदेश्चानिदेश्ौ तावत्पाश्चिक्षाधित्यु.
क्तम्‌ । दास्ातिदेश्ा.ऽप्येवम्‌ । तादास्स्यातिदेशस्तु दयो सहावस्थि
तयो" स्यात्‌ । सुचामन्त्रितणेरिव । इह तु स्थानी अदेक्चन अपहत
इति तद सम्भवः} रूपातिदेदा त्वदेशवि धानं व्यथं स्यात्‌ । न च षच
नद्य व्रामाण्याद्विकदपः-“वि भाषा छुङल्छडेः” (पा०स्‌ ०२-४७-५०) इति
विकल्पारम्भाव्‌ । तस्मात्कायातिदेदा पवायमिति स्थितम्‌ ।

यत्तु न्यासकारेणोक्तम -भ्यपदे शा तिदे शस्सेक्ञापक्षे प्थवसश्नः। स
चे वल्करणसामथ्योदव न भविष्यनीति । तरद वक्तव्यम-अस्तीह सं
ज्ञापक्चद्धषम्यम्‌ 1 तथाहि, “आङ्ने यमहनः" (पाण्सु०९-२-२८) इत्या
दो वधरेव ग्रहणं स्यान्नतु हन्तेः । तथा "केन' "कस्माद्‌? हत्यादाव
ङ्का्यादीनि न स्युरिति सज्ञापक्षे दोषद्वयम्‌ । न चदं भ्यपदेरातिदें
शाऽस्ति । “स्व रूपम्‌? (पा०स्‌०९-१९-६८) इति वचना द्ध हन्तहान्तरेष
सक्च । तद्यपदेश्चस्य चधावप्यतिदेश्े ह्युभाभ्यामात्मनपदं छभ्यने, नतु
हन्तरेव । पव स्थानिनिष्ठानां धाच्वङ्गादिव्यपदेशानामारेदोेऽतिदेशाद्धा
त्वज्ञादिकायाण्यपि सुखमान्यव । तस्मत्प्राचान्यात्कायातद्शाभ्य
भिस्यव त्वम्‌ ।

खन्न वातिककाराः-^तस्य दोषः” (मागन्ड०) इत्युपक्रम्य (तयाः
देशे उभयप्रनिषेधः" “इतावन्रहणे ऽदार्धः” “अदहिुवोरी टू परतिषघः
इत्यादि पेदु" । तज्ोभयश्न्दे यथा नातिप्रसङ्गस्नथा सचोदिगणव्या-
ख्यावंसरे एवोपपादितम्‌। ङमधःग्ध्रहणेऽपि ङी ईं आ आविनि दी्धप्र
गषाद्‌ *अतिखट्वेनः (अतिखट्ते' इत्यादौ नातिप्रसङ्ग । न चैवमपि
'अत्तिखटरवायः' इत्यत्र दाषताद वस्थ्यम्‌ , उपसजनर्खाीपरत्यये तदादिनि
यमसरस्वात्‌ । न चवं प्र्लषवणनेवेयथ्यम्‌ 'अतिखटूवे दव्यादावङ्काधि.

विधिशेषप्रकर्णेऽतिदेशद्ू्म्‌। २११

कारविरहेणावयवादावन्तात्परत्वमाश्चित्य दस्ड्यादिखोपापत्ते । नहि
तत्र विहितावशेषणाश्चयण युक्तम्‌ । श्य ' "सः+ इत्यादावनिन्य्निः षवासाः
इत्यादावव्याक्तश्चत्युक्तम्‌ । अत्ते पव सुत्रकाराऽपि तन्न दाधघ्रहण तु.
वान्‌. ¦ दीधव्रदेषस्तु वल्परत्याख्यानाय चण्येते इत्यन्प्रदेतत्‌ । युक्त चे
तत्‌, बातिक्रमते अतिखयू वायः इत्यादावङ्काधिकारबखेन कथञ्चिन्नि-
घषाहऽपि 'जस्सः "नसे "पुनः इत्यादावातध्रसङ्स्य दुच।रत्वात्‌ , सुता
मिच्छन्‌ शुनो." इत्याद सुखो पापत्तश्चेवि देक्‌ । अस्तु वा आकारान्त
रमापि भरदिष्य तत्सामथ्यान्मन्ये हस्व तामापन्नस्य परिहार इति दिक्‌ ।
"अहि अवो." इनि कात्तक्र त्वत्य भष्थकारयाः भत्थाचसख्यु,- "आत्थ
इत्यज् आहः स्था नवद्धावंन भाक्ताऽपि बु ईण्न मवति-आहस्थः
(पा०घु०<-२-३५) इति ज्ञापकात्‌ । तन हि ञ्चखादो परे थ्व विधी
यते । न च कतेपीटि भूनपूरवेगत्या ञ्नदित्वात्थकारोऽसित्विति बा.
च्यम्‌ , एवं हि सत्याथमेव विदध्य घवात्‌ , तिवादीन। पञ्चानामपि
क्षखादितया णङनामपि भुतपूवयत्या स्ललादित्वात्‌ । तस्मादु
“माहस्थ " (पार्सु०८-२-३५) ईते ज्ञापकाद्‌ र्ड विधो स्थानिव
दावों नेते स्थितम्‌ । “अस्तम. (पा०सू०२-४-५२) शति विहितस्य
शुनोऽपि स्थानवत्वानकधा न वक्तभ्य. । “अस्ति ेचोऽपक्ते” (पाण्सुर
७-२३-९.३) दते द्धि खकारकानदसेन सकारान्तदेवास्तेः परस्थेडाव-
धानादेते }
स्यादेतत्‌ । अं इते सकारद्धयानेदये धातुत्वामावात्‌ दित

घाचुपपन्ञः, पक्मध्यध्रविष्टन सक्रारेण सिचो विशेषणासम्धवे सिजा.
भ्रयस्य इटः प्रसङ्गश्च न चास्तः सान्तत्वन वरब्णमसामथ्योप्त्खन्टप्र
धुक्तीऽपाण नेत चाच्यम्‌; तथापि स्वतन्त्रस्य भवतेरतिभसङ्गस्य दुषो
रत्वा । त्थच्ाथमदानवऽपे स्वतस्ास्वतस्जाभ्या भुभ्याम्‌ भू
वीत्‌" अभरत्‌ इति रुूपद्वयापत्तिः । यत्वनद्‌(षा पन्यासपुवक नाघवा.
चायरुक्तम्‌- स चास्पच्कत्वाद्वहुविषयत्वनाभ्यार्हितत्वाच पचनपाते
कन्तव्ये ""आस्तास्तचः ' (पा०्बु०७-३-९६) इति वचनात्तन््ा दना वि.
धमानाात्सचच इत्यथा लभ्यतं । अत एव रेनप्प्रद्ागोऽपि सार्थकः
अन्यथा (सजर्भ्याम्‌ इस्येव स्यतत । न चेवमखतावस्यतो चाति
सङ्खः, वेकरणञ्यतधानचेन ताभ्या परस्यपक्तसचधातुकस्याक्तस्मवात्‌
दधत । तश्चन्त्यम्‌ › पवमपि श्तिप्प्रस्ययास माधानन द्विलकारको नि्दैश्
कति भाष्यस्यानिवाहात्‌ । एतेन लिच् अस्‌ च सिचस्‌ । समादारदन्द्र
दयं्पञ्चमाक पदम्‌ । अयस्मयादित्वरं मत्वान्न कुत्वजदत्ये। अस्त चं

४१२ शब्दकोस्तुभध्रयमाध्यार्धप्रथमपादेऽघ्रमारिहिके-

तत्घिजञस्‌ चेवि कर्मधारयः । वेन दुत्ताल्सिचो भूमवेनापहतादस्तेश्च
परस्य नति कल्पना्पि भत्युक्ता) उक्तरीत्या रूपसिद्धावपि भाष्यानि
वीहान्‌ । तस्मादिह भगवताऽभित्रावान्तरमव वक्तव्यमिति ।
अत्रोच्यते, अर्ति स्चसख स्‌ इातच्छद्‌ः । सान्तादस्तने तु इतभूभा
वात्‌ । लान्तात्सिचः श्चयमाणादिति यावत्‌ । तथाच सिच हइत्यस्थानस्तरं
सकारः प्रद्धिकष्यते न तु भ्तिप. प्राक्‌ , येन माधवाक्तः द्ितपुथ्ययान्र
पपच्तिूपो दोषः स्यात्‌ । अत पव "निचा ऽपृक्ते" इति ह्सकारको
नर्दश्च इत्युक्त भाष्ये । अन्यथा ह्यस्तीति निदं इत्येव चरूयात्‌ । नन्वेव
मस्तिसिचाऽपुक्तं इति खिता कथ {निवहताीतें चत्‌ ? इत्थम्‌ , “स
योगान्तस्य कापः (पारसु०<-२-२३) इति द्वितीय. सकारो द्ुप्यत।
ननु दुु्विमक्तिक सू इति पदम्‌ । न चनत्सयोगान्तम्‌ । तथाच सयो
गान्त यत्पद तस्य विधीयमानो लोपः कथन्निद स्यादिति चेतन,
सयोगान्तस्य पद्‌(न्तस्य छाप स्यादिति व्याख्यानात्‌ । सयोगेति हि
ल्युप्तषष्ठीकं पृथक पदम्‌ । सयोगरूय पदस्येत्युभय चान्नस्य विहषणम्‌।
पष पव च चुत्रहृताऽप्याशयः । यदि ह्यय बहुवीहेः पद चान्यपदाभर
इति बृत्तिकारछृत व्याख्यानं समरतं स्यात्तह्यन्तग्रहणन कुर्यात्‌ , सं
योगेन पद्विद्नोषणादेव तदन्तलभात्‌ । अपिच सरुपसृत्र पृथक्‌ सर
भ्यो विभक्तविकरोष इति पक्षे "चक्षस्‌ स्‌? इति भ्र्ञ्येततत्याराङ्ध सयो
गान्तल्लोपात्सिद्धामति माध्यत्रन्थ, प्रकृतव्याख्यान पवाचुकूखः । यत्त
तच केयर वक्ष्षाते-""वस्तुतस्सयागान्तस्य लखोपादडर्डयादिरोपात्‌ः
इति । तन्तु मुस्वरसविरुदम्‌ , अत्र व्याचक्षत इत्युपक्रमाद परितोष
ग्रस्तञ्च । अत एव हरन्त्यसूत्र अन्योन्वाश्रयोद्धाराथमन्त्यलखकारस्ये
तछक्ञाया णलो छित्व स्वराथं क्रियमाणं ज्ञापकमिति प्रक्रम्य नु छ-
कारः श्रवणाथे पवेत्याद्तङ्क्यापृक्त हरिति हद्श्रहण णङ्व्याद्र्तये
क्रिथमाण णटर(ऽपृक्तता ज्ञापयतीति वक्ष्यति । तस्य ह्ययमाश्यः-भ्मे
ता" इत्यादौ ड।देखो हस्प्रदणस्य भ्यावत्यों न सम्मवति । सुतिकलीति.
प्रत्ययैः श्रङ्कतेराक्षिपण हछन्ताया, पङृतेः परेषा स्वादीनां लोप ।नवचं
डदेश धरति ताखन्ता प्रकृतिरिति । एष चेहापि वृक्षस्‌ श्यस्य प्रङृति
त्वाभावात्कथ हस्डघ।दिलोपः । “अस्तिसि चो पृक” (पा०्घु०७-३-९६)
इति दिसकारको निदं इति अृतप्रन््रोप्युक्तम्याख्यायामनुक्रु
पव । नन्वस्तुक्तरास्या सयगान्तलीपस्तथापि तस्यासिद्ध त्वादौ रुत्व
दुरखेभमिति चत्‌ ? न, “'कसलयागान्तरापा साख्त्वे" इतिं वात्तकेनाकिदध
त्वनिषधात्‌ "हरिवो सदिन त्वा" ईत्यादिवत्‌ । सिचाप्क्ते दते पर्त

विधिशेषभ्रकरणेऽतिदेशंषुरम्‌ । २१६

निर्दैश पव च वान्िकोक्ता्ं ज्ञापको बोध्यः। अथवा अस्तु इत्तिका-
रोक्त पव "'सयोागान्तस्य खोप: (पान्ष्ु०८-२-२र) इति सूत्रस्याथः।
५ = (~ „न, ० =, ५ (~, (~

अन्तग्रदणर्तु पव्येक सयोगसन्चेति पक्षे संयागावन्तों यस्यति द्धित्वाव-
गयेऽस्तु, सयागसन्नादुत्रे माष्यकटयास्तथयवायचनात्‌ । शहतत
माऽस्तु खयोगन्तलोपः । कन्तु दया. सकारया रुत्वे कृते "अता र॑
(परा०घु*६-१-११३) इत्यनन प्क दवाकारां भेष्यति विच्यवचद्ष-
णस्यैकरत्वस्य पद्रवकत्ववदधिवश्षितत्वात्‌ , रारिति जातिपरनिददनातः
परत्वस्य पुवेत्वस्य च सम्भवात्‌ । जातिपरत्वे धरतिनिदेश्च पव भरमा
णमस्वु । न च परत्वादु “दशि च” (पार्दु०द-१-१९७) इति प्रथमस्य
व रारूः स्यादेति वाच्य्‌ › रुत्वस्यसिद्धतया हदपरत्वामवात्‌ |
न चश्रयात्लद्धत्वामेते वाच्यम्‌ , स्थान्यश तथत्वेऽपि निमेत्तीभूव
ह्ये तदसम्भवात्‌ । पष षव च द्सक(रकनेर्ददा वदतो भाष्यकार.
स्याश्यः। नतु सवागन्तकपद्ते। अन पव भ्नुद्विद्‌” (पाण्डुर
८-२-4४) इति खुत्र “द्यु, कः (पा०घू०८-२-५१) इत्यादि बहुयो.
गाव।च्छन्नस्य नकारस्य कथमनुच्चात्तारेदयाद्ाङय “"अन्यतरस्यान्न-
ध्याख्या (पान्बू०८-र₹-५७) हते सदहितापाठन नकारान्तरथद्डेष
इत्युक्त माध्य । “हलो यमम्‌" (पा०घु०८-४-६४) इति खोप इति दहि
तस्याशयः । पूवाक्तररत्या तु सयोगनन्तछोपेनेव सिद्धौ सहितापाठप.
येन्त नोपन्यस्षत्‌ । खहितायामपि दहि “हरो यमम्‌ ”(पा०बू ०८-७४-६४)
इति छोपस्य वदहिरङ्गत्वनिपादास्यत्वाभ्यमक्िद्धत्वात्सयोगान्तदलोपेने-
व माव्वम्‌ । “सलयोगान्तलोपे यणः प्रतिषेधः? न वा द्चटो लोपाद्रह-
र्लश्षणत्वाद्वा? इति वा(त्काक्तपक्चत्रये प्रथमचरमयोस्तस्य दुवीर.
पवात्‌ ! तस्मात्सलम्ुद।यं अत्यक्तं चा सयोगसक्ञेति पक्षद्वयाचुरेधनेह स
पाधनदहय व्यदस्थतान्त मन्यथ. | पूवाक्तरत्या सचसर इते
समाहारमान्रत्य तदुपरे स्‌ इतिच्छेद्‌ इति पक्षे त्वस्तिप्रहणप्रत्या.
ख्यानप पतयाऽपाड्‌ भ्य याजायतु शक्यमिति दिक्‌ । पनेन सयो.
गान्तस्य खो पः (पा०षु०८-२-२३) इति शुतेऽन्नम्रहणं दाकपमकरन्तमि.
ति पदमञ्जरी प्रत्युक्ता, पक्षद्वयेऽपि प्रयोजनस्याक्तत्वात्‌ । विद्यमान
यत्लिचस्‌ हाते पश्च चा याज्या । वस्तुतस्तु क्चल ईइविषत्‌ सस्येत्यपहृ-
प्यते तरस्ामथ्यारक्षयोगान्तस्य पदत्वामवेऽपि खोप इत्यलम्‌ ।

यत्तु सचः परत्वाद्एरे भरति '"मादहिस्ुबोरयर्धरतिषेधः"' इति षा
त्तिकबलानिष्रव इति केश्चिदुक्तम्‌ । तन्न, “तस्य दोषः” इत्युपक्रमा
तस्थानिबद्ध(वप्रानेषधपरगोक्तवात्तिङेनास्तेः परत्वसुपजीन्य प्रद़त्तस्ये-

१४ शब्द कोस्तुभप्रथमाध्यायप्रथम पादे ऽच्मान्हिके-

च

टा नह्तविपि सच्प्रयुक्तस्यानिवायत्वात्‌ अस्थात्‌ अगात्‌ः इत्या
द्‌।दुक्तदापतद्वस्थ्याश्च । तस्मास्शुक्तस्वेवान्यतमः पन्था. श्चरण.
मित्य बहुना ।

वध्याद्शा.च्‌/तत्वश्रतिषध इङ्‌पवधिश्चति बात्तिकान्तरम्‌। अ
स्याथः-हन्तण्बुि छते वहुलन्तण्यन्नव धकगात्रविचक्षणाजिराशच
थम्‌'' (करान्वा०) इति वार्तिकेन सज्ञाछन्दस्ाचधदिरः । स च हृद
न्त दते मत्वा ब्ुद्धसपाद्यते “"्हुनस्तोचिण्णलः (पा<स०७-३-३२)
इति तकारश्च । तयो. कत्तव्ययाः स्थानिवद्धावपरतिषेधः ¦ तथा आं
वाधषाष्टः दस्यादां स्थापनबद्धावेनाङ्तया ('पकाचः;" (पा०घु०७-२-१०)
ईइताण्नवच्ः आरात. । तस्मिन्नपि कत्तव्यं स्थानिवद्ध(वेनाङ्गता नेति षा
च्यम । तद्तादड्वाधश्चत्यननाथादुक्तम्‌ । एतदपि भाष्ये प्रत्यास्या
तम्‌ । तथाह, वधाद्शस्तावद्दन्त' ! अभ्यथा अचवत्‌. इत्यत्र नञ
ता खद्‌: (पाण्षु०७-२-७) इति इद्धिप्रसङ्गात्‌ । पतश्चात्तररुतर
नाव्य एच स्पष्टम्‌ । वधकः इतितु नाय ण्वुल किन्तु “हनो धश
श्यः (उ°सु०२०४) शत्व णादकदत्रेण क्वुन्प्रत्यथः । तथाचेह्‌ चदधत.
त्वयाः परसङ्गं पव नास्ति । भवविषीष्ठः दत्य दविण्निषेधोभ्रपे न
भवात वध्य्रादद्य आद्धद्तत्तानेपातनलामथ्यात्‌ । न चेव खातश्िष्नं
तेन यदा्वाघषोषटेत्यादौ प्रत्ययस्वरो बाध्येतेति वाच्यम्‌ | आअद्धंधातु
कयानानाद् स्ना पत्ययविवक्चामन्रेण प्रहत्य प्रत्ययस्वरस्यैव सति
शिष्ठत्वारेति |

स्यादेतत्‌ । इद्विधिश्वेत्यशे पृश्चपक्च एव शिथिलः । तथाहि, उप
शोऽँद। त्तादिण्निषिध्यते । न च वयिस्तथा | स्थ।(नवद्भ(विनायं तथेति
चेत्‌ १ न, अद्विधों सवानचद्धचातेर्हात्‌ । सत्यम्‌ ; नेह स्थानिवद्भा
समः । कन्तु हन्त्युपद्‌श एव वधेरूपदेशः । छइलजुपदे श इव "कत्ता, क
"चम्‌. ईत्यदा क(रत्यादानाम्‌ । स्थानिवद्धवस्त्वजङ्गसन्ाधं स्ुग्यते इत्यु
कमव । नन्वचम पि पारहास्थन्याऽसङ्गन पव । यदि इ पायवे प्रत्यया
<प्तचघाकललार्युपगमस्नाह 'ववमवत्खीयुषि चिण्व्रद्धावो विधतिषे-
चन इति स्व्िचूदुत्राय बातक् विर्भ्येत, अन्तरङ्वाहिरक्ृथ) विप्रति
परेधायोगात्‌ । तथाच कर्मणि सीयुटि वाधे्षीश' इत्येकमेव ङ्प स्यात
ष्यत तु घानताष्ट इति द्वितीयमपि। अत्रोच्यते वार्तिंकमते "आद्धं
च्रातुकं ` इत्यस्य विषयसक्षमीत्वेऽपि किडनलुङत्यादीना परलक्तमीत्वा.
क््ुषयन्रन वत्रातबध. सस्मवत्यव । अत एवह दातचानेप तनाम
न्द्काचन्चत्युत्रसस्यातम्‌ । नस्थकाराणा त्ववमाशयः-- आद्धेभातु

चिधिशोषप्रकस्णेऽसिदेश्धूष्रम्‌ । २१५

कदतिवदिरुङीत्यादिरपि विषयस्तम्येव । तथाच्चादुदात्तनिपातनेनेवो-
पप्तो इङड्विधिश्चति न कन्तेव्यमेव ¦ श्वानिषी, इति कथं सिध्येदिति
परमवशिष्यतत । तत्रेदमुत्तरम्‌--प्रतिपद विधवबलीयस्त्वाश्चिण्वद्भाव इति!
दतश्च स्यस्िद्धसुत्र केयडेन स्पष्ठमुकम्‌ ! तस्माद्वास्तिकमते चिप्रतिषधा-
खिचण्वद्धावः, भाष्यमत तु प्रतिपदाक्तस्वादिति विवेकः । पतेन “पका
च उपदेशः (पा०्सु०-२-१०) इति सूञ्पि “द्ध धातुक्ीयाः साभा-
न्येन मवौ्ति" इत्यादि माष्श्रन्था व्याद्याताः! यक्त त्न कैयटेनो-
क्तं विश्रतिवेध उपपनच्तिश्िन्त्येनि, वन्न पराशुक्तापपात्तिरेव स्मततेभ्ये
त्थवपरम्‌ ।

स्यादेतद्‌ , प्रतिपदविधित्वं किमिद विचश्ितम्र--अनवकाशस्वं वा
साश्चादुपादानमाच्र वा १ नाद, स्यसिचसूजे हनव्रहणस्य श्रघानिष्यते'
इत्यादौ छब्धावकाशत्वात्‌ । त्स्यस्य सीयुटश्रहणस्य तु 'कारिषीष्ठ)
इत्यादौ छताथेत्वात्‌ । न चाजन्तादीनां चतुणां स्यादिचतुष्कसस्वन्धे
अक्वरितत्वाख्च यथासख्याभावे हन्तः सीयुखीति योऽशस्नस्यान्थ.
कृयमेध । अन्तरङ्कत्वाद्ध बधमावे कृत तस्य स्थानिवत्वेन हन्तिग्रहणेन
ग्रहणात्सीयुरि चिण्वदिटि छते “ण्यच्छोपावियङ्‌'” ( काऽ्वा० ) इति
पूतेविपरतिदधनाद्ोपे सत्ति 'वधिर्षी' श्व्येव रूपं स्यादिति वाच्यम्‌,
अन्तरङ्कण वधिनापहारे न्याय्ये सत्यसम्मवादेव हन्तः सायुखा समं
सम्बन्धायोगान्‌।

समवे व्यभिचारे च स्याद्धिशेषणमथवत्‌ ।

इति न्यायात्‌ । अन एव भखादिघुज् आतः स्थाने इत्येतनस्वशाब्द्‌
स्यैव वशषणं न तु भसख्ादीनासिति वक्ष्यत । तथा “नित्यं क्रीडाजी.
विकयोः” (पाण०्सूऽ०२-२-१७) इत्यत्र क्रोडायां चुचोऽसम्भकवारेकनेव
तदन्वय इति वक्ष्यते ।

नान्त्यः, वच्ादेदरोऽयि हना वधिः" (पा०्तु०२-७-~४२) इति
साक्षादुपाद्‌ानस्याविशिष्टत्वातु । अन्तरङ्गत्व स्याधिकत्वाच्यति देत्‌
अक्नोच्यते, “चिण्वदिट्‌ चः (पाण्ुण्ए ०६-४७-६२) इति चकारस्यायुक्त-
समुच्चयाथत्वेन याख्यान दधन्तेरपि परस्य सीयुरध्िण्वद्धावो विधी.
यते । तस्य चानथेकलत्वमेव प्रतिपदविधिन्वम्‌ । अनुक्तसखमुश्चयार्थत्व
चास्य भाष्यकार एव वक्ष्यति--“च भगवान्कृतर्वास्तु तदथैम्‌ इति ।
मत पव ह्याभार्घुचप्रत्यःख्यानपक्चे कन ऽपीरि णिरोपः सिद्यति । सुज्ा-
रम्मे परमिटू चासिद्धस्तेन म दुप्यते णिरिति वक्ष्यमाणं बाध्यम्‌ । यद्धा

4

जिङति समास्प्रमाधंघातुके सीयुरीति पिश्ष्र.। हन्तेरिव्युभयन्राधि

२१६ शब्दका{स्तुमव्रथमाध्याप्रथमपादेऽष््रान्हिके--

वचष्टमर्‌ । तयाखापवादत्वमव चण्वादाडात नास्त्यसञ्सव., येत ह्‌

न्तिः स्युटा नान्वियात्‌ । तथाच कयटाक्त प्रतिषपद्विचित्वमपि
सम्यगेव |
युकञ्चेतत्‌ । यदि दयलम्भवस्तहं चनाप्यसस्मविनो विधानायोगेन
धागुक्तपश्चस्य दुबखत्वात्‌ । अथवा वक्ष्यमाणनेष्कषरीत्या “अन्तरू
बर्छाय.'(प५मा०५०) इत्यस्य “असिद्ध बहिरङ्गम्‌” (पमा ०५०) इत्यनेन
परत्याख्यानात्तस्य च छृति तुश्च्रहणिनानित्यत्वाह्क्ष्यानुयेधनेह त्यागा
दक्तो चिप्रतिषधः। अथवा ज्ञाति परसप्तम्यवास्तु । परत्वाच्च ति.
ण्वदेद्‌ । आद्य॒दात्तनिपातन तु माऽस्तु ।न चेव भ्वधिषीष्ठः इत्यत्रेय
निषघापात्तः कत्ता इट्यादाविवेते बाच्यम्‌ । वधहि द्वाबुपदेश्ौ | हनतयु
पदेशो दध्युपदशश्चेति "काचः" (पा०स्‌०७-२-१०) इति सुरे भाष्य
पव स्पष्टम्‌ । तथाच बध्युपदंशेऽनकाचून्वादिणनिषेधो न भविष्यति।
एकेति विशषणसामथ्याच्यनकाच्कोपद्शो उयाघत्येते । नन्वच इत्यक्त
ऽजन्तस्यव स्यात्‌ । मवम्‌, पचादीनामनुदाचत्वस्य वेय्यापत्तः। अत
एवं कत्वविवक्षया अच इत्यस्येको याऽ तद्वत इत्यर्थे ठन्धे पक्षव्रहण
सामभ्यदुक्ताथटामः। न च धयत्रकाञ्त्रहणम्‌'' (व०्मा०्प्‌९ १३९) एति
परेभाषप्रचत्तये पएकग्रहणामात युक्तम, शाब्दविक्ाषमनाहत्य पकाच
दत्यथम्रवाश्त्य पारेमाषाप्रब्त्तः सुवचत्वात्‌ । न चवमिहेव विक्ेषण
साथक्ये “श्तिपा शापा (पन्मा०१३१) इन्यादिपरिभाषाक्ञापकःव न
स्यादात वाच्यम्‌, "दाङः सवधातुके गुणः (पा०२०७-४-२१)
""दाडो युडच'' (पा०षु०६-४-६३) हत्यादिसानुबन्धनिदंश्ानामेव त.
ज्ञापकत्व सम्भवात्‌ । तदेव सबथाऽपि वध. परस्य स्स्यवेति स्थितम्‌।
सत पवानटूकारकासु व्यान्नभूाननाऽदन्तपयुदास्तः कृतः “अदन्त
मूदन्तश्ता वृङ्छृजा ` इव्याष्दना । यज्त॒ कोमुद्यां भावक्मेलकारभ्यु
त्पादनावक्लर 'घानिषोष्ठः इच्युदाहत्य पक्ष वधदेश इत्युक्त तन्तक्तरी
स्या भाध्यमते वात्तिकमते वा उभयथापि निवाधमेव | एवं स्थिते पक्ष
धादेक्न इति प्रताकमुपादाय "ददन्तु सिद्धान्तविरुद्ध भाष्यादौ वधा
देशानभ्युपगमरात्‌ इति चदन्‌ प्रसादकारः पत्युत स्वस्येव कल्डमावि
रकरोात्‌ । यदापि तेन स्वकायञ्चमचाजभूत बात्तिकमुदाह्ृत “हनिणि
डादेशाप्रतिषधश्च ` इते । नंनद्ाङ धाक्तस्य निष्पर, किन्तु स्यादि
ष्वपि चिण्वदिव्यातद्‌ रेन भरश्चस्य। अत पएवाङ्गाधिकासदाङ्गस्येवाति-
देशो नतु हनिणिङदेश्ञानाम्‌ अनाङ्कत्वादित्यङ्ञाधिकारवलेनेव भाष्ये
तद्वात्तिक पस्याख्यातम्‌ ¦ यदप्येतत्लिद्धान्न्नन्धेष्यविवाद्मेव तथा

विधिरोषध्रकरणेऽतिदेशुष्म्‌ । २१७

इपि ४ अंन्धस्यवान्धरप्रस्य" इति स्यायेन प्रसादम्रन्थं द्रा बालङामा
ध्रस्येयुरिस्यतदथमस्माभः स्फुटोङूतम्‌ ।
प्रृतमयचुसरामः, आकारन्तान्बुकषुक्प्रातषधः ! रुडदिश्च वाभावः
ज भावा चनरवाह्‌छापत्वप्राठषधः | जयादन्ना स्रन्तपातषधः | अआमराच्चाच।
स्वरे च वस्वादेष | एतान्यपि पञ्च वात्तिकानि परत्याख्यात्तान तथाह;
(वि खापयति? मापयति? इत्यन युक्घुको न भविष्यत" खी दई भी इं इतीका
रप्रष्छयात्‌ हस्थग्रश्छिषाद्वा। तथा "द्विष्ठात्‌''हतात्‌' "भिन्तात्‌' क्रुरतात्‌५
"स्तात्‌" इत्यत्र परत्वा चार्ता ङ कत ““श्ाहोा'? (षा ०सू०६-४-३५) “हन्त-
जः” (पा०्दु०६-४-३६) “इ असभ्य! दद्ध ” (पान्सु०६-४- १०९) “उत.
श्च प्रत्ययाद्‌ सयागप्‌ वत्‌” (पार्सु८६-४- १८६) “'घ्वसारद्ध?; (पारसु°
६-४-११९.) इत्यते विधये यद्यपि प्राप्नुवन्ति तातः स्थानिवद्भावन
हिग्रहणेन अ्रहणात्‌ , तथापि "सकट ता विप्रतिदधघ यद्वाधित तद्धायि
समच? (पऽ भा९४० ) इति न्यायान्न भवन्ति । पव श्पुष्णोतात्‌ः
इत्यञ्च “हद. श्रः शानस्ड्ा'' (पा^सूु०३-१-८३) इति न भवतति, उभ
यानत्ययाः पररव। तसात ड.श्रब्त्तः । तथा न्तिखणाम्‌ः' इव्यच परत्वाच.
खभावेन वाघतः ^ इसख्रय- ` (पानस्‌ ०६-३२-४८) इति अयादेक्ाऽपि बा
धित एव | एव 'चतर्स्ास्तष्ठन्ति' इत्यन्न परण खतसखभानेन “चतुरन
रा ” (पारसु०७-१-२.८) इत्याम्‌ वाध्यते । तथा 'अशासन्खावेदुषी
सास्मन्नहन्‌ इत्यत्र “चिदे: रातुवसुः" (पाण्सू<=७-१-३६ ) इति वस्वा
दंहास्य शातृग्रहणन भ्रहणात्‌ “शतुरनुमो नद्यजादी" (पान्सू०६-१-
१७२ ) इति सुच्रणान्तादात्ता च्छचन्तात्परत्वमुपजीव्य प्राक्च नद्या उदा
त्त्वम्‌ ! “यस्यैव चदुषाभ्नहोजे जहति” इत्यन्न विदुष इत्यत्र षष्ठ्या
उदात्तत्व च न भवति, अनुम इति निषेधात्‌) तथाहि, अविद्यमान
उम्‌ यस्येति बहुबीहिः । उमिति च “सलनाश्चस" (पारस्‌०३२-२-१६८)
दत्युकारत्प्रभूत्यानुमां मक्रारात्प्रत्याहरः “तनाद्कृञुभ्य' (पार्ष्ुर
२-१-७९) इत्युकाराल्पभतिवा। तत्रच “्वरूो सम्प्रसारण (पाऽ
स०द-४-१३९) चान्तभूतम्‌ । नन्वेव ॒द्वितीयपक्चे 'टुनता भच्छासव
भरथमा जानतागात्‌ ` इत्यादावपि नेषेधाप्तिः। नतनादिङनभ्यःः"
(पा०सु०३-१-७९.) दत्युपक्रम दनाप्रत्ययस्यापि तच्रान्वर्भावादिति
चत्‌ न, शतारे परे ईइनापल्त्तावपि शतुरञ्म्‌कत्वानपायाव्‌। उमा.
ममग्रहणपक्षेऽपि ह शतुरेव तद्वाहित्य विशेषणं न तु शच्नन्तस्य,
सुखताः 'सुञ्तेः इत्यादावपि निषेधापत्तः । इदन्तु वा्धिक्त सि
द्वन्तिऽपं कस्थनम्‌-- गाः पृ्ेणिच्वात्वस्वरेषघु पतत्तिबेध;” इति ।
(-4 4

२१८ शब्दकोस्तु भधथमाध्यायग्रथमप्रादेऽष्मान्हिके-

"चिक्चग्वश्रम' इत्यत्र हि “सवज विभाषा भोः” (पा ०स्‌०६-१-१२२) इति
पूवेरूप प्राप्तम्‌ । “नान्त पादम्‌ (पा०खु०६-१-११५) इति परस्य
“शका गुणच्ुद्ध) *” (पा ०सू०१-१-३) इति शुञ् षाष्वमाष्ये च स्थितस्वेन
ठद्रात्या “सवच (पान्सुऽ६-१-१२२) इति सृत्रस्यापि पुदरूपविधाय,
केत्वाचत्यत्‌ । कंयटस्तु शाकरसुत्र '“हस्वश्च' (पार्सु०८०६-१
=१२७) इति चक्तारण प्रद्धत्यत्यनुद्ष्यत इत भाष्यदश्नात्‌ "प्रत्या
ऽन्तः फदम' ( पान्हु०६-१-११५) इति पारम्रचुखत्य कास्तिकस्थं पद.
प्ट -तस्परापि पूचकव्ररतिभावोपरुक्षणभित्ि सूुन्वितचान्‌ | मच लप्र
अ वेमा (पारसू्‌ऽद-१- १२२) इत्यत्र इत्यसुवत्यास्त्रिधित्वान्निष

खवः शदे ।चजगा अग्रम्‌; इत्यत्रवमप्यातम्रस्ङ्गात्‌ । नह्यत्र स्था
न्य आश्चयण स्वत्त एव पङन्तत्वात्‌ । चिजगुः, इत्यत “गोतो णित्‌"
(पान्सुऽऽ-१-९०) इति णच्व प्रत्तम्‌ । "चखिघ्रगुः 'चिन्नयुन्‌' इत्वर
त “आगोताम्‌ शसोः" इति षाष्ठवाश्तिकरोस्या जात्व पाप्तस्‌ । अघर णि
स्वाग्रहण तु शक्यमकस्ुम्‌ , सोत्त ईति तपरकरण सामथ्यादेष णिचा
त्वाधरकतेः, ओंत्तोमिति परस्यच स्थापयिष्यमाणत्वाश्च । (अचिनवम्‌
श्यादावतिप्रसङ्स्य शासा साहचर्यणापि चारणसम्मवात्‌ । स्वर
इगुमाय्‌ । इद्‌ “स्वज डभ्या मतुप्‌" (पा०सुऽ६-१-१७६) हइत्युद्ात्तता
या “नगेद््वन्‌'” (पान्सु०६-१-१८२) इति निषेधः प्राप्तः । तस्माद्‌ गोः
पूचस्वरयोारि ति पटनायामिति स्थतम्‌ । पव “नगाभ्वन्‌, (पा०्स्‌
द-१-१८२) इति सूत्र चत्तो यत्पञ्यते 'बहुगुनाः ष्वहुगुभ्याम इत्यादो
“अस्तोाद्‌ात्तादुत्तस्पदादन्यतरस्याम्‌” (पारसु०६-१-१६९) इति प्राठः
प्रतिषिध्यत इति, नदिचन्त्यम्‌ , भाष्यवान्तक विरुद्धत्वात्‌ ॥

अच. पररस्मिन्पू्वविधौो (पार्स्‌०१-१-५७) ॥ परनिमित्तोऽच आ
देशः स्थानिवत्स्यात्स्थानिमूतादचः पृवत्वेन यो दष्टस्तस्य तस्माद्रा
निमिच्तभुताद्विधौ कत्तव्य । वनश्च । इह "उरत्‌" (वा०्ु०७-७-६६ )
इत्यत्वस्य स्थानिवद्धावेन न सप्रसारणे" (पार्सु०द?-३७) दति
निषेधादढकःरस्य न सम्प्रसारणम्‌ । नच पूर्सुतरेण गताथता, अलि
धित्वात्‌ । न च परनिभित्तत्धम सिद्धमिति वाच्यम्‌ , अङ्गाक्षि्षप्रत्यय
नियित्तकत्वात्‌ । म च पागभ्यास्विकररेभ्योऽङ्खाधिकए्र इति वाच्यम्‌ ,
असकत्तमाध्यायसमाप्रेसिति पक्षस्य सिद्धान्तयिष्यमाणत्वात्‌ । पृवेस्माः
द्विध यथा-तन्वन्ति, तन्वते । इह यणादेशस्य स्थानिवद्भावाश्नट्‌ ।
तत्र हि तन्‌ इत्यङ्धं निमित्तम्‌ , तज्योक्रारात्पूचवमिति । अच इति क्रिम्‌!
विहनः; प्रदनः । च॒त्वः, स्यूत्वा । अभिगत्यं 1 तथाहि, (विदन. भ्न"

२२० शब्दकोस्तुसप्रयपराध्यायप्रथमपादेऽएमानिदिकै-

नामत्तन दावाप्रचत्तनात्‌ । वक्ष्यते ह "खमथांनां प्रथमाद (प०घ०
४-१-८२) इति सूत्र समथग्रहणम्‌ “अकृतन्युहाः पाणिनीया (प
मा०५६. इति परिभाषां ज्ञापयत्तीति । अत एव 'सौत्थितिः' ववेश्ठमापणिः
इत्यन भावनया आदब्रद्या अन्तरङ्स्यापि सवणदाधस्य नात्रत्तवेघ्ा.
तद्न्चच्मा भ्रूदनि 'सावुत्थति. 'वायीक्चषमानिः इत्यामेषङ्प्‌
वारावतु समथन्रहणन्‌ । परिनेष्ठितस्वे च तत्र समथशाब्दस्याधः।
कृतमपि निवत्तयन्तीति बाः न्ञाप्यताम्‌ । फ ठु ठस्यमव | गोरषं पर
नावक्मते । कच्‌ । ततदचेयवत्याद्‌ा गुणे कृते सवणदीघौपरापनो यणि
चत तर्नयङ्पवाद्‌ः । इषतुपरेल्यादावन्तरङ्गत्वात्सवर्णदीर्ैण बाध्य
त इत्यसवणग्रहणमनथक्त सज्ज्ञापकमेवोक्तपारेभाषायाः । नलु गुणेन
कथ नामत्तविघातः अच. परस्मिन्‌? (पान्सु०१ १-५७) इति स्था.
नचत्वन सखचणद्‌धव्र्तस्तद्‌वस्थत्वादाति चत्‌? न, दीधस्य पूतेपर
नि चत्वन तास्मन्कत्तन्यं स्थानेवत्वाभावात्‌ । पूवैस्येव विधोदहिसः
न ठ पूचपस्वासात विधिच्रदणन्यावन्यनेरूपणाचस्रे उपपाद्यिष्यम।
पत्नात्‌ › सण या वेधिः साऽपि सवणस्य विधिरिति तत्र कन्च्ये
न पदान्त (पा ०सूऽ १-१-५८) इति निषेधाच्च । इननासकव्णग्रहुणे छने
स्थानचद्भविन इय इत्यत्रयङ्‌ न स्यात्‌ । न चाक्तवगेग्रहणसामर्थ्या
च्छरैतास्तवर्णमाभ्रेत्येयङ््‌ धवसतां "ऽनन्त" इति घत्ववदिति वास्यम्‌
तथा साति पररमावाज्ञापनासस्मवत्‌ । यतिः इत्येकथ्रयोज्नाय
ह उश्च इते वक्तव्यं ऽभ्यासस्येति वचनस्रामथर्धाद्धवन्ता
विवव णरवातुसि द्वमप्यविराषद्वायपरातापिनि तद्वृत्यै.
बासचणब्रहणस्य चरेतायत्वादेति भच्युक्तम्‌ सवर्णे परे न भव.
तातते असलज्यप्रातवधाश्चयणात्‌ । तत्न चोक्तरीत्या स्थानिदद्धवे प्रति
पद्ध यष इत्थाद्‌। यण पव प्राप्त्या वद्पवादत्वेन निर्णततयोरियङ
वेडमरन्तरङ्धण दान्रण इत. इत्यादा बवरकस्लम्मब्रत्ु साच त्च।प्ध.
माना छमानान्रय युगपल््राक् चत्येवरूपिशेषविषवेव्र ठक्पराचुरोषे.
नाते ्राचचा भावः । अत पव स्योनः इति लिवेसेणाङ्कके नप्रत्यपे
वल[पिपवाद्‌ ऊठ चङृेतं सि ऊ न इति रस्थितेऽन्तसरङ्कत्वाद्यण
प्वह्गप्युपघायुणः, व्यान्नयत्वात । न चोट वाधित्वा पर्त्वाद गुण,
य्घय.» छुभूतानग्डक्षणासुपशध्ामङ्ग चपेक्षमाणस्य गुणस्य बह
पक्लस्वन बद रङ्गत्वात्‌ । पतच्च “येन विधिः" (पा०घू०१ १-७२) इति
सूज कयर स्पष्टम्‌ । इत्तिकाराप्येवम्‌ ।

' भङ्तमञ्चुसलरामः । उक्तरीत्या तुके छते शादे. ! नथा च

विधिशेषप्रकरणेऽतिदे शसूत्म्‌ । २९१

्रश्रयेस्तुक््‌ शरूयेतेवेति तन्निचत्तो यत्नान्तरमास्थेयम्‌ › अच इत्यस्य
परत्युदाहर्णान्तरश्चति चत्‌ ८ सत्यम, अस्त्येव यत्नान्तरम्‌,
“=क्रोः-(पा०सु०्द-८-१९) इति सतुकनिदशस्य षाष्नाष्यादें स्थ
तत्वात्‌ |

स्यादेतत्‌ । “अङृतव्युहा पाणिनायाः {परमा०६-४-१९) “कृत
वा निवतेयन्तिः इति परिभाषाभ्यां वेञ्चप्रञ्चयोः सद्धा कि सतुक्नि-
हान ? न चोकपारिभाषयारनेत्यत्वज्ञापन सत्फलम्‌ । तेन व्चाशयि.
नाः इति सिद्धम्‌ । अन्यथा “यस्य हरः" (पा०्षूु०६-७-४५) इति माः
विन सखोपमालोकय प्रागवात्वे न क्रियेत, कत चा निवर्येत, शवक.
स्पितृक ` अतिभमवकान्‌' इत्यादौ चाक्च्च न श्रूयेतेति वाच्यम्‌ “अदो
जग्धिः? (पाण्सु०२-७-३६) इति सूत्रे स्यथ्त्रहणस्य “्रत्ययोत्तरप-
द्यो." (पाऽसरु०७-२-९.८) इति सूत्रे उच्रपदध्रहणस्य च क्रमेण स्थ.
व्छुकोरन्तरङ्वाधकता्ञ(पनायथेतया सद्धान्तग्रन्पेषु अकिद्धस्येवोक्त-
परिभाषाद्धयानित्यत्वज्ञापक्रस्वसम्भवात्‌। अथ नियुकतिक, सिद्धान्त.
प्रवादो न श्रद्धेयः स्यदुत्तरपद्व्रदणयोरग्र्तविच्यथत्वादकृतभ्युहपरि-
भाषाकद्यादश्राप्तः स्पष्टत्वादिति चेत्तर्हि मा भृतां व्यबुत्तरपदभ्रदावपि;
अकृतन्यूहपरेमाषाया अनित्यत्वे भ्रकृतिभत्व।प्राच्तेव वनस्येव ज्ञापक-
त्वसम्भवात्‌ । मास्तु वा तद्पि, “केऽणः (पारपु०७-४- १३) “कल ऽचि
लोपः (पारघु०६ १~१२४) इत्याद ति र्शान(मव त्च! पकत्वात्‌ । तथाह)
कदस उ इरताीदुत); पद्‌ान्तरभयुक्ते यणादेश कृतं अष्कि गस्य निमित्त.
विघाताद्‌ “अकृतव्यूहाः” (प०मा ०५६) इति न्ययन युगो न स्यत्‌ |
न च "“असिद्धम्बहिरङ्कम्‌'' (प०म।(०५०) ""जन्तर्ङ्ग बछीव,'' इति पडि
भाषाभ्यां निस्तार च्क्ष इ ददमित्यदौः कृतेऽपि दीय नमित्ताविधातन
तन्न "पच वेदम्‌ इत्यादौ च सावकाश्योद्धेयास्पे परिमाषयोैन ना.
प्रसिन्ययिनाङृतन्युहपारेमाषावाध्पत्यात्‌ । अन्यथा “उपेयुषा (जग्बुषः"
इत्याद्यपि न क्िष्यत्‌ । पत “विदन,” रत्यज शुग निबेदूयु क्रेषमाण नङो
ङित्वमेवाङतन्यूहपरिभाषां क्ञापयेन्‌ । समयानिति च मास्तु ।
अत एव “लमथेः पदवििः' (पान्घुऽ२-१-१) इति दूञे "अक्रत्तेव्यं
च ।क्रयत समथाना धथथमदु इते भाष्य सङ्गच्छ । तस्मात्‌ , अत्या.
पात्तस्तमथत्वट्यवुत्तरपद्प्रहाः सतुद्छत्व च पञ्चापि न कार्याणीत्य-
वरस्थितम्‌ ।

अत्रोच्यते, “वाणादाङ्गम्बलखीयः' (पर्वा०५५) इति परिभाषाया
अनित्यत्व ज्ञापयितुं सतुक्तप्रद. । तथाहि, 'दपानाधरवः इति भा.

२२२ गब्द्कोौस्तुभप्रथस्राध्यायव्थम गदे ऽषरमान्हिके-

सा प्रन्थानखखर्य ब्रागुक्तः न तुक्षादक्षमम्‌ , व्याधयेष्वपि बहुधात
स्वाकारात्‌ । तथाच कयटनासद्धवत्ूत्रे श्यनः इत्यत्र वाणोदाङ्गस्य
वछायस्त्वात्पूर्वकाददा बात्वाऽद्धप उक्त. । न च तत्रोभयोरक्षा
यशे समानाश्रयत्वमस्त्यवाते वाच्यम्‌; "विश्च योन, इत्यत्रापि
छक रकारं खाम्येन व्यश्च यत्वोपन्यासविसेधात्‌ । किञचाङ्गस्य
'आच्छीनयाोः' (पार्‌ ७-१-<०) “शी खट्‌? (पा०स्‌०७-१-६)
"अचः परार्मन्‌ ` (पाश्सु०१-१-५७) ध्येन विधिः (पास्‌ ०१-१-७२्‌)
उपयवाननादवान्‌ (पार्द °े-र२-१०९) “आडजादीनाम्‌? ' (पाण्बु
-४-७२) † अज दि द्वितीचस्य” (पाण्डुरदे-१-२) “अदस ओ सुलोपश्च
(पाण्घु०७-२-१०७) “सात्र घाठुक्रम पित्‌" (पा०सू० १-२-४७) “उपसग स
ह स्वऊहते .” (प ०सु०ऽ७-७-२३) “स्युक्रमारनात्मनेपद्‌? (पार्सु०७ .
२-३६) इर्थादेसूत्रषु कयरहरदत्तादेल कखन्रन्थाः सम नाध्रयता कचि
दात्य केचद्न।दत्य भच्रत्तावेति स्पष्टमेव क्लिद्धान्तपारिचालिनम्‌ |
पाष्ठुमाष्ये प्रथनाहिकान्ते "वाणादाङ्गम्‌?' (पन्मा०्५०५) इति परिभाषां
दाः ्रयोजनान्यापें चयाश्रवसा व ए्णान्यव । “न माङ्योगे” (पा ०घ्‌०६-
४-७४) इ।तिखूत्रस्थङकचरश्ररय ऽप्यवमेव । “ज।तोनुपस्च गे कः” (पा०दू०
‡--३) इति सूच माश्दप्यवमेव । तर्माद्वाहरङ्गपारमाषाऽकृतन्यूह-
पारेमाषय)। रक ^वाण।द ङ्गम्‌ ' (परमा०१५) इत्यस्या अप्यनित्वत्वमेवं
सरणम्‌ । तच्च सतुक्ग्रहणन ज्ञप्यते। न च परहमन्पकविधावपि
स्थानेवद्धविन तुक वाययेहु सः, अन्याथंत्तयाऽतरहयकसैन्यनाच
इत्यनेन गताथत्वात्‌ । पवन्वान्याय क्रियमाण सतुङ्कग्रहणम्‌ “जङ्त
व्यूह” (प०ना०५६) इत्यस्यान्यानेच्यता काम ज्ञापयतु । मरतसुक
विश्न. इति भरल्युदाहरणन्तु यथश्ुतरौत्या । पव स्थिते नङ्ञे ङि
स्य गुणनेषधे चरेताथत्वादङकृतन्युहपारेमाषाया ज्ञापक्रास्तस्मास्थे
यम्‌ । तश्च प्रत्ययवचनस्नुत्तरपद्म्रहणं समधैग्रहण वा। तेभ्यो छधुत्त्‌
द्यबुग्रहणमेवेति वु नस्क, । अचारकेबन्ताथं भत्ययप्रदणं तवमम
॥देवाघनाथमप्रप्तिवेन्यथञ्चाचरपदन्रहणमेति हि स्थास्यति । मपय
न्ताजुद्वाततरेव ज्ञापकेति दरदन्तत्पेक्ला त्वन्तरङ्गस्यापवादकाभ्यटवाक्‌ः
युक्ताति सत्तम वक्ष्यते । एवश्च (१,पामाचन्तगेणषुत्रे "'विष्वभिःयुच्तर
पद्रोपश्चाङृतसन्धे,” (काश्व्रा०) इत्यत्रारूत सन्विश्र हण मण्यनावभ्य,
कम्‌ । वीक्षमाणादेभ्यः छतसान्यमभ्थ एव तद्धिता इति स्पष्ठीकरणा्ध

(£) “"लामा।दिषा म्द पन्छदिभ्व्रः व्रातदछःचः'ः (परा ०स्पू ०६-२९-१० 2)
तिं सूरज॑स्थत्यादिः

चिधिरोषप्रकरणोऽतिदेशदूम्‌ । २४२

घाडस्तु । पव “खियाः पुचद्‌” (पाण०्सु०६-३- ३४) इति चुने नत्या
परिभाषा सर्व चाश्नीयते इति कैयटः समीचीन एव । आभात्सनरस्य-
केयटस्तु “निमिन्तापाये इति परिभाषा माष्यासम्मतत्यवरूप आपा
ततः । छवोः शुट॒श् न हीद्‌ कवचन नापि न्याय इस्येवरूपा हरदत्त
न्धोऽप्यापातत पव “समथानाम्‌,' (पाण्स्‌०८-१-<२) इति सत्र पारमा
षाप्रषिष्क्रारस्य स्वयमेव कृतत्वात्‌ । अथवोक्तपसि्पिाषयोमध्यऽङ्कनः
व्यूदपारिमावैव लाचवाद्‌।दततेन्या न तु कृतमपीति मौस्वादित्यवम्पर
तया कथञ्िद्धन्थो नय. ! फलन्तु निविवादम्‌, क्ञापकान्तराणामपि
सुरुमत्वात्‌ । चद्यथा-- “चः (पान्सुरद-२-१३८) इति सुतर दघ
विदधरदिह ज्ञापकम्‌) अन्तरज्न षि यणि छते श्रतीचःः इत्यादो कथ
द्धस्य विषयाः? खाक्रकन्यायोऽपाह सुवचः | छक {€ काम
तसुभर्याविधमपि दम्‌ । कायस्य स्थितो नियामकं नद्नियामक्त च ।
आद्य यथा~न्यायनय पवपेक्लाबुद्धि, तन्नान्ञेन द्वि्ठनाश्ाभ्युपगमात्‌ ।
तथा वेदान्तनये धारब्धस्य विक्षिपस्थितिनियामकत्वमुपाधेः रफटिक.
दादि-यादिस्थितिनियामकत्व च प्रसिद्धमेव । द्वितीय तु-दण्डादि।
तन्नाशेऽपि घरनाश्चाद्शेनात्‌ | एत्र स्थिति लक्ष्याय धेनेदापि द्रवि
ध्य कथन मवेत्‌ तथाच यस्य च लष्धणान्तरेण निमित्त विह-
न्यते नासावनिस्य इत्यस्य कचिदाश्चयण क्चिन्नेव्यवस्पे सिद्धान्त
लौकिक द्विविधव्यवहार उपष्टभ्मकन्वेनोदाहतः क्ैयरादिभिः। बाल्ति-
खु्रीवयोयुध्यमानयोभगवता वालिनि हनेऽपि न सुग्रीवस्य वातः
प्राबल्य व्यवहरन्ति ¦ मगवत्सहातरैः पाण्डवैजये ठन्येऽपि पाण्डवानां
ध्राबर्य व्यवहरन्ति चेति दिक्‌ |
स्यादेतत्‌ ) यादं ` उवाः (पा०सू०द-७-१९) दत सतुङ्निदश्.
स्ति राद्छेपे तस्येवाचुचुत्ति. स्यात्‌ । तथाच दुः, हुरो, इरः" इत्यन्न
पान स्यात्‌, वितुकत्वात्‌ । न चाचुन्खत्तिसामर्थ्यान्तक विनैव लन्न
ग्रद्यनाम्‌ ` सघाहेसायाम (पा०स्‌०६-४-१२३) इत्यत्रान हत्यजुनरन्त-
प्य्रण इवेति वाच्यम्‌ › च॒क्रारमाचान्बयस्यापि सुवच चात्‌ । यन्तु सतु
कचितुक्ता द्वावपीह निर्दिश्यते इति । तन्न, समाहारहन्द्रे एकव
नाप्त । इनरेतरयागे बहुवचनापत्त, । छकारयो.समाहारे समास
छता नकर्णतरतरयागद्न्द कारष्याम इति चत्‌ 2 न, समाहारे खन्न,
प्रसङ्गात्‌ , यथासख्यासम्भवापन्तेश्च !
अचरःच्यत--छकारवकारयोः समाहारदन्दधे छते छक्रारान्नरस्य
द्र्द्वान्त्‌रमस्तु । -द्श्चलप्‌ चन्दभ्छषः। तथाचान्नरतम्बाद्यधास

२२ शब्दकोस्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपादे;्मान्दिके--

स्यन्याया ष्ठ सिद्धम्‌ । अस्तु वा सतुक्स्यव निदेशः । राह्टोपे त॒
सामथ्यत्किवलरयान्वयः "नध्याख्या”” (पाण्सूु०<-२-५७) इति नस्व.
सषधाषङज्गच्च । मत्तः इत्यत्र हहे छाप विना नस्वप्राद्विरेव न सभ्भ
वाते । एव "सुत्तं घनः. (पा०ख०३-३-७9) "दरवसुिस्पदीयो. इयः"
(पा०सू० ६-१-२४) इत्यादि निदैश्ा अपि सङ्गच्छन्ते इति दिक्‌ । आस्म.
रपव अच इत्यस्य परत्युाहरणन्तु "दत्वा" सस्थुत्वा' इति । अनर शदः
स्थानवत्वद्यणान स्यात्‌ 1 नञ स्वाश्चयमरत्व भविष्यति अतिरेश्चा
ना स्वाश्नयकायानवत्तकत्वादिति चत्‌ ? न, विधिग्रहणश्रयाज्ञनक
तरार इह सुज स्वश्रयानडृत्तः सद्धान्तयिष्यमाणत्वात्‌ । नन्ध
माप याऽत्र याण्वधावाध्चायत अच्‌ नास्ावदे्ठाः, यश्चादश्च ऊःडइ ति
समुदाय, नासा यार्त नामत्तामात चत्‌ ?न, अनुबन्धानामनेक्षा
स्नततया पकान्तत्वऽप्युच्चारतप्रश्वसितयोकारस्येवादेश्चत्वात्‌ वेति.
सद्यादि भाचाऽप्या तदद्यत हात वक्ष्यमाणत्वाच्च । एवम्‌ 'अमिगत्य
द्याप प्रत्युदाहरणम्‌ । अच्र ह्यनुर्नासिकलोपः परानामत्तकस्तस्य
स्थानचद्धानाद्‌ “हस्वस्य चित्ति कति” (पा, सु०६-२ ७१) इति तुङ्‌
न प्राति । अथ परस्मान्नात किमथम्‌ ? युवजानि. । अन्रज्ञा
याया नङ स्थानवद्धावाद्यरपो न प्राप्नाति । स्वाश्रयनिन्च
तिर भचिपतदशश्च चश्ष्यते इति हुयुक्तमव । किञ्च व्याघस्येव पादावस्य
व्प्र'त्रपाद्‌ “पादस्य लोपो ऽहस्त्यादिभ्य." (पा०सू०५-४-१३<८) इत्य
वरानामत्तका खपस्नत्ता गगादत्वाद्यज । वैयाघ्रपद्यः | लोपस्य स्था
निचद्धावात्‌ "पादः प्रत्‌” (पा०स्‌०६-०-१३०) इति प्द्धाको न स्यात्‌ |
चनस.मथ्याद् विष्यतान चत्‌ ? पादेन इत्य।दावतिश्रसङ््‌ । केच
पादचातस्य” (पा०सू०५-४-९) इति खो पवचनसामश्यत्स्थानिवद्धा-
वाश्रचत्ता स्त्या दपददिका' इत्यादो पद्धादवचन खरिनाथमितिक तस्य
साम्यम्‌ ८ परास्मन्नेति छते तु बेयाघ्पद्य › इन्याह पद्भविस्य चरि
ताता वादन इत्याद्‌विकादेशस्य स्थानिचद्धावात्‌ “पादः पत्‌” इति
पदाचा नात स्थतम्‌ नन्वकादेद्ो नाचः क्खिस्वचो । तत्कथं स्थानिवत्व
प्मात चत्‌ १ न, चवणानदृदे जातिग्रहणात्‌ । अत एव श्रायसौ "नोमतो
चातुरा" "आनडहाः इत्यादि सिध्यति । श्रेयसो ऽपत्यक्मिव्यण । दाव
क्ाशचसपादत्यवाड्‌दाघसन्रश्रयसाम्‌? (पा०सू०७-३-१) इत्याकारा
दशः। ततच्चतुभ्य्यणत्तेभ्य सप्रत्यये पक्देक्षस्यादिवत्वात्प्राक्तौ
खमामा न सवत्तः । तथा-उद्वष्ठि ¦ उदक बडतीति क्मेण्यण । सज्ञा
वामुद्यान्नः । तता इतका शास्यादेवत्वाद्भत्बे खति प्राप्नो वाह ण्न

विधिशेषप्रकर्णेऽतिःतरेशदत्रम्‌ २२५

भवति । पृ्चविधाविति किम्‌? नेधेयः। निपुवाद्धाज “उपसग धोः

(पाण्ल्‌०३-३-९द्‌) आतो लोपः । श्यचः” (पार्ख्‌०४-१-६१२१)
“ईइ तश्चानिञ '"' ( पा ऽसु. ?-१२२ ) इति ढक्‌ । भकारखापस्य स्था-
नवत्वे तु साति उयर्कत्वव्यपदेरोन द्यच्कत्व ववेरुद्धत्वाद्वाध्यत । नाह
जिपुत्रो द्िपुच्रन्यपदेदा रमते । नन्वेवमपि विधिग्रहण मास्तु पस्यति
षष्टधा कायं कच्तेव्ये इत्यथस्याश्चेप्तु राक्यत्वादिति चत्‌ {नः पूवस्य
विथः वृवेस्माद्धाधाराते समासद्धयलामाथं वावच्रहणमर । पञ्चमसि
मासे उदाहरण तु (तन्वन्ति इत्युक्तमेव ।

स्यदितत्‌, यदि पञ्चमीसमासोऽषपीष्टस्तहिं 'विगणय्य' इत्यादि न
सिध्यति “ल्यपि लशघ्ुपृोत्‌" ( पाण्घु०दे-४-५६ ) इत्ययादेश्च कतत
व्ये.ऽलोपस्य स्थानिवद्भावात्‌ । न खारम्भसानभ्येम्‌ (अनुगमय्यः इत्यादौ
मिल चरिताथत्व।त्‌ | अनोच्यते । पूवैस्माद्धिधो स्थानिवस्वमनित्यम्‌
“निष्ठायां सेटि" (पान्स्‌०६-४-५२) इति ज्ञापकात्‌ । तथाहि । तत्र
सरत पद्‌ न ताचद्‌ानड्न्यव्रतच्यथं णजन्तात्तदसस्भवातं । ननु 'स्ल-
पत. पह्युःः इत्यत्र “यस्य विभाषा" ( पाण्सू०७-२-१५ ) इतीण्निषधः
सम्भवत्यच । सनाचन्त ` ( पा०चू०७-२-४९ ) इति विकदिपतेट्‌कत्वा-
दिति चत्‌ ? “यस्य विभाषा” ( पारसू०७-२-१५ ) इत्यन्नेकाच इत्यनु
वृत्त, । अन्यधा द्दारद्वतःः इतीण्न स्यात्‌ । तस्मात्छालखावचवास्णाथे स
रूब्रहणम्‌ । इर कृते णखपो न तु तत्तः प्राति । अन्यथा "कारितम्‌
इत्यादा णपि कृत "एकाच उपदशः (पा० सुऽ ७-२-१०) इतीणिनि
षः स्यादेति सटाति वदतां भावः | पुवस्माद्धिधो स्थानिव्छ्वेतुन
प्राप्त एव निषधः, णिचा व्यवधानात्‌ । तस्मात्सटश्रहणमनित्यतां ज्ञाप
यत्तात स्थितम्‌ । तथा चाष्टमे (अन्तः (पा सूर <-४-२०) इति सूत्र
हरदत्त “अनित्य पूचस्माद्वधो स्थानिवद्भाव “निष्ठाया सेर" (पा०
सू० ६-5-५२) इति सरूश्रहणात्‌ । पतञ्च स्थानिवद्भवप्रकरणे पव
व्याख्यातम्‌ ` हाते । यद्यपह प्रकरण स्वय न व्याख्यात तथापि न्यास
कारादिभिव्याख्यातापेति तद्धन्थस्या्थः । लेखकप्रमादाद्धन्थथश्छो वा
कर्प्य. । एतेन “आः पुयण्‌ (पा० सू° ७-४-८०) इति सुते यदत्र वक्त
च्य तद्‌ "द्ववचनेऽच' (पा० सू° १-१-५९.) इव्यत्रैवोक्तमिव्यपि हर द्‌ -
तग्रन्था व्याल्यात. । तथाच वस्वेकाच्‌स कयट्‌ --पुवेस्मादपि विधा
चत्यतद्‌नित्यामति । माधचाचायास्तु 'पारव्रहय्य गतः, इत्यन्नासिद्धत।
सुद्धाल्य व्याश्रयत्वातच्ता परिहत्य पूवस्मादपाति स्थानिवच्वमाशङय
भरवासद्य्य भ्रस्तनय्यः ईइत्यवादेमाष्योदाहरणवलेन समादघु" 1 यद्धा

२१९.

२२६ रब्दकोस्तभश्रथमाध्यायप्रथमपादेऽएमान्हिके-

ध“ हय पि ठशुपूवात्‌" (पारय ०६-४७-५६) इत्यनेन सामथ्याद्‌न्यपद्‌(थस्य्‌
घणस्यापश्चाया वणम्रहण जातग्रहणद्यववानऽप न दाष इति

चिन्त पञ्चमीसथास इह मास्तु, परदाजनाभावात्‌ । तथाहि, बेभिदिता
माथितिकः 'अपापचन्‌ इति प्रयोजन्रय भाष्ये उक्तम्‌ ¦ तञ बेपि.
दिताः इनि तावदन्यथा सिद्धम्‌ “'दक्ाच उपदेशे" (पा० सू०७-२-१०)
द्व्य विहितविक्ञषणाश्चयणात्‌ । खथितिकेति मथितं पण्यमस्येति वि
ग्रहे “तदस्य पण्यम्‌" (पा०सूु०-४-५९) इति टाक तस्यकादेक्ञे “यस्ये
ति चः पा९स्‌०६-७-१४८) इत्यह पे कवे “इसु खक्त न्तात्‌" (पार्सु°
७-३-५१) इते क देखा न भावेष्याते “अनलषेधो' (पाण्सू०१-१ १६)
इतिनिषधन स्थानेवद्भ(वासस्मवात्‌ । “ठस्येकः (पाण्सु९ऽ-२-५०)
दत्य स्थान्यादेश्योरकारस्य उच्चारणाथेतया वणेमात्रस्य स्था.
नत्वात्‌ । अस्तु वा स्थान्यादेश्वयोरकारस्य विवक्षा । न चै
उमनद्विधित्वात्कादेद्ाप्रसद्ः सष्निपातपरिभाषया समाधानात्‌ । न
चापीपचन्नित्युद्‌ाहरणम्‌ । इह हि अन्तरकरारस्य चङकारस्य च “अतो
गुणे ( पा० सू० ६-१-९७ ) इति पररूपत्वे तस्य॒ पर प्रप्या
दिबेद्धावान्द्िध्रहणन प्रहणे सति '"सिजभ्यस्तः (पाण्षु° ३ ४-
१०९.) इति जुस्‌ प्रातो णिलोपस्यैकादेशस्य वा स्थानिवद्भावान्न भ
वतीति वाच्यम्‌, कत्तहिं रड्यवानन्तरो किः सम्भवतीति तत्साहच
याद्भ्यस्तवादपि ङ पच स्चज्ञुस्‌िधानात्‌ । नच सिचा साहटचयाद्लु
ऽपे त्रहणमास्त्वति वाच्यम्‌ “शविप्रतिपघरधे परम्‌” (पाठ सू° १-४-२)
इति परसाहचयंस्य वरीयस्त्वादिति । अत एव भवतेयं ङलुडन्ताद्लु
(अवाभूवन्‌' इदि अव. । पञ्चमीखमास्लप्रयोज्ञनतया अपीपचन्‌" इत्यु
दाहरतो भगवतस्तु नह साहचर्यं नियामकतया सस्मतम्‌ । छस्वोऽेग्र
हणाद्धि क्षापकात्साहचयं न स्वेत्राश्चरीयते इत्युक्त 'दीधीवेवीराम्‌"
(पाणस ०१-१-६) इवि सूत्रे । तस्माद्यङ्द्टुकि भुवो लुङि जुसरवोचितः
“आतः. (पार्सु०२-४-११०) इति नियमस्य सिच, परत्वमाश्चत्ययो
खस्प्राप्तस्तन्मान्रपरताया माधवनवाोक्तत्वात्‌ । अभ्यस्ताश्चयस्य जतां
दुबारत्वात्‌ । यदि ठु राघवाद्‌ ५अतः” (पार्सु०३-४-१९१०) इति तिय
भः सामान्यापिक्चस्तदा जंसभावे “अदभ्यस्तात्‌” (पा सु° ७-९१-४)
इत्यत्‌ तथा च 'अदोमूबु'' 'अवोभूवत्‌ इति पक्षमेदेन रूपद्य रभ्यत,
निल्यत्वेन बुक्ततृ गुणवबाघकत्वात्‌ । माधवोद्‌ात्टतम्‌ (अवोभूवन्‌' इति तु
चिन्त्यमेव, अन्त्यदेरास्य दुङंमत्वात्‌ । "अपीपचन्‌" इत्येनत्सिद्धय
च पञ्चमासमाख अश्चयणीय, । विगणय्य इत्याद्‌ावतिप्रस्

विधिशेषप्रकरणेऽतिदंशसूत्रम्‌ । २२७

ङस्य तु पृषोक्ता पवेद्धासयाः स्मत्तेव्या इते युक्तः पन्थाः । नयु
पञ्चमीसनासो मास्त्विति वदतो मते तत्वन्ति' इत्यतरेट्‌ स्यादेति
कुतो नद्धा्वेतमिति चत्‌ ? न, बहिरङ्गस्य यणोऽसिद्धत्वात्‌ । नच
'नाज्ञानन्तर्य' (पन्मा०५१) इति निषेध , अनन्तरे काथा्वेधोा यच्राच
आनन्तयसिति केयटेनाभ्युपगमात्‌ ! कथ तहिं "तन्वन्ति इते पञ्चमाः
समालोद्‌ाहरण पधागदत्तमिति चेत्‌ 2 हरदतमतेनेत्यवेषहि) सहि यन्ना
न्नरद् वहिर्डे वा अचोरानन्तयेमिति व्याख्यत्‌ ¦ नन्वेवं न पदान्तस्य
"दध्यत्र" इति चुत्तितुपाद्‌ाय स्थानिवद्धाचप्रतिचधसामथ्याद्हिरङ्परि-
भाषा न प्रवत इत्ति पिश्रोत्त्वेरूष्येत, बहिरङ यणि अचोराश्चयणेन
"'नाजानन्नयंः (परमा ०५१) इति निषेधादेव परिभाषाया अध्रचत्तेः ।
किञ्च “खयोगान्तस्य लोपः (कार्सूु०<-२-२३) इति सुते “अस्ति
बहिरङ्गम्‌ (प०्मा०५०) इवि परिभाषामाश्चिव्य क्रियमाण ्यण प्रति
> (कान्वा० ) इति बात्तिकस्य प्रत्याख्यानमपि विरुध्येत |
अपि च “छण (माण्स्ू०द) इति दुत “उरणपरः” (पार्सु०१-१-५९१)
इति परेण चेत्‌ 'कच्रेथेम्‌' इत्यन्न रेफद्धय श्रयेतेव्युक्तम्‌, तदपि विरध्येत
४ रो रि? (पा०सू०<-३-१४) इति रोपसस्मवात्‌ , असिद्धपरिभाषाया-
श्चोक्तरीत्या निषेधात्‌ । किञ्च “न धातुरोपण (पाऽघु०१-१-७) इति
सूते 'पेद्धम्‌' इत्यत्नरत्यसाष्येण ““खयोगान्तस्य' (पा०घु०८-२-२३)इत्यन्न
“यण.” (कान्काऽ ) इत्यस्य प्रत्याख्यानभाष्येणापि विरयोधः। किञ्च
५दत ए (पा ०दू०३ -८-९३) इत्यञ्च "पचावेदम्‌ इत्यादौ अत्तिश्छड्‌
साशङ्क बहिरङ्गतयः स्वीकन समाधानमपि चज्येतेतति दिक्‌ तस्मा
इरदन्तछत। व्याख्या पूवांपरस्वश्नन्थेन माष्येण च विरुद्धेति चेत्‌
सत्यम्‌, अत पेमा व्याख्या नघधातुलोपस॒न्र एवानुपादेयामवोचाम ।
केऽणः (पास ०-७-१३) इत्या दिन्ञ!पकात्‌ “नाजानन्तयं' (पन्मा०
५१) हत्यस्यानेत्यतामान्नित्य वा कथञ्चित्समथंनीयम्‌ ।
स्यादेतत्‌ । केयटमतेऽप्यचोरिति द्वित्व विवक्षितं नवा? आधे
मुखभूतन्ञापक विरो धः । नहि कोसिचत्‌' कोस्य इत्यादा वनन्तरे षत्व
विधावचोसयश्चयणम्‌ । द्वितीये तु मूखमूत ज्ञापकं सम्भवेत्‌ यदीणश्रहण
पूर्वेण स्यात्‌, तज परेणवेत्ति स्थितम्‌ । अथ परणेणश्रहणे दरोऽपि
केचिद्‌न्तभवन्तु नाम, अजानन्तयन्तु न गतामित्याशयः, तद्यैस्तु कथ-
ञ्िज्क्षापकनिवांहः । "अयज इन्द्रम्‌ चके इन्द्रम्‌, इत्यादौ परत्वात्सवर्ण-
द{धस्तु दवार पव । न दछयत्र (असिद्ध बहिरङ्गम्‌" (प१५मा०५०) इति
प्राघ्रोति नाजानन्तय ° (प०मा०५१) इति निषेधात्‌ । नन्वन्तसरडू बच,

२२८ शब्दकोस्तुसर्प्रथमाभ्यायेप्रथमपादेऽषछपास्दिक्षे-

दिति पारभाषान्तरणद्‌ सिद्यति। तथाच वि्रतघवसूच् अन्तरः
च' इत्युपक्रम्य इव्डशानाम।दुगुणः सवणेदीघेत्वा दिति धयोज्न पटित
मिति चत्‌ { सत्य पाठेतम, किन्तु बहुतमप्रयोजनानि पटित्वा असि
दपारभषषववव गताथत्वान्नय कत्तव्यत्युपसहनम्‌ । पतेन प्रजृतसुत
पट्‌न्या द्या इव्युदाहरणदुबणव्रस्तावे ऽसिद्धपरिमाषां माभ्यक्षारै
रुदाहतामन्तरङ्गम्बछाय इत्यतदुपलश्षणनया उ्याचक्चाणोऽपि केयर
भ्रेयुक्तः, विप्रतिषधच्ूचरस्थमाष्यतिरोधात्‌ । तस्मादिह सिद्धान्ततस्छ.
मन्यद्‌व वक्तव्यमिति । उच्यते, अन्तरद्धपारेसाषावा निरपवादस्वादं
सिद्धपरिभाषायास्तु "नाजानन्तयः (पऽमा०५१) इति सापवादस्वा
दुभयारावदवकता । विप्रतषेघसूत्रस्थ भाष्य त्वभ्युच्चयपरमेषेति भा
गचरत्तकारा' । केयरछधुविवरणाद्‌ या९प्येवम्‌ । बहद्विवरणकारास्तु--
“नाजानन्तय'' (परर्मा०्५९) हति परिभाषा मास्तु । तञ्ज्ञापकतया
यत्सखम्मत तेनासद्धपारेभाषाया अनिप्यन्वमेव ज्ञाप्यते इत्याहू
आस्मश्च पक्षे विप्रतिषधसुत्रस्थ “नाजान्तयंः' इति भाष्यमप्यनित्यत्व
परतया भङ्क्त्वा नयम्‌ । अन्यथा है तत्व “अन्तरङ्ग बङीयः इत्यस्य
प्रस्याख्यान विरुध्येत । अत पव चत्तो “नलोपः सुपस्वर'' (पा०सूऽ
<-प-र) इत्यत्र नखापस्यासिद्धत्वात्‌ “ह स्वस्य” (पा०सू०६-१-७१)
दात तुक्‌ नत्युपक्रम्य सान्नपातवहिरङ्गपारेभाषाभ्या गताथेतामाशज्ख
परेभाषद्वयस्यप्यानेलयता ज्ञपयतु तुगश्रहणमिस्युक्तम्‌ अत एव
तत्र मश्ररण्युक्तम्‌--वाहिरङ् पार्भाषाया अनित्यत्वात्‌ धया" "साः इत्यन्न
वहिरङ्गमाप त्यद्ाद्यत्वमर्तरङ्ग टापि नासद्धमिनि। तथा ध्व्रतिदीन्नः
इत्यादे सद्धयप्यास्द्ध पारेभाषाया अनित्यत्व स्वाीङ्ृतम्‌ । अत एवच
'अक्षद्यः' इत्यत्र यलोपे कार्ये उर्‌ नासिद्ध इति दिक्‌ ।

एतद्‌पवादश्च अछृतव्यूहा. ' (प० भा० ५६) इत्यादिः । उत्सगाप
वाद्‌ यद्वेयारम्यानेत्यत्वे स्थते रक्ष्याुरोध पव व्यवस्थाहेतुरिति
सवे सुस्थम्‌ ।

स्यादतत्‌ । पूचस्याते सम्बन्धसामान्य षष्ठी । सम्बन्धश्च द्वि
वधः --कायत्वन नामत्तत्वन तवा । पव विच्श्महण वविनेव समास
द्यस्य फर ठकुञ्यम्‌ । वधिग्रहणे सत्यापि हि पूवस्मार्निमित्तत्वनाधिता
दत न्यास्ययमचः, अन्यथा "हं गाः इत्यत्न गकारात्परस्य विधो बुद्धेः
स्थानिवद्भावाद्‌ “"पङ्हस्वात्‌” (पा०सू०६-१-६९.) इति सम्बुद्धिखापः
स्यात्‌ । 1

सत्यम्‌ । वचि्रहण यागवेमागाथम्‌ । तेन "पूवस्य विधो स्था

विधिशेषप्रकरणऽतिदे शसूत्रम्‌ । २९२

निवदेषः शति नियमाच्स्वाश्चय व्याचत्येते । यद्वा, साऽस्तु योगविभागः ।
वरिधिग्रहणस्ासथ्योद्धिधिमान्रे स्थानिवद्भावो मविष्वति दाख्ीयेऽशा-
स्लीये च तेन "परयति' इत्यादो चच्यमावोऽद्याद्लीयोऽपि सिध्यति ।
नन्वेवमपि पूवेसूत्रादेव विधिग्रहणमनुवतैयिष्यते ? सत्यम, पुनविधे
प्रदणात्‌ द्वितीयो नियमः क्रियते--पूवैस्येव विधो स्थानिचन्न तु पूवे.
परयोर्विधाविति । तेन शेयतु ` इति सिद्यति । अन्यथा हि इणो.ऽतुसि
“द्विवचनेऽचि › (पाण०्क्ु०९-१-५९) इति यणादेशस्य स्थानिषधपातिदे
च्ाद्‌ द्वित्व कृते द्वित्वकारे यणोऽपहारात्‌ पुनः प्रचुच्तिवेखाया व्याश्रय-
त्वेन “्वाण्योदाङ्घ वलीयः (पण्मा०५५) इत्यस्मिन्नप्रद्रत्त बवणेमात्राश्रय
त्वेनान्तरङ्गत्व^त्तवणदाघ. स्यात्‌ । न च (अङतव्युहाः'' (पन्मा०५६)
इति यणिति वाच्यम्‌, निमित्तविघाताभावात्‌ । तेऽपि यणि स्थानि
वत्वन सवणेद्‌्रप्रा्तः । ततश्च सवणदौोध कते ““अन्तादिवच्ः' (पा०
सू०६-१-८५) इत्यनेनाभ्यासग्रहणेन ब्रहादभ्यासहस्वत्वे "दीष इणः
किति (पफाऽसूु७-७-द९) इते दीधेत्वे कृत दौीधविध्रानसामथ्यद्िणो
यणमावे 'इअतु.*इति स्यात्‌ । सिद्धान्ते तु पूवेपर्यो्विंधो स्थानिवन्त्वा-
भाचान्नेमित्तवेघातेनारूतन्यूहपरिभाषयेणो यणि सिद्ध रूपम्‌ । यद्वा,
स्थानिवदिति वतिबङेनाभावोऽप्यतिदि दयते, उत्तरे द्विव चनादि
ग्रदणाद्धिङ्गात्‌ । विवित्रहण तु पृवेस्येव न तु पृवेपस्योारिव्येतदथै.
मिति दिक्‌ ।

इह स्थान्यदेशरानिमित्ताना याणां स[न्निवानाविजषऽपि स्थान्यपे
क्मेव पुकत्व गृह्यतेनतु आदेश्लापेक्ल निमित्तापक् वा देवाकरणःः
इत्यत्र आयादेश्लापत्ते, । तदुक्त म--""अचः पूर्वत्व विज्ञानादैच)ः सिद्धम्‌”
(भा०ई०) इति ।

नन्वेव 'सप्रा्ः इत्यन्न जग्भ्यादेशप्रसङ्कः “ण्यल्टो पोः" (कान्वा०)
इति पृवविप्रतिषधेन णिलोपे कृते ततः प्रत्ययलक्षणेन च्रद्धौ सत्यामेक्र
दे र विकृतस्यानन्यत्तय्राऽदि्रहणेन ब्रहणात्‌ । एव श्वाद्यात्‌ः इदयत्न वधा
देशश्रसङ्ग इति चेत्‌? न, आदिघात्योसपि स्थानिद्धाराऽ्नादिष्ठादचः
पूवेस्वात्‌ । नु स्थानिनः पूवैत्वेऽ्पि आदेशस्य किमायातम्‌ १ नह्यना-
दिष्टादचः पूवत्व लाम शाखीयं कायं, यत्‌ भस्थानिवद दिशः" (पाश्सू°
१-१-५६) इति पृचेसूत्रेणातिदिदयेतेति चत्‌ ? न; अनादिष्टादचः पूवैत्व
मुपजीव्य “भचः परस्मिन्‌ (पाण्खु०१-१-५७) &ति शाखे प्रवर्तयि-
तभ्ये “स्थानिवदादेशः” (पाऽसू०१-१-५६) इत्यस्य परच्त्तिसस्मवात्‌ ।
तथाच “अचः परस्मिन्‌ (पारसू०१-१-५६) हइत्यतिदेश्च एव श्ादख्ीयं

२३० शष्द्कोस्तुभप्रथमाध्यायमप्र्थमपारे ऽष्रमान्हिकि-

कार्य, तच्च पूरघु्रेणातिदि दयते इनि फलितोऽथः । अत एव नपदान्त
सत्र खवणश्रहण कृतम्‌ । अन्यथा नलस्स्ट्खाप इत व्चाद्भवन्नचुस्कासं
नानादिष्ठादचः पव इति तस्य रचेधा स्थानच्द्भ(वावरहत्सवणश्रहण
व्यमेव स्थात्‌ | नन्वव कज्नियकण्ड्ति. इति न स्यति । तथाहि
कण्डूथतेः क्तिचि अदोपयलोपयोः कृतयोरटटोपस्य स्थानिवच्वेनेवडिः
छते ऊकारस्यानादिश्यद चः पूवस्य स्थाने जातस्यावडः ““स्थानिवद।.
दे शचः” (पान्सु० १-१-५६) इनि स्थानवद्धाक्नानादेष्टाद्‌चः पृवत्वाद
“अचः परम्मिन्‌” (पान्सूु०१-१-५७) इतिस्थानिवत्वनाकारण उवा
य।दृठ)ऽ रावेन स्थानिवस्वादव “खपा व्यचि (पार्स्ू०६-१-६६)
ति वरापामावेन शटि च ''(पाणन्सुऽ<-२-७७ॐ) इति सौधं करने कण्डू
व{ति' इ(त प्राप्नात । य्तय स्थानद्वास पूते उवङ न नस्याद्‌, कस्य
तहिं ? वकारस्य । यश्य चार्‌ वकारस्य, न स स्थानेद्धारा पूवं इति।
तन्न, तेस्वुरितिदत्कण्ड इत्यस्य कण्डुच इति आदरात्‌, तस्य चक
ण्डुङ दत्यादेदे कन्तेव्ये स्थानिवद्भाव वदयम्मावात्‌ । उक्त हि~ “स
सपेपद्‌ादे शाः” इति । अन्यथा (निरादयः 'घात्यात्‌ः इत्यादावपि स्थाति
वद्धावान।पच्या भूरद्ैयिल्यापत्तेरित ।

अच्नोच्यते । अनादिष्टादचः पूवैवायाः स्थानिद्धारकत्वमनित्य, नप
दास्वसूतरे कण्डूचि, इति भाष्याद्‌ाहरणाञ्ज्ञापकात्‌ । "आतोऽचुपसतें
कः" (पा०स्रु०३-२-२) इनि दुचर 'क्वेवां सवज्र प्रसारणिभ्यो ड,
दति वादिकस्य तलघष्कमास्यस्य द पयालोचनयाप्येवमेव छभ्यते ।
तथा च त्र भाव्यम्‌-योऽनादिष्टादचः पूवस्तच्कार्ये स्थानिवतस्व ही
ति | स्थानिद्धारके तु पृस्व गृद्यमाणे सम्पूण. भघदह्क पएवासङ्गतः स्या
दिति तत्रैव स्फुटीकरिष्यने । तज्त्य केयरटस्त्वापाठत. |

एतन तितडमाचश्र तितापयतीति दरदन्त्रन्थोऽपि ञखाख्यातः |
त््रषिणौचिलोप कृते तस्य स्थानिवच्वाद्‌ “यचा ज्‌णितिः (प°
सृु०७-२-११५) इति उद्यमावरऽपि (अत उपायाः (पार्सू*७-र२-
१९१६) इनि बुद्धां आकार कृत तस्य स्थानिद्वारा उकारात्पुवत्वेन पुग्वि
धाद्ुकाररो पस्य स्धानिवच्वात्पुङ््‌ न प्राप्नोति । न च यस्य पुर्‌ आका
रान्तस्य, नासो पूवः, यश्च पूवे अकारः, न तस्य पुगिति वाच्यम्‌,
पकदे राचक्ृतस्यानन्यतया "सरचं सवेपद्‌देशा.' इत्युक्तरीत्या चाका

न्तस्यापे पृवत्वानपायात्‌ । तस्मान्‌ स्थानिद्धारक पृवेत्वमानित्यामे-

व्यव हरदन्तस्य शरणम्‌ ।

अन्न कचित्‌--^तिताप्रयतिः हत्यसाभ्वेव । तथाहि; तितड णिच्‌

विधिभेषप्रकर्णेऽतिदेशसूच्म्‌ । २३१

इति स्थिते टिकोपश्च धा्नेति अत उपधाया '' (पा००७-२-१६३६) इति
बृद्धिश्च , उमयो्नित्ययोः परत्वाद्‌ इद्धिः। चतष्चिरोपे छने स्वत पएवानाददे
एादचः पृवैमादन्तन तु स्थानिद्धारेति पुड्‌ न प्राभ्र।ति। तस्माच्छपि णिचो
गुणे छत एवि बृद्धावायाप्रे्ञे 'तितायतिः इति भ्वति । न च तेता णिच्‌
हति स्थिते अन्तरङ्धत्वादादृगुण शप्यथादेशेषतितयतिः इति स्था-
दिति वाच्यम्‌; शपि दहि गुणे रति द्धिरोचेः' (पाशछ्‌०द- १-८८) इति
वाधेनाद्गुणस्य निमित्तविघातस्याट्पत्स्यमानतयाऽकृतव्युहपरिभाषया
पृवमन्तरङ्गस्याप्याद्गुणस्याप्रचुत्तः। अङृतव्यूहपरिमाषा ह्यन्तरङ्कपरि
भाषाया अपाद्‌ इव्युक्तम्‌ । नच चपि युणस्य “भच परस्मिन्‌” (पार
सु०९-१-५७) दाति स्थानिवच्वाद्‌दृशुणस्य च निमित्तविघात इति वा-
च्यम्‌, पवेस्येव विधां स्थानिकव्द्धबो न तु पृवेपस्योर्विधाविः्युक्त
त्वात्‌ । तस्मात्‌ ततायानेः इत्यव साच्चु, न तु (तिनयति' "तितापयति
इति वा । चङि तु तिता णिच्‌ चड्‌ तिप्‌ इति स्थिते “'ततनेततिडडः ख
न्वेच्च'' (उ ००५४१) इति व्युत्पत्तिपक्षे “अनभ्यासस्य इति द्विव्वनिं
षेधे टिलोपस्य चङ्परनिहांसि स्थानिव्वनिषेघाद्‌ हस्व माते णिङे
तस्य स्थानिवच्वाद्‌सिद्धत्वाद्वाऽऽतालखोपाभवे दीघंकिधि प्रति स्था-
नेवस्वानिषेघात्सवणद्‌ाध अतनात्‌ इति वाने न 'अतितापत्‌! इति ।

अत्रद्‌ वक्तभ्यम्‌--परत्वाद्‌ इद्धिःरेन्यसङ्धत नित्यस्वेन खिरोषात्‌।
न च चद्धिनित्या “जचः परस्मिन्‌'' (पा०खु०१-१-५७) इति कार्यातिदं
दोन दद्धिप्रास्तावाप लक्षणान्तरेण प्राप्ुवचचनित्यःः इति न्यायेनानि
त्यव्वात्‌ । पव च हरदत्ताक्तिः सुष्टवव । किन्तु अनित्यत्वेऽपि स्थानि
द्वास्कं प्रृवत्वामह चत्यत ईत्यास्मन्नयं प्रमाण चन्त्यम्‌।

तदेव स्थानिद्धारक वा स्वतों वा उमयथाप्यचः पृरत्वमिह ग्रद्यते
इति स्थतम्‌ । विधीयते इनि विधिरिति कमणि किप्रत्ययः पूचैस्येतिं
रोच षष्ठा, अनुचादं पारेमाषाुपस्थानात्‌ । पुगाद्यागमेऽपि विधेये स्थः-
।नेवद्धाव । अच इत्यत्रतु आद्रा डहाते समामिन्चाहारात्‌ योग्यतावात्‌
स्थानिसम्बन्धलाभम, वष्ट स्थाने योगा” (पा० सू०१-» -४९) इत्यतः
पृवसूजेऽखवात्ततस्य स्थानग्रहणस्यदहाप्यनुच्त्तवंति भरस्िद्धः पन्थाः |

न्यासकारस्तु निमत्तापक्लमादृशाप्क्च चा पूवत्वमित्यपि पक्षौ
भाष्ये उपन्यस्त्वार्स्वाचकार । बेयाकरणादों तु बहिरङ्गयारेचोरा।न्त-
त्वान्न दाष ईत्याह्‌ । इद च नाजानन्तयपरिमाषाया वहिरङ्कपारेभः-
धाया ण्व वा अनेत्यतेति प्रागुक्तसुपष्टम्य समथेनीयम्‌ । अश्मिन्परच
विधरोते मावे किः, षष्ठी तु अनाभेहितत्वात्करमणीत्यपि सुस्थे ।

२३२ शब्दकोौस्तुभग्रथमाध्यायप्रथमपादे ऽ्मान्हिकि--

कि ठ निमित्तपक्षया पूरवत्वे स्यदाच्त्वस्य स्थानिवत्वात्‌ दभ्याम्‌'
ह्यादौ दीर्घो न स्यात । “दंचति*(पा० सू० ६-४-६५) इतीतवस्य स्था
निवर्वादिगन्तलश्चणो गुणो न स्यात्‌ द्यम" इति । तथा गुणघ्द्धथो'
स्थानिवत्वात्‌ 'खवनः श्लावक. हइत्यवावो न स्याताम्‌ | "दयोरकस्य"
(पा० सृऽ पए० ५-३-९२) “'देयश्णे (पा सू० ४-३-७७) “किरतौ
छने" (पा० सू० ६-१-१४०) इत्यादिनिर्देरोपषम्भनानित्यताश्चयण स
द्धिष्ठभिति दिक्‌ ।

पृवेत्व च नाभ्यवघानग्भं कि तु व्यवहिनसाधारण “तस्मिक्षति
निर्दिष्टे" (पा० सू०१-१-६द) इति सुतर निदिष्ट्रहणाद्िङ्गात, चङ्परः
निहासे निषेधारम्माच । नेन 'पटयतिः "अवधीत्‌ इत्यादौ स्थामिव
ड।वः सिद्धति । बध्ादेशो ह्यदन्तः ।

स्यादतत्‌ । "परयति' इव्यत्रान्तर्वचिनीं विभक्तिमाधित्य पद्त्वाज्ञ
दत्व प्राप्नोति । न च स्थानिवद्धावः, जरत्वविधो तत्प्रतिषधात्‌ ¦ स
त्यम्‌, कमसमपेकात्‌ प्रातिपादेकःदेव णिज्चुस्पत्तिरन त॒ सछुबन्तादिति
वक्ष्यमाणत्वात्‌, खुबन्ताष्णजिनि पक्षेऽपि इष्टवदित्यतिदिष्टथा भसंज्ञया
पदसन्ञाया बाधात्‌ । पटुमिव्यस्येव हि भसन्ञा पदृत्तेति कथं तन्न पद्‌
सज्ञा भरवत्तंत १ तत्र चा्रचरृत्ता कथन्तरमिकदेशविङते छभ्येत ? स्वि
णमाचद्टे खज्ञयतीत्यादौ हि भ्रातिपदिकाणण्णिजुत्पत्तिरिति पकषे्येपव
गतिरिति वक्ष्याम. । अवधीत्‌ श्त्युदाहरण तु भाष्यमते, आद्धैघातु.
कायाः सामान्येन सवन्तीति पूवस पवेपपादितत्वेनादधातुको पदेशे
यदकारान्तं तस्य खोप इति रोपसम्भवात्‌ । वारसिकमते त॒ छिङीति
परसप्तमीत्युक्तम्‌ । तथाच “अत्‌' "पत्‌" इत्यादाविवातो लोपो न प्राप
ति । अतत पव हलन्त पवायमादेश् इति तन्मतम्‌ । चृद्धिस्तु न भवति
“वध्यादेशे चरद्धितत्वभरातषेव. इति पूर्व्ुजस्थवाचिकात्‌ प्वम्‌ अ
खट्‌वकः' बहुखट्वकः" इत्यादो ““केणः"' (पार्सु०ऽ-४ १३) "आपो
ऽन्यतरस्याम्‌ * (पाञ सू० ७-७-१५) इति हृस्वस्य स्थानिवद्भावात्‌
ुस्वान्तेऽन्त्यापूतेम्‌” (पा० सू° द-२-१७६) इति -ूकाराकारस्यो
दात्तो न भवति, किन्तु “कपि पृवैम"' (पार सु° ६-२-१७३) इ्युक्तर.
पदान्तोदात्तत्वमेव भवति । भअचितीकः' बहूचितीकः' इत्यादो तु
“चिते, कपि" (पा० सू० ६-३-१२७) इति दौी्धंस्य स्थानिवद्धावा्चि.
शब्देकारस्य उदात्तता मवति । न चोभयत्रापि स्व(१)रविधोन स्था

1

[व

( १) “न पदान्त दतिसुजेणेति भावः।

विधिङेषप्रकरणे स्थानिवद्धावनिषेधसूत्म्‌ । २९६

निवदिनि निषेधः शङ्कयः, कोपाजादेशमचरवेषयः स इति वक्ष्यमाण.
त्वात्‌ । पव "पटूऽया' शुच्य." इति बहुभिचचकाररुदाहतत्वात्‌ मूद्धा
भिषिक्तमिति म्ये उयवहनमप्युद्ादरण स(४वेव, अक्तव्यूहन्यायन
प्रथमं पृ्चैयणादेश्ायागात्‌ । न चव (कञ्याः -हञ्याः शस्याद्‌ा "वुत्त
यणः," (पाण्सू० ६-१-१७४) इति वेमक्तरुदात्तत्व न स्यादेति वा
च्यम्‌ , स्वरविधौ व्यञ्जनरएविद्यमानवद्धावेन पूवेयणमवाधित्य त-
त्समाधानात्‌; नच पृ्स्मादपि विधे स्थानिवद्धावाध्यञ्जनमरव नेति
वाच्यम्‌ › रेफस्वादिष्टादेचः पृषवेत्वात्‌ स्थानिद्धारकस्य पुवेत्वस्यानित्य-
त्वात्‌ “निष्ठाया सेटि" (पा०सु०६-४-५२) इति सटप्रहणन पूवेस्मादपि
विधे! स्थानिदद्भावस्य अनित्यत्वाच । तस्मान्प्‌द्धाभिषिक्तमुदादर्णभि-
तिपक्चो नातीव दुष्यति । अत पव द्यश्रीयमाणायामेव प्रकतौ स्थानि-
वर्वाभिति पश्च अकुञ्याश्चामः” *अलुन्या हाम्‌? व्यत्यजन्याश्ाम्‌ः स्सय्या
शाम्‌ ह्यन्न क्रमेण ध्ये च (पाण्खु० ६-४-११३) हत्युरोप., “हह.
द्यघोः” (प, ० सुऽ द-७-१०९.); इतीत्वं, भ्ये विभाषा" (पाण्षू० ६-४-
४३) “रायो हिः” पाण्सु° ७-२-<५) इत्यात्व च प्राप्नातीति भाष्य
वात्तिकयोरुक्तम्‌ । यस्वन्तसरड्धं बलवदिति वा ऽक्लिद्धपरिभाषां बाधि
(पट्ञ्याः (सद्या? इत्युद्ाहरणनिराकरणपर भाव्य, तत्तु अकृतय्युहवच.
सोऽनित्यत।सिप्रायेण कथश्चिन्नेयप्रिति दिक्‌ ।

न पदान्ताद्ववंचनवरेयकोपस्वरसवणासुस्वारदीधेजश्चा डि धिषु
(षाऽसू० १-१-५८) ॥ पदान्तादिकमकेषु धिषु पूवण प्राप्तः स्थाने.
वद्धावो न स्यात्‌ । पदान्ते-'कानि सन्ति" "कौ स्त, । दृह यणावादेश्च-
याः कत्तेव्ययोः इनक्तारह्कापो न स्थानिवत्‌ । न चानादेष्टादचः पृषे.
त्वाकेरदादेव न स्थानिवदिति वाच्यम्‌, वाक्याद्षोदुध्ुत्य पदानिसतं
स्क्रियन्ते ईति पञ्चऽनादिशटादचः पृवेत्वस्य सत्वात्‌! न दि पदान्तर
निंरपेश्चमेव पदमिह राखे सस्कायेपिति नियम, “युष्मद्युपपदे? (पा०
२०१-४-१०५) इत्यादयजुशासनस्यासलगतिप्रसङ्गात्‌ । एतच्च ङ्गसश्चाघूत
केयटेन घ्वनितम्‌ |

केवरपद्‌ संस्कारपश्च (अदरद्रचः, इत्वादो “मचः” (पारसूऽद-४-
१३८) इत्य्ोपो न स्थानिवादेत्युदादार्यम्‌ ।

विधिराब्द्शभ्चह न कमेस्ाघनः । तथात्वे दहि कथधार्यो घा स्यात्‌
रोषधश्ठधन्तन खह सत्पुख्षो वा ? नाद्य , विधिशब्दस्य क्रियाश्चब्डतया
पुवेनिपातप्रसङ्गात्‌ । नान्त्यः, पदान्तस्य करिमिश्ित्कन्तव्ये न स्थानेव-
दिनि पयवसनेन क्व्‌, शद्यत्न बलो पापत्तेः, इन्दानर्दिषेषु दिरवन्रना-

२9

२३४ लाब्दक्योस्तुमध्रथमाभ्यायप्रथमपदेऽमाहिके--

दिघु अनन्व्थापत्तदच । नस्माद्भाच्साचन पवा ऽन्नरङ्ुट्वार्च । यत
धव क्वष्ठ्यन्तेन समासः । शुकाः "तटाः इत्यादा पद्‌सन्ञायां कत्त
इयायां “यस्यः (पा०स्‌०६-४ १४७८) इति छाप, स्थानेवदेव । नहि
("सवादु (एाण्दु० १-४-१७) दनि दूत्रण पदस्यान्ता वीये, येन
निदधः स्यात्‌| किठु क्ल्लामाचम्‌ । तन्नापि व्थोदरापल्चः । जदन्वाः
टि ना्कारत्वे "धूदेच्र्खद्धे न" (भा० इ०;) ईति निषघापत्तेः । पकदे-
्शिकखस्यनन्यत्वाद्‌ वेतस्कान्‌ ईइत्यच्र र प्राततः बाहेरङ्कर्श(सद्ध
त्दादेति चश्ष्थते । साष्यतु पदलक्ला्थाः पद्‌ास्ततां स्तोङत्य प्रे अन्त
दति भअसजापि पदकावापेति च द्धा समाहितम्‌ तज्रान्त्ये षड़कव-
द्वन लामथ्यादित्ति बोघ्यम्‌ | अचक्तबाडक तु पञ्चमे उश्यते }

दिवचने-सुद्ध्युवास्यः | स्थानिषद्धःकनिचधस्ामथ्योदेच बहिरङ्ग
पस्थिाषापीह न प्रवन्तते । "नाजानन्वर्थः" (पर्मा०५९) इति निषघाद्वा।

घरे षति निपातनादलुक्‌ दन्द्ह्च । वरे योऽजादेशः सन स्थानि
बत्‌ । शयावरः । यातेः “नित्य कोटिस्ये'' (पा०च्‌०३-१-२३) इति यङ्‌
""य्च यङ्क, › (पा०सु०३-२-१७द्‌) इति वस्च्‌ तान्नमित्तकोऽतो छो.
पः । खच आतो लोप इटि च (पान्चू०६-५-६४) श्व्यालरोपे क्तैव
न स्थानिवत्‌ । नन्विह परनिभित्तकत्वपेव नास्वि, अआद्धधातुके इति
दिषयसत्तम्यभ्युपगमात्‌ । अत एव हि “अकच यत्‌ (पान्सू०३-१-९७)
द्वि सुचऽज्चरहणे छतम्‌ । अन्यथ) दखछन्ताष्ण्यतो विजशषविहिनतयाप
रिदाषःदच एव यद्धविष्यति कि तेन ? दिषयसप्म्यां तु दित्स्यम्‌ "धि
सस्यम्‌ शत्याद्‌ावजन्तभूत पदादपि यत्छिद्धये अञ्प्रहणपिति ध्यतेाऽना-
वः (पाण्हू०द-१-२१३) इत्याष्यद्‌।तङ्खिध्यति । सस्यम्‌ , वरेग्रहणेन
पग्श्चक्तमी पक्षो ह्ाप्यतें ! तथा च “अयुदात्ततद्च दटादेः" (पाज्दु०३-
२-१४२) इति घ्र आदिश्रहण कतम्‌-- हलन्तादिति मा विज्ञायीति ।
अस्ति च हडङन्तविद्चिदणस्यं व्वावत्ये "जुगुप्सन्‌ › 'मीमांसमः' इति।
विषयसक्तमीत्वेत्विहापि अतोरेोपि दलन्तत्वाद्युचा माव्यमेरति हलन्व-
विक्चाषणचेयथ्यौस्छामयथ्यैदिवादिपरिग्रहचिद्धौ हर इत्येव चयात्‌ । प्वश्च
यतिर्ङ्र्तात्‌ क्तिचि अतो छोपे यङापिधि पति स्थानिंवस्छतिषधा
द्यटेप च (वाया दति स्थिते यङ्कार्छोपस्य स्थानिवच्वाद्‌ “साते
ल्छेप शरः च” (पार्षु5द-४-दछ) इत्याकारखपे पुनयरोपे यानिरत्ि
भवनि । न चख पुनराकारयकारयोखोपे सति क्तिच्अत्ययमाच्र श्रुयतेति

[च्यम्‌ , आह्धापस्य स्थानेकच्वात्‌ चिभाद्ुङ्न्यायनासिद्धत्वाद्धा ।
चोप उदाहरणान्तरमपि । तद्यथा-कण्डूवतः क्तेच्‌--कण्डूतिः।

विधिरोषप्रकरणे स्थामिवद्धावनिषेधधरू्म्‌ । २३५

क्तिशक्िति तु काशिकायां प्रमादः । “अग्रत्ययात्‌” (पान्सू-३-३-१०२)
त्यनेन बाधात्‌ न च श्ञात्ि. इत्यादा विवेद अवादित्वकस्पनं बहुन
ग्रहण वा श्ररणीकरणार्हम्‌ , भाष्यकारेणेव 'कण्डूयाः इत्येव भवित
व्यामिति वदता एनस्यापशन्दतोक्तेः। तस्माद्य क्तिजव ¦ दतःऽदहाष-
यपौ । अद्खापस्य स्थानिवत्वादुवङ्‌ | वत “च्छवोः दु? (पः०तू०
६-०-१९.) इत्युट्‌ । न चव्य पि स्थानेवत्वम , आदेष्टाद्चः पूवत्वाच।
अत पच्च ऊढ पुनख्वङ््‌ न भवति । “सवं लवपदाद्शाः" (मा०६०)
इत्या धित्य स्थानिद्धास्क पुवत्व यद्यपीह वक्तु शक्ल्यतः भाष्यमते छो-
दुव ' पोयुव." इत्यादौ यथा, तथापि स्थानिद्धारक पूवेत्वं क चिर्क्मे
चनि पूवचुत्र एवाक्तम्‌ । तथा तितेवङन्दात्‌ क्तिच्‌ अद्ठेःपयलोचयाः
निष्ठीतिः इति स्थिते यह्ुःपस्य श्थानिवच्वादियङ्, यलोपः । तेष्ठितिः
तथा पेवीयतः क्तिचि अर्लोपयलापयो.""एर्नेकाच ›"(प०स्‌ ०६-७४-८२)
इति यणि यलोपे छते "प्तिः" इति भवति । “ज्ञो तनूकरणे यङन्कानू
किचि अद्ोपयलापा.ऽऽद्खोपेषु ““पूवेजा सिद्धे नः' (भाग्द०) इति स्था-
निवश्वनिषे धात्‌ “छन्चां ष." (पा०सु०८-२-३६) इति षत्वे छते शश्वद,
इति भति । एव चचीयतेशदेकिरिति दिक्‌ ।
तदेव वरेयखोपेति नेक निमित्त किन्तुदधे इति स्थितम्‌ ।
कोचिु घरं श्ति हकार प्रश्छिष्य हकारे परनो विधौ न स्थानिव
दिति व्याचख्युः | तेनाऽऽमरकयाः फरमाय्मरकम्‌ गनत्य बृद्धन्लसादि-
यः (पा०दु०७-३-१४७) इतति मयद्‌ । “फर दुक्‌” (पाण्ष्‌०४-३-
१६३) तता "लुक्‌ तद्धतद्धुकि' (णन्सू०१-२-४९) दति ङीषा छर्‌ 1
स च “यस्यः (पाऽचु०द-४-१९४८) हति सखोपन स्थानिकत्‌ । पृ्क्छ-
व्याश्यनि तु शुका दुत्त न स्थानिवत्‌“ इति चचन करिष्यते । तत्न च
द््ामसि "नपु्लक भावे क्तः" (पाण्षु०३-३-११४) दुङन स्थानिव
दिनि कङितोऽथः।
स्वर~-चिक्रीषकः । सनोऽतो रोपो “लिति (पारसु०६-१-१९३)
दात ककारकारस्याद्‌ाचत्वे करव्यं न स्थानिवत्‌ न च "दिनि"
(११० ६०द-१-१२३) हत्यश्यारस्मससथ्यम्‌ 'कार्क. इत्यामे लाव.
कादात्वातु । मध्ये तु 'आकर्विक्तः' इव्युद्‌ इत, वापाततः, छो छि
रेव लामथ्यात्‌ स्थानिकद्धावरनञ्यवधाने सत्यपि लिस्स्वरस्य इदच-
वात्‌ “इनान्तः ईत्यादौ कुत्वववत्‌ ।
सकण चुस्वारयो ~लिष्डं पिण्डि) इन्सारल्ोपोऽच न स्थन
घत्‌ । अनुस्वारस्यानादिष्टादच, पूवेत्व तु स्थानिद्धारेत्युक्तम्‌। द

दद शाब्दकोख्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपादेऽमाहिक्े-

पि सवणेन्रहणमनिणानुस्वारोऽप्यक्षिप्तु शक्यते तथापि विदिषापेक्षं
ह्ञापकमि्यीपि सस्मव्यत ¦ तथाच यजन परसवणप्रसलङ्कः शचिषानति
हव्यादो, तत्र स्थानिषद्भाव निषेद्धुमनुस्वारप्रदणम्‌ “अचः परस्मि.
न्‌" (प०द्‌०१-१-५७) इति सत्र उक्तरीत्या “अभ्यासस्यासवर्णे"(पा०
सू०&-४-७<) इत्यादिषु सवणे इति निषघस्य लन्धावकाक्चतवा शशि
ष्टि” हस्यादेरपि अस्ति द्ापत्त थेति दिक्‌ ।

दीं -प्रतिदीष्ना । इद॒ “हदि चः" (पा ०स्‌०८-२-७७) इति द्धि
ऽद्धोपो न स्थानिवत्‌ । यच कारिकायामुक्तम्‌ “उपधायां च (पार
सृ०८-२-७८) इति, तत्प्रामादिकम्‌ । तथाच “उपधायां च (पा०्चू°
८-२-७८) इत्यत्रोक्तम~प्रतिदी चेन्यज "हार "च (पा ०स्‌०८-२-७७)
इति दीधे इति । यद्धा, माचारक्िबन्तात्‌ “किप्‌ च (पा०स्‌०३-२-
७६) इति कपि समाधेयम्‌ । नन्वेवम्‌ “अनुनासिकस्य क्रिन्चरोः"
( पा०सु०६-७-९५ ) इति दधे स्यात्‌ ? सत्यम अछतव्यूह परिमा
षया भाविनमद्ोपमालोच्यान्तरङ्खोऽपि दीर्घो न करिष्यते, 'जभ्ुष.
इत्यत्र डागपनक्रारदेराववेति बाध्यम्‌ । नतु स्थानेवरवाभावश्पि'्य
सिद्ध बहिर्ङ्म्‌'' (प०मा०५० ) इत्यद्टःपस्यासिद्धत्वाद्ीधों न स्यादि.
ति चत्‌ ?न, कृतितुञ्विधिग्रहणेन बहिरङ्परिभाषाया अनित्यत्वस्य
क्चापिनत्वात्‌ , यथोदरापश्चे षार परिभाषां प्रति दौीधंस्यासिद्धनया
ऽन्तरङ्खाभविन परिमाषाया अपधवृत्तेश्च |

जकशि-सग्धिश्च मे, चन्धान्ने दरी! तथाहि, अदन श्धिः। अदेः
क्तिनि “बहुल छन्दसि" (पाण्छु०२-४-३२) इति धस्छादेश्चः । "धमि
भसोहलि च" (पाण्ु°द-४-१००) इत्युपघारोपः । (इलो दि"
(पा०घु०८-२-२६) इति सकारलाप "धिसकारे सिचो रोपः" श्त्यस्य
भाष्यद्कतानाश्नयणा च्‌ । बत्तिकमते छान्दस वणेखोप । “द्षस्तथोःः”
(पा०्स्‌०८-२-४०) इति धत्वम्‌ । न च तरिमिन्कन्तेव्ये पृवस्माद्पीति
स्थानिवद्भावः पञ्चमीसमासस्यानित्यतायाः प्चुत्र पवोपपादितत्वात।
धस्य (द्खाञ्जर्‌'' (प।०स्‌ ०८-५७-५३) इति जदत्वे कत्तव्य उपधालोपो
न स्थानिवत्‌ । समाना ग्धिः क्षभ्धिः "सहस्य स सज्ञायाम्‌" (पा
सू०६-३-७८) इति खू्रात्स इत्यनुवत्तेमने "'समानस्य छन्दस्यसुद्धषर-
भूस्युद दषु" (पा०स्‌०६-३-८४) इति सत्रेण समानस्य स्तमावः। ब.
ञ््राभिति भसेखार्‌ । तसस्ताम्‌ । शपः ददु 1 अन्तरङ्गत्वादु द्विर्वम-
भ्यासकायेम्‌ । ततो “'वस्िभसोः' (पान्सू०६-७-१००) श्च्युपधालोपा-
द प्राग्व )

विर्धिशेषप्रकरणे स्थानिवद््ावनिषेघष्तूचम्‌ । २३७

चरि~-जक्चतुः, जघ्षु' । घसरिनू अतुस्‌ उस्‌ च । “गमहन? (पा०
सू०६-७-&८ ) इत्युपधारोप 1 “लर च” (पा०सू ०८-४७-५९) इति च.
त्वे परति न स्थानिचत्‌।

तत्र वासिकम्‌--"“स्वरदीधयलरेपेषु खोपाजदेक्षो न स्थानवत्‌”
दति । तेनान्यः स्थानिवदेव । पञ्चभिररास्निभिः कताः पञ्ारत्नयः।
वदे तु पश्चारल्न्यः । “जसादिषु छन्दसि वावचन प्रार्‌ णो चङ्म्युप-
धाया ” (कार्वा०) दाति गुणाभावे यण्‌। तश्य स्थानिवद्भावाद्‌ “इग
न्तका” (पा०खू्‌°दै-३-२९.) इत्यादिना पूवपदप्रकृतिस्वर इत्याष्टुः ।
यद्यपि “अ्लिद्ध बहिरड्म्‌' (पण्मा०५०)इत्यननापीद सिध्यति तथापि
अक्ृतव्यृहपरिमाषामाधित्य योज्यम्‌ । 'अचितीकः' 'अखट्‌वकः' इत्यञ्च
^दूस्वान्तऽन्त्यात्पृवेम्‌ः (पाण्सू० ६-२-१७४) श्यस्य क्रमेण पदुत्यप्र
बरत्त फठमिति तु पूवघृत्र पवोक्तम्‌ न च तज बहिरक्परिभाषायाः
प्रसखज्ञोऽस्ति।

कियाः, गियौः । व्युत्पत्तिपक्षे “दरि च” (पा०सु०८-२-७७) शति
दीघः ध्राप्तो यणः स्थानेवद्धाकान्नभवति । “अच इः” (उण्सू०५८८)
हत्याधकरे “भुजः किञ्च (उ०्घु०५९९) “कग रापृक्कटाषेाङछिदिभ्य-
ञ्य? (उ०सु०५-९-२ ) इति ईइ सच कित्‌ । यत्त हरदत्तेन न्यासङ-
ता च "कृग्रारचचः” इत्युपन्यस्त, तत्‌ कचदुणादिनच्त्तो अन्वेषणीयम्‌
वायवो. शद्‌ यलोपो न ।

आस्मश्च वात्तके स्वेरप्महणमाच्रमाचनश्यकम् । "कियोः' गिर्योः
इति तु “उपधाया चः' (पाऽसू°८-२-७८) ति सूत बुत्तिकारोक्तरी
त्या उणादानामव्युत्पाच्पन्षालम्बनापि सिद्धम्‌ । वायो › इति तु बहि.
रङ्गस्यास्ि्धतया सिद्धम्‌ ।

किद्युगुपधात्वचङ्परनिहांसक्रत्वेवपसख्यानम्‌ । पूर्वत्रासिद्धे च ।
तस्य दोषः सयोगादिरोपरत्वणत्वेषु । अस्यार्थः क्वे विधि प्रतिन
स्थानिवत्‌ । छुवमाचक्षाणो लोः। भ्र णिचि यष्टिङोपो यश्च कवौ
णिरोपस्तदुमये “्छेवोः इड्‌ (पाण्वु०६-४-१९) दति वकारस्य
किंवनिभित्ते ऊडि कन्तव्य न स्थानवत्‌ । “एत्य घत्यूरष्चु" (पाण्सू०द-
१-८९.) इत द्ध । तथा पिपारषि ब्राह्मणकुलानि इति 'दाघीवे-
चाटाम” (पामन्ष्‌०१-१-६) इतिखुत्रे यदुदाहनं तदपि कवौ विधि प.
तीति न्याख्याने एव सङ्गच्छते । क्वो दुघ प्रति न स्थानिवदिति ञ्य.
ख्याने तु लो. "पिपदटिषिः इत्युभयमपि न सिद्धधेत्‌ , निच रिलोप-
स्य स्थानिवद्भावे ऊर ऽखम्मवात्‌ , पिर्पाटषतेरपत्यये अतो खोप

२३८ शब्कौस्तु भप्रथमाध्याथप्रथमपदेऽष्टमाहिके-

नवुत्कवडुकचन श्या सछक्षण जुन कत्तव्य अता खपर्य स्थानिव
च्वनिषधेन तुमूधलङ्गार्च | पतख्च ""दाधाववारम्‌ः' (पफाण्सू०१-२-६)
ह्यते सूत्रे कण्ड्वादेषूज्र च मेश्चत्रन्थे स्पुटम्‌ । कयाऽपि "दोाच्ीववी.
टाम्‌" (पाण्घुर१-१-६) इत्यच्च कवा वाधि प्रतत्यथा व्यवरस्थितोन
त॒ क्वो द्ध न स्थानिघदितीत्याह। अत्र स्वास्थ इति वदना
क्तौ दत्तन स्थानिवदिति पक्षोऽपि कवचिद्‌ाश्चीयते पव; नियमः
पर नास्तीति द्ुचितम । दुुत्तभिनि नपुलके भाव क्तः। एवश्च स्यु
गमान्‌ पद्‌: त्वम्‌ अदमिनि सिद्धम्‌ । तथाहि, ““ख्यत्यात्परस्य'' (पार
सू०द~-१-११२) इतित भाष्यम्‌-सलर्ख'यतेः सख्युः टूनायनटन्थुरि
नि! ततर सखीयतेः किवेपि अलाप यापे अहःपद्य स्थानिवद्भावात्‌
परत्वाचत्क्विलेष बाधित्वा 'ईकायणचि' (पाण्चू० ६-१-७७) इत च-
ण्‌ स्थात्‌ । ततो रोपे सक्छ. "लूनः ईते स्थात्‌ । अन पव क्वो दुत्त
न स्थानिवदिति तच्र यण परिजहार केयर; ।
तथा “उगिदचाम्‌” (पा०घु०७-१-७०) इति सूत्रे अधातुभरतपूरै

स्यापि नुमरथमधातुत्रहगामत्युकन्वा गोमस्यतस्प्रत्यये मामरान्‌ः इत्यु
दाहत भाष्ये । तचच्राप्यद्ोपस्य स्थानिधच्वात्स्वनामस्थानपरस्व ना
स्तीति चुमन स्थात्‌ । न चाधातुग्रहणसामथ्यरस्थानिवद्धालतव्य-
वयि सत्यपि चुम स्यादति चाच्यप्‌ , साचारकिविवन्तान्‌ किवप्चःः
(पा०सु०३-२-७६) इनि क्वपि चरितार्थत्वात्‌ । तस्मात्क्वो ुप्तने
व्येव श्रणम्‌ ! ननु गोमत्यतेगभरतत्तेदां उमथापि, गोमान्‌ इति न
सिध्यति “अत्वसन्तस्य (पः०यु०६-४-१४) इति दा्घदिधौ अघातो
रिति विक्दणात्‌ । सन्यम्‌ , नत्राघातु्रहणस्खन्तस्येव विश्चेषणं न.
त्वत्वन्तस्यापीति दक्ष्यमाणत्वान्न दोषः!

तथा 'येनर्बाघस्तरदृन्तस्य', (पा०सु०१-१-७२) इति सुच “केवल।ऽपि
पाच्छब्दाऽस्ति। पादयतः पात्‌ , पद"! इति माष्यम्‌ । अच्ापिस्था
निवद्धावाद्वधवधानेन पद्मावो न स्यात्‌ । कचे दुत्त नेति क्िध्यत्ि ।
सतव पव “पादस्य पददस्त्याहिभ्यःः दति न सुजितम्‌ । प्रतिपदोक्त
स्यास्यैव पद्‌ दशो म। भूत्‌, किन्तु किंवबन्तस्यापि यथा स्यादिति।
एवञ्च "पादस्य रोपः (पारघु०५-४-१३८) इति गुसानदेश् कुवा
दुचकृतच क्वो लुक न स्थानिवदिति क्ञापितम्‌ । तच्च क्वाचित्कामति
त॒ प्रङृतघुत्रस्थनैव विक्ञायते कंदी लुक्च नेति भाष्यस्यार्थः, विश्चब्दमा-
हात्म्यात्‌ ख्यत्वात्वूजा द भाष्यास्चेति उ्यवस्थितश्चन्द्‌ प्रयुञ्जानेन कव.
टेन भ्वनितम्‌ ।

विधिशेषग्रकरणे स्थानिवद्धावरिषेधसूच्रम्‌ ! २३९

युष्पानाचष्े युष्मरयति । वत" किव्रपि णिखोपे सौ न्त्वाहौ सोः
(पा०सु०७-२-&९) इष्चे कत्तव्य णाप न स्थानवत्‌ । तदुकभ--
स्थालिवत्व च णेरत्र क्वा दुत्वाश्न चिदयते । इति
स्थ{निवरवाकषिति ! छपस्येति शषः । णे` कवे ट्ुषत्वादिव्यन्वयः ।
यस्त ताहि कवौटुत्तभित्यपि नित्यमेव । तावताऽपि कवमाचक्चाणो
स्रिन्यस्य सिरत चद्‌ ? न. "पिपांखषदत्वस्यासद्पसङ्त्‌ ।
देवयनेदयुषिाने तु इद्‌ कथटन यदुद्ात्हत कवी दु नति सिध्यतीति,
वक््यायभादहायः-यद्यषाड क्वो विधि प्रन्युट्‌ लिद्धः, तथापि तस्य
निद्रा अनादेष्टादचं पृवत्वेन ।भखोषस्य स्थानेक्द्धणवाद्‌ "अचा
ङिगाच? (१९ ०७-३- ११५) इने छुद्धप्रखङ्गः । सस्मत्क्का दुत्त नं-
स्रव रारणम्‌ । यन्तु "लोए वध्यो ” (पा०सू ०६-१९-६६) इति सूत्रे कण्डू
यततः कष्जरनःदप्रत्यय "कण्डूः" कण्डुदो' हति व्युल्यादवन्‌ कैयट आह
अर्ल पस्य स्थाःनिन्द्भाबाद्यण्‌ | वस्य ऊट्‌! न च उठे कर्तव्य स्था-
निवच्ेन भनिवन्यः स्यादिनि वाच्यम्‌, वकारस्यादिष्टादचः पृवे-
च्वादिदि, तन्त स्थानिद्वारक पुवेत्वमनित्यमित्याश्चित्य। वद्रत्यावु
'दयूः* इत्यपि सुस{धमेच ।
ननूभयधापि ष्दयुर? इत्यत्र परस्ययलश्चणेन चुद्धिः स्यादेवेति चेत्‌ {
न, बाह्रस्य अडो राद्ध धत्याक्तिद्धत्वात्‌ । प्व स्थानिवद्भवति सत्य.
पिन काचित्क्षतिः, बहिरङ्गत्वनैव सवंख्माधानात्‌ । तस्माद्‌ दयु
रिति प्रक्लद्येऽपि सिद्धयनीव्येव सस्वम्‌ । नन्वेकदेशविक्तस्यानन्यत्वा
दिव ओत्स्यादेत्ति चत्‌ ?न, निरनुकन्थपर्रेमावया अधातुन्रहणासुब
सैवा (अश्चद्यः हत्यत्र न आदिति दिवओन्घृत्रे भाप्ये पव स्पष्टत्वात्‌ ।
यद्यपि “उगिदचाम्‌” (पा०्सू०ऽ-९-७०) इति सूते भधातुमूतपूवाषि-
त्यथेस्तथापीह शाब्दाधिक्ार इति भावः । पनेन "हदि चः" (पा०-
सु०-<८-२-७७) इति दीघ. ष्दीव्यतिः इति नासष्ातुप्रकरणे कोसमुकतीभा
सादो प्रत्युक्तौ । द्विवाडद्िरिति न्यसोादितदू्रण डिविरिति बदन
मा धकारप (हदिव्यत्ते' इनि हस्वम्रेकोपज्ञगाम ।
कनम्रयुनसान, । डिवचनादो तु "ओः सुपि" (पासु०६-४-८२)
इते यण) (द्याः दय १ इत्याद खलपुवत्‌ । कण्डूः, कण्डुवो, कण्डुवः,
इत्यादि तूबडव सयोगपृचकतया यण्योऽप्राप्तरिति ईडिक्‌ |
अत्राय स्ह
सख्थुगोमान्‌ पदश्त्व च क्वो दुस्य निददरेनम्‌ ।

क, +

अनित्यत्वे पिपडिचि क्वौ विधो लोद्धयोदयुः ॥

२७० शान्दकोश्तु मप्रथमाध्यायप्र थमपादे इषमाहिके--

लक्‌ न स्थानिवत्‌ । आम्रङक्याः फलम्‌ आमलकम्‌ । कले लुकः
प्रत्याख्यानपश्च तु पञ्चमः पट्वाभेः क्रीतः पञ्चपदुारेत्युदादारयम्‌।
तथा पञ्च इन्द्राण्या ऽग्नाय्यश्च देवताऽस्य पञ्चेन्द्रः पञ्चाग्नि, ङीपा
सन्चियुक्त आसुक्‌ पेकारश्च यते न च सन्नियोगशिष्ठन्यायेन नि.
चत्त , परताद्धनल्ुङ्गनेमत्ताया ङषनिचत्तः पूचेयोराचुगकारयो
वुत्तो कत्तव्यायाम्‌ “अचः परास्मन्‌'' (पान्सूु०१-१-६७) इति स्था.
निकसखात्‌ । येतु पवाक्तरसत्या वरहे दनीकारप्र्छेष कुवन्ति तेषा-
मिह द्ुग््रहण न कायम्‌ ।

उप घास्वे कत्तेव्ये न स्थानिवत्‌ । तन परिखाशब्दाच्वातुरथिके अ
णि छते "चद्धाद्केकान्तखो पधात्‌" (पाण्यु०४-२- १४७१) इति पारिख
शब्दात्खोपधलक्चषण छप्रत्यये 'पारिखीय ` सिध्यति । अन्यथा उपर
धासज्ञायाः पूवविधित्वन तत्र कद्देग्यायामाह्टाप. स्थानिवत्स्यात्‌ । न.
न्वव परयातः हत्याद्‌। इद्धः स्यादति चत्‌? नः, य्रापधासक्ञामुप
जीवय प्रत्ययो विधत्सतस्तजेवाय निषेध इति भाष्ये स्त्थिनत्वात्‌।
अत्र चङ्परानहासग्रहणमव ज्ञापकम्‌ । कथ तहिं भाष्ये यलोपे सौ
री बलाकाहत्युद्राहरण दा उपधाविधां नेत्येव सिद्धमिच्युक्तमिति
चेत्‌ १ अनास्थावादमान् तदित्यवेहि । तत्र हि “तनेकाडेक्‌ (पाण्सू°
&-३-११२) इत्य ण्णन्तान्डप्यल्ोषद्धयस्यापि यखापे कत्तव्य स्थानिघ-
द्वे नषिद्ध समानाश्चयस्याणो केोपस्याभीयत्वेनासिद्धतायां यदोषः
सिद्धधतीत्ति यलोपे न स्थानिवद्रित्यस्यैव 'सोसै' इव्युदादरणम्‌ । उ-
पधात्व त्र छोपे उपयोगि न तु परस्ययविघािति स्थितम ।

चङ्परेणो यो हृस्व स चङ्परनिह्सस्तन्न न स्थानिवत्‌ । वा
दिनचस्त पयजेतवान्‌ अववदरद्वाणा परिवादकेन । प्रथमाणिचो खो
पस्य स्थानिवसादनुपधाकार इति “णौरडि' (पान्सू०७-७-१) इत्यु-
पवाहृस्वा न प्राप्नोति । गिसामान्यग्रह णदिप्येतात्छद्धम्‌ । शद तदाह
रणम्‌-वारि अस्यत अवीवरत्‌ । न च “नाम्लोपि (पारस्‌०७-४ २)
इति निषेधः शङ्क्यः, "परत्वाद्‌ बृद्धो सख्यां रिखोपः इत्युपगमना
ग्छो पित्वाभावात्‌ । अत एव द रुकटेत्यदन्तनिप। तनं साथकम्‌ ।

कुत्वे न स्थानवत्‌ । अयैयनेरोणादिकः कप्रत्ययः, अक्षैः । पाच
यतं; क्च, पाक्छः “चाः कुः" (पा०सु०८-२-३०) इते कुत्वे णाप
न स्थानवत्‌ । इद खत “जश्चवुः"इत्येव सिद्ध विधिश्रहणं दन्हाश्रयेण
विध्यन्तरपसग्रहाथम्‌ । तदश्युत्पादनायथं च “किवद्ुरा'"इत्यादि चात्त
कमिति निष्कषंः । त्रापि क्िविचङ्परनिदासोपधाना म्रहणमाचदय-

विधिश्चेषपरकरणे स्थानिवद्धावनिषेधघ्रु्म्‌ । २४१

कम्‌ । लुक इकारपरदछेषेण गतायस्वालक्कत्वस्य पूवेत्रासिद्धीयत्वाच्चत्य
वघेयम्‌ । “चजोः (पान्ल्‌०ऽ-३-५३) इति कुत्वे बवोदाहरणमन्वे-
षणीयम्‌ ।

पूवै्ासिद्ध च न स्थानिवत्‌ । पापच्यतेः क्ति, पापक्तिः । खा-
यल्यतेयष्ठिः । पाचयतेः पाक्ति । याज्यतर्याषठिः । इहद्टोपणिरोपो
कन्व घन्धयोने स्थानवत्‌ । पव छेदयति । दोहयतर्दौग्धि. । वेश-
यतेदष्टिः । दाशयतडाश्िरित्याद्यद्यम्‌ ।

न्यायसिद्ध चदम्‌ “अचः परास्मिन्‌?"(पाण्सु० १-१-५७) शत्यतिदेश्ष
भान चप्रादस्थस्वासद्धतया तस्मन्‌ कन्तव्येऽतेदेश्याप्रक्षिः । न चव
स्थानिवतस्‌ व्रस्याप्यध्रञ्त्तो श्यामः इति विसो न स्यादिति वाच्यम्‌
“श्रत्ययः* परश्च, (पा०सू०३-१-१,२) इत्यादिनिर्दैशेः “मो भमो
अघोः (पा०खु०३-१-२) इति दु्रस्गय्रहणेन च तत्थवृत्तर्नापितत्वा-
4 ~, £ € ¢ ९ ४०

एव स्थतं द्धवचनसवणानुस्वारदीघजक्चर, सूत्रे न पाल्याः।
कि तु नपदहान्तवरेयलोपस्वरेष्विव्येव पाल्यभिति भाभ्यवार्तिकयोः
स्थितम्‌ ।

स्यादेनत्‌ । यदि दौधेग्रहणं त्यज्यते त्वि साक्षामिके दीश्चविधौ
स्थानचद्भावः प्रसज्यत । तथा च गचिष्णमुखाः' (पान्सु०६-४-&३े)
त सूज यङ्त्ताण्णजन्ताद्धा णे ततार्‌चाणे 'अश्चकश्ासिः 'अक्ामि
दात यददाहयत, तन्न सच्यत्‌ । न च दीघच्रहणसामथ्यौत्स्थानिवद्भा-
वबाधः, कमाणङ्खूचे हरदन्वाद्यक्तरात्या “चिण्णमुलखोर्दघः (पान्सु9
६-४-९३) इत्यज् केयरादक्तरीत्या च 'अहिाडः "अदी इत्ये्तस्सि.
ख्या "अर्हाड' इत्यस्य निचृच्या तस्य चरिताथत्वात्‌ ।

उच्यते । णच्छजत्यक्य गृहीत्वा अशामिः इनि सिद्धम्‌ । अहं
शापे; इति तु यङ्लगन्ताण्णाच भविष्यति।न हि यङयङ्दकाः स्वे
रभ्य वा कार्देचाद्वस्ेषाोऽरन । यन यङ्चव साधयितु द्भुश्येत | पव
च त्रातम्‌ इत्याद्यपि सद्धम्‌ , पृवेस्मादपि विधो स्थानिवद्भावेन
णचा च्यचनं खात ` त्रहा खेट (पान्सू०ञ-२-३७) इति दी.
स्या्रह्त्त । सुजमते तु विहितविशषणाश्रयणाद्‌ श्रावम्‌? इत्यादौ
न दथः । अत एव यङ्न्तात्ताचे'जरीगराहेताः इत्यज न दी. स्थानि.
नद्धावात्‌ , सूत्रमते विहितविशिषणाच्चेति स्थितम्‌ । यङ्द्धुगन्तानच्च
ठजाद {चिरा द्‌।घां भवत्यवति माधवः "द्धि" प्रयोगो द्विवचन षाष्ठुम्‌ः
दत 1खद्धान्तात्‌ ्रहेषिहितत्वानपायात्‌ । यङ्दुकाऽनामव्चकतया

१

‰९६ काब्दकोस्तमप्रथमाध्यायप्रथमपादेऽषटमाहिके-

इञ्लादेश्चतया दुका छुप्तत्वाच्च स्थानवद्धावाऽपि नास्ताति माध
वस्या्चयः } ब्लुतस्तु यङ्द्टुक्यपि इटा दाचाऽचष्ट पव पकाचो
दरे प्रथमस्य ( पा० शू ६-१-९१) दति खून माध्यकयटाददेष
दौ लो चनया तथेव निणेयाव्‌ । तथा च तत्र `ब्रहरङ्गाद्‌ इति भाष्य
पादाय कैयट आाद-तृचो दि जारेददत्यज्ग न ठु त्राः । चशषणसा
मथ्वीद्धे वथाश्चुतरूराश्चयणमिनि । यद्यपि तत्र यङन्त भ्रक्रम्यदमुक्त
तथापि युक्तिसाम्याच्यङ्लुङन्तेऽपि न दांध हत स्यत । अत .पएवं
"एकाचो दवे (पा०्सू० ६-१-९१) इति स्र हरदत्ताऽप यङन्त द्‌ाधमा
श्खयाह--“पकाच उपद्‌श (पार्सु०-२-१०)8त्यतो दीर्घावधावेका-
उग्रहणमनुवक्तेते इति । न ह्यत्र पक्षे यड्द्टाकं दावस्याक्तसम्मचाऽष्य-
स्ति नन्वेव श्रहोाऽकिर' (पा०सु०७-२-३७) इति सृत “यङ्रपे
चोक्तम्‌” इति वारतिकञ्याख्यावसरे स्थानक्छ्वाद्ेषहताचयषणाश्नयः
णाद्धा यङन्त दीधं परिहरन्‌ केयटा वेरुध्येत यङ्ग यथाश्चुतरूपाः
श्नयमस्यकाञ्प्रदहणायुवतेनस्य वा आवश्यकतया तनव गताथत्वादेति
चत्‌ ९ न, “प्रहोऽलिटि (पारस २-३७) हत्यत्रत्यकयटरग्रन्थस्योपा-
यस्योपायान्त रादुषकत्वादिति न्यायेन यङ्न्ते उपायान्तराभघानपर्त्वा
त्‌। अत एव तच्चक्रेयट आह ~ (अन्यत्रास्य द्षस्य सम्यगुद्‌ ध्तत्वात्‌"
इति । पव हि वदन्‌ वच्चत्य परिहारस्थान्यापकतामकाच्खुनाक्तस्ववाव
हयाद तन्यता चाभिप्रात । न च वथाश्चुतरूपपन्ल "गृहीतम्‌ इत्या्धास
द्धिः, अङ्सज्ञाध्रवरत्तिविखायां थथाश्चुतरूपस्यव तन्न सत्त्वात्‌ । ब्राहिता
दौ तु नेवम्‌ । “एकाचः इति समाधान तु णान्मन्नाचत्यकरमव
तक्मात्‌ ।
यङ्लटुगन्तार्णिजन्ताच्च यङन्ताच्च ब्रहारट.
द्विधा च्रिधा चतुद्धा च दीघां नात व्यत्रास्थतम्‌॥

माघवभ्रन्धस्तु विहितविशेषणपक्षस्य मुख्यता पञ्लन्तसणासभ्यु
श्वय ख परिकरप्य कथचन्नय इति प्रतिमातात (द्‌ ।

तस्य दोष इत्यदिरयमथः-तस्य ““पूवज्रासिद्धचः. (भा० ई₹'०} इत्य.
स्ब स्थङञ्ये दाषः अतिप्रसक्तिः, तस्मात्तत्र स्थानवद्भूचस्व प्रतिन्र-
सवः कन्तेव्य दत्यथः । तेन वाक्यथः वास्यथन्‌ _ इत्यन्न “स्कोः
(पारखु०८-२-२&) इति रोपा न । (नगाचत, (नच्वतत । “आच वि
माषा" (पाण्षु०८-२-२१) इति छत्वे सिच्यते । तथा मापवप्रने। ड
त्वञ्च णस्वे न भवति, अह्ोपस्य स्थानिवत्वेन नकारस्य सखमासन्त
त्वासावाव्‌ । न चासत्यपि स्थानिवद्भावे बेन समास्तन्ता न तुन

विधिशेषप्रकरणे स्थानिवद्धाचनिषेधषू्म्‌ । २४३

कार हंत वाच्यम्‌, ङवुत्पत्ते प्रागेव समास इति दवितीय वक्ष्यमाण
त्वात्‌ । पव स्थिते तक्षयते, किविपि (तम्‌ रक्षयतेस्तु र्‌ः इत्यादि

वोध्यम्‌ । अचर हि सयोागादिरपे कत्तञवे णिलोपस्य स्थानिवद्धाबान्न
तस्पचुत्तिः । सयोगान्तङोपे तु स्थानिवद्भावनिवघाद्भवत्येवासो । शो.
रट्‌" इति तु द्यु (र)द्धात्क्विपि बोध्यम्‌ । यन्न “अचः परस्मिन्‌" (पा०
सू०१-२-५७) इति सूत्रे 'दध्यत्न' इति भाष्यप्रुपादाय केयटेनोकम्‌-
“पृचत्रासिद्ध चव्यतदत्र नास्ति, तस्य दोष इत्यत्र सयोगादित्छोपस्य
सयागापरुक्षितलापापलक्षणत्वात्‌, इति । तन्न वास्तवम्‌ । किन्तुत

चत्यदृचरदाक्षणाऽभप्रायवणेनमात्रतर्‌ । अन पव “नपद्‌न्त (पान्वुऽ
१-१- 4) इति स्रूत्रशेषे तनेवाक्तम्‌-“स्कन्दयतेः “स्कनब्‌? तक्षयतेः
तक्‌ शति। यन्तु ^“सिद्धक्ाण्डे इचु(व धुटत्वे' इति वाति कभ्याख्याव.
खर कयटोनाक्तम--मश्ुगितीष्यते, मघुडिति प्राप्रोति इति। तत्त
खकारांपद्दामामथ्यादेति बोध्यम्‌ । “लन्‌ श्रतिः इत्यत्र जि तुक्‌"
(पा०स्‌०८-३-३९१) इत्यस्याप्रवुत्या सक्रारश्चट्ता्थं इति चत्त (कौ.

(कप

त्तम्‌ इनि समाचयम्‌ । “कुस्मनाम्नांबा” (गन्खु०) इत्य चकरुः" इति
माधर्वादत्हित सम्यगेव तत्र सामथ्यविरहेण सयोगाद्खोपाप्रञ्चच्ते.
रति दिक्‌ ।

स्यादेतद्‌ । इह सयागादेग्रहण मास्तु । न चवं 'वाक्यथम्‌ः इत्य
दो “स्काः'' (पाऽषु०<-२-२९) इति छोपापत्तिः । न्स्कोः सयोग
(पा०स््‌०८-२-२९) इत्यत्र “न्रा इलि" (पा०घ०८-२-२६) इत्यतो ञ्च क
हत्यनुवतेते । तच्चापञ्लजनस्यापे सयोगेत्यस्य विशेषणम्‌, न तु प्रधा.
नयारापे स्कः, अन्यिचारात्‌ । ततश्च ञ्रखन्तो यः स्योगस्तदायोः
स्काापः स्यादेति सूत्राथात्‌ , बहिरइ्तया यणोाऽसिद्धत्वाद्धा । अत
पव हं दध्यत्र इत्याद्‌। सयोायान्तच्यपो न प्रवतेते । तथा चाष्रमे वाः
तकम्‌--न बाञ्चला खापाद्वाहेरङ्गलश्चणत्वद्धेति । न चेवमपि "काश्च"
तक्‌! 'गाष्टरक्‌' इत्यादि न सिध्यदेतेनि चाच्त्रम्‌ , अनामध्ानदखत् ङ्के.
प एव दुलमत्वात्‌ । अनाभमेखान च ""काष्ठुशमेव नारिनिः इत्याश्नामिङ्क-
माष्यवलन न्यायसास्यान्निणयते इति ।

अच्राच्यत। कुस्मवयतेः करू इत्यादेसिद्धये खयोगादीति वास्य
मव । केञख "तकः रक्‌" इत्याद्यथेमपि कव्यम्‌ । न चनामघानम्‌,
भरमाणामाकात्‌ केयसदि(भर्दाहतत्वाच्च । मच काष्ठक्नगेव नास्तीति
न
(९) णिजरद्ितात्‌ केवरखादितियावत्‌ ।

२४४ शम्दकोस्तभवथमाध्यायप्रथमपदेऽषमाहिक्षे-

भाष्यं त्र प्रमाणम्‌, न्यायवेषम्यात्‌ । तथाहि, 'कष्ठराक्‌ स्थाता
इत्यत्र ्लल्परो यः संयोगस्तदादेः ककारस्य रोपमाशाङ्खय तदुक्तम्‌ ।
तेन य्न कलापप्रसक्तिस्तनदसिथायकमनमि चानम्‌ । अत पव कान्तेश्यः
क्किप्‌ नेव्येवस्परलया तध्याख्यालम्‌ । न च णिजन्नभ्यः क्रिपि कलोपध्र-
सक्तिरस्ति, णलखापस्य स्थानेवद्धावात्‌ । न चं "'पूवक्रासिद्धे च” इति
तन्निषेधः स्रथोगदिखोपे प्रतिप्रसवस्य जागरूकत्वात्‌ । तस्मात्सयो
गोदिलोपग्रहण कन्तव्यमेषेति स्थितम्‌ ।

इद त्ववधेयम्‌ । “सयोगान्तस्य लछापः” (पा०सु०८-२-२२) शत्य
अनवा द्वो खापाद्वहिर्ङ्टक्षणत्वाद्वा' इति द्विधा सिद्धान्तम्यकव
श्थापनात्‌ क्कू" इति सयोगान्तलोपोऽपि दुखेमः । तेन रम्‌" इत्येव.
भवति प्रथमपक्चे । द्वितीय पक्षाभिप्रायेण तु माघवः

नन्वेवमपि छस्वग्रहण व्यथम्‌ , "निगाल्यतेः इत्यन्न सर्पि
णिोपे प्रत्ययलक्षणेन छत्वसिद्धः । न च बणोश्चयत्वम्‌ , घातोः
स्वरूपे तत्परत्यये कायेविज्ञानात्‌ । इद च दाण्डिनायनादिसुञे श्भौण
हत्या इति तत्वनिपातनेन ज्ञापयिष्यते । किञ्ान्तरङ्कत्वादपि रत्व
सुव च्च।मति।

अन्रोच्यते, “तृणह इम्‌” (पा०खू०७-३-९.२) इत्याच नेत्यञुवतै
ते । हरीति निच्त्तम्‌ । तथा च "अतृणेट्‌" इत्यादि्िद्धये प्रत्ययलक्षण
नारम्मणीयम्‌ , किन्तु नियमार्थं तदारस्म इति भःष्ये स्थितम्‌ । इत-
र्याचृत्तिमात्रफरक भरत्ययलश्चणसुत्रम्‌ । तत्तत्कायौणि तु स्थानिव
त्छूत्रेण निर्बाह्याणि । त्र च श्रदीन्यः इतीण्नच्त्तये अप्राघान्येनाप्य
खाश्चयणे निषेध्रः स्थित्तः । तथाचाचि प्रत्यये विधीयमानं छत्व स्थानि
वद्धावं विना दुङेममेव । यदण्यन्तरङ्गत्वाह्टत्वमिव्युक्त, तदपि न, अङ
तव्युहपरिमाषया ङच्वापरच्रत्त. । किञ्च “उपसगस्यायतो” (पा०स्‌०८-
२-१९) इति दुत परक्चद्वय वक्ष्यते-अयतिपरस्वसुपस्रगेस्य विद्षण रेफ
स्य वेति । तत्राय पक्ष "पल्ययतेः इति सिध्यति, शुष्यते, इति तुन
क्िभ्येत्‌ एकादेशे कृत व्य पवगाभावात्‌ , उभयत भश्रये अन्तादिव-
द्धावायोगाच्च । तस्मात्तत्र स्थानिवद्धावनेव न्यपवगो वक्तव्यः । सच
“वृवज्ासिद्ध च” इति निषिद्ध इति छत्व प्रतिप्रसवः सायक एव । दि.
तीयपक्षे तु "पल्ययते" इति न स्यात्‌ , यकरेण व्यवधानात्‌ । शप्नायतेः
इत्यत्रेव पर छत्व स्यात्‌ , “पृत्रासिद्ध च” इति स्थानिवत्वनिषेधन
तत्र रेफस्यायत्तिपरत्वाविधातात्‌ । छते त्विह छत्वप्रहणे येन नाभ्य
छथानन्यायेन (्पस्ययतः इईस्यत्रापि छत्व स्िभ्यति । स्फुटं चेदमषटमे

विधिशरेषप्रकरणे स्थानिवद्धावनिषेधतू्म्‌। २४५

भाष्ये एव । तस्मादिह छत्व ग्रहणं क्तैव्यमेवेति स्थितम्‌ ।
णत्व्रहण तु व्यथेम्‌ । तथाहि, माषवपनी? इति तावदहिरङ्प-
रिभाषयाऽपि क्लिद्धम्‌ । न च श्हिणोतिः श््रमीणीतेः इत्यादिसिद्धये
तदिति वाच्यम्‌ “अचः परस्मिन्‌” (पा०सू०१-१-५७) इति सूत्रस्य प.
वरात्त विनाप्येकदे शविङतस्यानन्यतया “हिनुमीना” (पा०सु०८-४७-१५)
इत्यस्य प्रचुत्तस्सम्मवात्‌ । न च “ष्णान्ता षर्‌ (पारसु०१-१-२४)
इात सूत्रे बाणतरत्या -प्रियाष्ट्नः' इत्यादेप्सद्धये णत्वग्रहणमिति वा
च्यम्‌ कायकारुपन्षे बाहरङ्गपरिमाषयेव तस्यापि सिद्धः । यथोदेश.
पक्षस्तु न प्रहाष्यत प्रत्याख्ययन णत्वेन सह फठसाम्यार्थम्‌ । एतेन
प्रियास्नूणः इत णत्वाभ्युपगमपरः पदमञ्जरीत्रन्थोऽप्वपास्तः। बहि
रङ्गपारभाषाया अनत्यत्वेपीह तदप्रचरत्तो प्रमाणामावात्‌ । तस्मादिह
णत्वन्रहण चुथाते स्थतम्‌ । प्रत्युत णत्वे स्थानिवच्छाभ्युपगमे बाघकम.
प्यास्त । तथाहि-“आनतेरन्तः'' (पा०सू० ८-४-१९) इति सूते “अन्तः
(पा<सु०८-७-२०) इति याग विभज्य 'ह पाण्‌! इति रूपसिद्धये “पदान्त
स्य” (पा०घू०<-७-३७) इति प्रतिषेधं बाधतुम्‌ “अन्तः” (चाऽस ०८
&-२०) इते सूरण पदान्तस्यानितेणत्व वि धीयते इत्येका व्याख्या । अ.
न्तराब्द्‌ समापपयायमाश्चत्य निमत्तसमीपस्थो योऽनितेभकारस्तस्य
णत्व; निमत्तसमापस्थस्यानेतयां नकारस्तस्य णत्वमिति च योगि.
भाग विनापि व्याख्यानद्कय भाष्ये स्थितम्‌ । तजर प्रथमपश्चे भ्प्राणिति
इत्यादावकना.ऽऽकारण व्यवधानऽपि वचनसामभ्याण्णत्वं प्रनत
द्वतायपक्च त्वेकादेशस्यादिवद्धावाद्फादस्यवदहितस्यानितेः सम्भवा.
व्परचत्तते । पयेनिति' इत्यत्र तु वणंदरयेनेकेन च व्यवायात्पश्चद्धयेऽपि
णत्व न पवत्तत इति स्पष्टमष्टमे । यदि चेह णत्वभ्रहण क्रियते तर्हि
पयनेतिः इातचत्‌ प्राणति" इत्यत्रापि द्येनेकेन वा वर्णेन यथासम्भ-
व व्यवधानाण्णत्वनस्य्रात्‌। नच वचनसामथ्योत्स्थानिवद्धावक्कतं
व्यचधानमाश्रयष्यत इृत्रन्नः इत कुत्व वेति दाच्यम्‌ गनिरणितिः
छ्ुरणिति' इत्य्च चरिताथेत्वात्‌ । न चेव “निदुरोरनितेः"' इत्येव त्र.
यात्‌ ,न तु “अनितेरन्त.' इति सामान्यलक्षणं प्रणयेदिति वाच्यम्‌ ,
आच्रुत्तमाघचत्य हह पाण्‌' इत्यञ्च णत्वस्य प्रतिप्रसवार्थं निदरोरित्यपे-

श्चया (अन्त › इत्युक्तावक्षरलाघवानुरोघाच्च सामान्यटक्षणप्णयनस,
म्भवात्‌ । तस्मादादभिकमाप्यपयादलोचनेनेह णत्वश्रहणः न कर्चैव्यमिति
निणीयते । अत पव “उयुदोरस्केन' इत्यत णत्व न । अन्यथा िखसैः
र्याद्वन तद्दे यस्व सस्य स्थानिचद्धावाप्णत्व स्यात्‌ । इह णतश्रह"

२४द शब्द्कोस्तुभपथमाध्यायप्रथमपादेऽघ्माह्िके-

णस्य भ्रयोज्ञनाभाषस्तुक्त एव । ततश्च “तस्य दाषः सरयोगादिलोपल-
त्वयोः” इत्येव वाच्यम्‌ ।

वस्तुतस्तु तदाच न वाच्यम “पवे्ासिद्धे च हति द्य लिदत्वा.
देव न्यायसिद्धमिस्युक्तम्‌ । तच्चालिद्धत्वमनिव्यम्‌ , "अघुना? (पा०
०५-२३-१७) इातेवद्‌ “असुना'' इति वाच्ये नसुन' (पा ०स्‌०८-२-३)
इट्युकेनेति योगविभागात्‌ , जुरीति वाच्ये (नामि (पाणस ०दे-४-३)
इतिलिङ्गाज्च । 'अनदवः' इत्यादेरङ्गस्ये-यनेन व्याचरत्तो सत्यामपि "अ
(श्क्षण्वन्तः+ इत्यादो हि दीर्घ वारयितु हि “नासि (पा०स्‌०६-४-३)
इत्युक्तम्‌ । ““सुधादिभ्य श्नम्‌” (पारस २-१-७८) “दनान्नरोपः" (पार
ख०६-४-२३) इति सुरद्वये माप्यकेयराद्यालोचनेनारम्भसलामथ्यस्त
क्निपातपरिभाषाया इवासिद्धत्वस्याप्यविरषाद्वाधे भराति ध्नामिः
इत्युक्तेरिति चेत्‌ १ न, कति तुम््रदणादिना सक्निपातपरिभाषावा अनि
त्यत्वज्ञापनात्खामथ्याद्वाघ इति पक्चेऽप्यश्षण्वन्त इत्यादाबुभवबापे
गोरवाच्च । तस्मादनित्यताज्ञापनाथमेव तत्‌ । तेन सिद्धकाण्डमपि
सगरृहीत भवनि । एतेन रराम. (रामभ्य › इत्यादौ सुत्वस्यासिद्धत्वाद्रो
रुकारस्येत्सन्ञाोपौ कथ स्याताभित्येतदपि समाहिनम्‌ । “पत्ययः"
(पारस ०३-१-१) '"्परथ्यः (पा९खु०३-१-२) इत्यादिलिङ्गचच । यतरवनु
नासिकनिदं शासामथ्यादित्सक्ञारोपौ भत्यसतिद्धत्व नेनि । तन्न, तरम
खम्‌ इत्यादो ध्हद्धि च (पा०स्‌०६-१-११४) इत्यस्य व्यावृत्तये ५अ
तारोऽ” (पा०घु०६-१-९१) इत्यत्र साचुनासिकस्यैव निर्देशाभयुपगमेन
चारिताथ्योत्‌ । शामः इत्याद।वपि सायुनासिकश्चरवणस्यापाचयमान
तया चारेताथ्यस्य स्पषठत्वादिति दिक्‌ । तेन॒ सयोगादिलोपटत्व-
योरसिद्धताविरहात्स्थानिवस्व भीवप्यतोति सकले सिद्धिः ।

दिवेचनेऽचि (पा०सु०१-१-५९) । रूपातिदेशोऽयम्‌ । द्वित्वाज्ापरत्त
ऽचि योऽजादेशः स स्थानिवटूप रमते द्वित्वे कत्तैव्ये । चक्रतुः, चकुः |
दित्वनिमित्तत्वेनाज्विशचेषणादिष न--दु्ूषति, सुस्यूषति । न दयृट्‌
द्वित्वानिमि्म्‌ । नन्वेवभ्चक्रतुः, इति यणोऽपि स्थानिवद्भावो न स्यात,
अपुसो दित्वनिमित्तत्वे$प्थकारस्यातथात्वात्‌ । सू्रतु चक्रे इत्यादौ
साघकाशामिति ? सत्यम, इह निमित्तशष्डेन साक्षाद्धा समुदायघरक-

९ ) अक्षिश्चब्दान्मततप । “अस्थिदधिसक्तथ्यक््णामनङ्द्ात्तः?

१५ 8 ड र ।
(पा०ख्‌०७-१-७५) “छन्दस्यपि इयतः (पा० सू०७-१-७६) श्त्यन
डगदेशः । सुरोऽसिद्धत्बात्पू्वं नलोपे भूत पूवंगत्या ऽन्नन्तत्वमादाय

क क, क

“अनो चुद्‌"(पाण्वु०८-२-१द)इति खटि णत्वे तत्‌ सिभ्यतीक्ति बोध्यम्‌ ।

विधिशेषप्रकरणे स्थानिवद्धावनिषेधसू्रम्‌ । २९७

तया वां द्ित्वप्रयाजकत्वमाश्चीयते न तु साक्चदेकेत्याच्रहः, रक्ष्याचुरे-
धात्‌ । किञ्च सूत्र निमित्तशब्दो नास्त्य । किन्तु ठक्चषणयावा द्विर्‌
च्यते ऽस्मिन्निति दिवैचनमिति व्युत्पत्या वा द्विवचनमस्त्यरिमर्न्नित
अहोआदधचा वा द्विवेचननिभित्त कब्यव्यम्‌ । तच्च प्रकारत्रय साक्चा-
त्परस्परास्राधारणे परयाजकडऽपि सुवचम्‌ । फतच्च'“ठस्यक '(पा०दूु°
७-३-५०) इति सूत्र केयट स्पष्टम्‌ । अत रव ऊणतिः सनि"सनी वन्त”
(पा ०स्‌०७-२-४९.)इ तार्‌ पक्ष“ विमाबोणा ."(पाण्दु०१-२-३) इति ङिच्व-
विरहे “ऊणौनावषतिहति सिद्घम्‌ , सन्नन्तस्य द्वित्वविधनिऽपि सनो
दिन्वभ्रयोजकत्वेन चस्मिन्‌ गुणावदेशयोरधित्वे कर्तव्ये स्थानिवद्धा-
वात्‌ । तदुक्तम्‌-तद्धावभावितामात्रेणेह निमित्तत्वमिति । वस्तुतस्तु
द्वव चना्चि्तः प्रस्ययोऽचीत्यनेन विशेष्यते । परस्मिन्नित्ययचवक्तैते ।
अमीषां मध्ये देवद्च्तात्परमानयइत्युक्तं यथा सलजातीयेन मचुष्यान्त-
रेणाव्यवदहित पर आनीयते, तथेहापि प्रत्ययान्तरेणाव्यकहितः पसे-
गद्यते । तेन द्वित्वनिमित्त अजादौ प्रत्यवे प्रस्ययान्तरेणाव्यवदहिते परे
सति योऽजादेश स स्थानिवत्स्यादिति सृजाथ. । पवञ्चभ्चक्रतु.;
इत्यादो न कारऽप्यचुपपत्ति । वक्ष्यमाणज्ञापकबलटेन णिचा व्यवहिते
धचुन्तावपि दिदेवनीयिषति' इत्याद्‌ावनकप्रत्ययग्यव धानादप्रङत्तिः
अवीप्यत्‌ ' इत्यत्र वणव्यवघानेऽपि प्रत्ययान्तराभावास्परचरत्तिः । अचु
वादे परिभाषायुपस्थानेऽपि निदिशठपरिभाषाकत्तेव्यस्य निवादश्चति
वोध्यम्‌ । अत एवह परास्मन्निव्यनुवतेते इति न्यासकारः । तथा दिषै-
चनेनेह भत्ययाक्षेप वदन्‌ िज्मिन्नेन व्यवहिते ज्ञापकस्याप्रचत्ति चव.
न्कयटभप्यतदामपति । ऊणनाचकषातत इत्याद्‌स्द्धियं तु तद्धावभावे.
तामान्रेण निमित्ततोति स्वीक्रियते पवेत्यद्ययम्‌ |

नन्वेवम्‌ "आरोारषातेः इत न सच्यत्‌, ऋधातोः सनि'स्मिपृड्र्ख
वशां सनि (पारख्‌०७-२-७४)इतारे छत शस डान्दानि मिददकस्य गुणस्य
स्थानिवद्धवि^जजाद द्वितीयस्य (पा ०सू ०&-१-२) तीस द्वित्वप्रसज्गात्‌।
इष्यते तु रिसशब्दस्य दित्वम्‌ | अत्राच्यते।न हि कार्यी निमित्तत.
याऽऽश्रोयते इति दी धीवव। खाम्‌" (पार्सू° १-१९-६) इत्य्ोपपादिवत्वा-
नेह इस शाब्दो निमित्तम्‌ । अतो न स्थानिवद्भावः । न चेवं सन्नन्तस्य
कार्यत्वाद्‌ 'ऊणुनविषतिः इत्यपि ने स्यादिति वाच्यम्‌, मत्व्थीयेने.
निना का्यैमयुमवत पव का्यित्वलखाभात्‌ । त्र तु द्वितीय एकाच्च
द्वित्वरूप कायमञुभवति न तु सन्‌ । अरिरिषतिः इत्यञज् तु रिस रब्द्‌

(>

स्येव कायभाङ्त्वमिति वेषमभ्यात्‌ । नन्ववमचीत्यस्य जघ्रीयते, देभ्मी-

२४८ रान्दकोस्तु भ्रथमाध्योयप्रथमपादेऽएमाहिके-

यते? इति अथाचत्य न सङ्गच्छते धायू ध्मीय्‌ इति द्वितीयाजवधिकस्यै-
काच कार्यिनया यङ्मेऽप दिन्वनिमित्तत्वाभावादेति चेत्‌ ? सत्यम्‌
अधिजगे इत्यवाज्ञग्रहणभ्यावत्यमस्तु। तत्न हि "गाङ्‌ कदे" (पाण्घूण्र
४९)” इते दि कारकानिद्‌ दामााश्रत्य लावस्थायामेव गाङादेश इति
भाष्ये पव स्पष्टम्‌ । इदञ्च वात्तिकमततमयुखत्याक्तम, तत्र छिरि छिङी
स्यादीना परसप्तमीत्वाभ्युपगमात्‌ । भाष्यमते त्वाद्धैधातुकीयाः सामा
न्येन भवन्तीत्यभ्युपगमाद्िदीत्यादयोपि विषयसक्चम्येवेः्युक्त स्थानि-
चत्सूतर । तन्मते त्वचीत्यस्य जग्छे' इत्यादि व्यावत्यं बोध्यम्‌ ¦ तथाहि,
“आदेच (पा ०सू०दे-१-४७५) इति त्रेसशितीति परसक्चमीति पश्च श्च (६)
इत्‌ दति कममधारयाश्रयणाद्‌ “्यास्मान्वाचस्तद्‌ादार्चटग्रहणिः"(प० म ०)
इत्यस्य प्रवुस्या आदिरिनोऽन्यस्परिन्परे विघीयमानमात्व छावस्था्यां
क्रियते । अतो न स्थानिवत्‌ । न चान्तरङ्गत्वात्तिब।दिष्वेश्चि च क्ते
सत्व स्यात्तथा च स्थानिवच्व दुर्वारमिति वाच्यम्‌, “न सम्प्रसारण
सम्प्रसारण दयो यः” (पारस्ु०६-१-३७३८) इनि दि खकारक-
निदशमाध्ित्य त च तचायुपयुक्तत्वादिदावुवत्ये दिदि तु खावस्थाया
मेवेत्यात्वविधौ व्याख्वानात्‌ । कथ तर्हिं (जघ्ीयत'“दष्मीयतेः इति
भाष्यच्ुत्यादिषु भच्युदात्छतमिति चत्‌ ? प्रातिह्ाख्यरीर्ेत्यवेहि।
तथाहि,"अचुस्वारो भ्यञ्नन चाक्षराज्गम्‌ "(ऋ °प्रा०१-५)इ्युक्त्वाभस्व
रान्तरे उ्यञ्ननान्युत्तरस्यः(क९प्रा०१-५)इति दूतरितम्‌ । पवञ्चु भेनि
जति' "अनेनिल्तु.' इत्याद्‌ वेक कस्य धातोः सम्पूणस्य द्वि्रचनादभ्य
स्ताश्रयम्‌ अद्धावञ्जुखादिं सिध्यतु । दधच्के तु मध्यवर्तिनां हरामुत्त-
राङ्खत्वात्प्रथम्रजन्तमेव द्विख्च्यताम्‌ । यथा दरिद्रतो द इति, जागते
जा इति। न चेतावता काचद्र्‌पेऽनिष्टमापद्यत) येन प्रतिद्ास्यपरिभ।
षासुषह््य नटमायावच्यञ्जनाने इति चान्नस्य दर्‌, (जाग? इत्यादि द्वि
च्यत । अतएव “चतुरदखयतावादयक्षरखापञ्च "(काण्वा ०) इति सङ्गच्छ
त इति दृक्‌ । यदातु षाष्माष्यवाककरत्या देतायाजवंधिक एकच
गृह्यत, (गाङ्‌ खाट (पाण्षू०२-४-8७९) हनि च विषयसप्म्याश्चरीयते,
अनेमेत्तिकमात्व, शिति तु प्रतिषेध इति वा, अशिदीति विषयसक्तमी
वा आर््ायते, तदा जघ्रीयते, 'अधिजमेः 'जग्डेः इति तिविधस्यापि
प्याचव्यस्यासस्भवाद्चीत्यस्य फल किमेति विसावनीय सूरिभिः
स्यादंतत्‌ । भसे. कख।.घसिमसलाहलि(पार्सु०६-8७-१००) इत्यु
पधारुप छत द्धेत्व मा अरूदेत्यतद्‌थमनज्ख्रहण भविष्यतीति चत्‌ ?
खत्य्स्रात वा पदवत्व्‌ प््ानेति श्रुतो विन्चषाभावाव्‌ ; नच दुरुश्ष्योऽपि

चिधिशेषप्रकरणे स्थानिवद्ावनिषरेधषूचम्‌ । २४९

विद्ञेषः सुक्ष्मटश्च प्रति दुधार इति चत्‌ ? न; (दाति परियाणि, वीरव-
धातुः इत्यादाविव द्वित्वामाव सम्भवात्‌ । चक्ष्याति हि षष्ठे “किरि घा-
तोः (पारसु०६-१-८) इदानि सूत्र “अनभ्यासश्रहणानथक्य च, छन्द
सि वावचनात्‌” इति । न खवमपि पावक दत्व स्यदिवाते काच्यम्‌ ›
ष्ाचुविधानस्येव छन्दसि कनत्तव्यत्वाच्‌ । अन पव हि “उक्छन्‌" (पा०
सु०ऽ-४ -७) इत्यव सिद्धे (नेत्य छन्दासि” (पा० सू०७-४-<) इति सुज
निष्फन्ामत्यामयुक्ताः । रकि तु माध्चमत करुदुटखमः । उप्रचङखपश्च
छन्दस एव ।
तदेव नज्ञघ्रीयतेः "अधिजगे (जग्डेः इत्येतत्सिद्धये क्रियमाण
मजञ्प्रहणमेवेह रूपातिदश्त्वे प्रमाणम । कायौतिदेश्चपक्चे हि घ्रीगा'
श्खाइव्येषामेव भाव्य द्वि-वेनेति किं तन ? तथा च वार्सिकूम्‌-अज्च्रह्‌ः
णतु ज्ञापक रूपस्थानिवद्धावस्येति। देष्मीयनेः शाशय्यते इत्यपि
'ज्घ्रोषयते' इद्यनेन समानयोगक्चममुदा हरणम्‌ । “ह घ्राध्मोः"(पा ००७
४-३१) इनि हकारः, “अयङ्‌ यि कूङतिः' (पा०्ू०७-४-२२) इति श्ी-
डेऽयङदेशः । अचीत्यस्य प्रत्याख्यानपक्चे तु रक्ष्याचुयोधदेव शब्दा
धिकारमाश्चिन्येह रूपातिदेश्षो उयाख्येयः । पृवसूज्ादच इति षष्रचन्त-
स्याचुवृत्तिरिह किमथेति चत्‌ ? शुद्युवतु"' इत्यादिसिद्धये इति गरहा
ण । तथाहि, “विमाषा श्वेः (पार्‌ ०६-१९-२०) इति सूत्र द्यपि शयुः
शाव" इत्यादौ पित्सु खावकाश्च, तथापि शलून.” इत्यादौ चरितार्थंस्य
'व्तचिस्व पि"(पाणन्सू०६-१-१५) इत्यस्य बाधकमच, परत्वात्‌ । "भलिख्य
भ्यासस्याभयेष्ाम्‌ः' (पाऽसू० ६-१-१७) इत्यस्य तुन बाधकम्‌ इवय
यभ्यास्विषयकस्य वेधानरवकाह्त्वात्‌। अन्‌ पव विभाषा रवेःः"(पार
सु०६-९-३०) इति सुर “वटिस्यभ्यास लश्चषणप्रतिषधः" "इनि वात्तिकमा
रञ्धम्‌ । '"लिस्यञ्यासस्य'"(पाण्घु०(६-१-१७) इति सूत्रे अदवयतीनामि
ति पूरणीयमिनि तदाशयः! अन्यथा हि विहितप्रतिषिद्धतया विक्रस्पत्‌
द्ुभ्वायः शुष्यतु इत्यनिषएटमपि पश्च प्रसस्येत । प्व स्थिते “द्विव.
चनेऽचि " (पा०सू०१-१-५९) इत्यजाच इत्यस्याननुचृत्तो श्युक्षाव, इत्य-
त्र चद्धयावादेशायोरिव सम्प्रसारणस्यापि स्थानिवद्भाव, स्यात्‌ । तथा.
च "शिशवः 'शिद्युवतुः' हत्याद्यनिष्टमापयेत । न च “लम्प्रसारण तदा-
श्रय च कार्य बखवत्‌'' (पन्मा०१२८)इति तिवाद्यवस्थायापमेव सम्प्रसा.
रणप्रचत्तरच्ीति नास्तीति वाच्यम्‌, एवमपि “व्यतिदयुद्युवति' इत्याद
दाोषध्राव्यात्‌ । न च ““विमाषा ददः" (पा०सू०्-१-३०) इति खाव-
स्थायामेव भवततत इति वाच्यम्‌ › एवमपि जाते" श्जायथेहव्य के दो.
२२

२५० शब्दकोस्तुमप्रथमाध्यायप्रथमपादेऽश्रमाहिके--

षतादवस्थ्यात्‌ , रखावस्था्या किस्वामावेन तत्र समस्प्रसार्णाप्रञ्चेः
च कित्वमापे प्रवत्ततामिति वाच्यम्‌, अन्तरन्स्तबादिभिबोधितस्वात्‌।
किञ्च “स्वापश्चाङ््‌ (पा०्सू०६-१-१८) दति सस्प्रसारणे असूषुपत्‌ दती
ष्यते | स्थानच्द्धाद तु सति “न सखम्प्रसारणेः (पा०सू०६ १-२७)
दत नघचादभ्यास उकण न यतात {दिक्‌ ।

तन्त्राचत्यकूशषाणामन्यतमाश्रयणादिह कालावधारणमपि किय.
त 1 तथा च व्याख्याततम-द्वत्वे कत्तव्य इति | तंन चक्रतु इत्यादा.
उत्तरदरु पुनवयायथ यणकिया भवन्त्येव । अन्यथा प्रकातिमाव एव
स्यात्‌ । 'निन्यतु ` इत्यत्रतु प्रथमप्रच्रत्तस्यापीयङ्ं दित्वक टेऽपहा-
रत्पुनः प्राप्ताऽन्ययम्‌ "“परनेकाच ” (पा०घु०-४-८२) इति यणा
बध्यत । यद्वा, पूचमपायङ््‌ न प्रवतेते “प्रकल्प्य चापवाद्‌ विषय तत
उत्सगा$भिनिविदतः' इति न्यायात्‌ । यदा आभायत्वेनेयङ्नेऽसिद्ध
त्वाद्‌ यण्‌ भावेष्यति ।

स्यादतत्‌ । स्थानवदृ्रहण निवत्यं नज चाञुत्यं द्वित्वनिमित्त
ऽचि अच अदेशान स्याद्‌ दित्वे काये इत्येव व्यास्यायनाम्‌ । एवहि
साति स्थानिवादाते शाब्दाधिकारङ्कशाऽपि न भवतीति ? सत्यम्‌
अस्मन्नि पञ्च नञ" स्वरितत्व परतिज्ञातव्यम्‌ । स्थानिवच्छब्द्स्य त॒
कल्टतमव ताद्‌ति खघवम । अस्तु घा व्याख्यानद्कयमपि फले विकेषा-
भावादिति दिक्‌ ।

नन्वेवमापे "णो स्थानिघद्वचन कत्तञ्यम्‌ धलुनावयिषतिः “चुक्षाष
यषति' (तुष्टावयिषत्ति? इत्याद्यथम्‌ । अञाहु --ओ. पुयण्जिषु वचनं
शापक णा स्थानवद्भावस्याते । अस्याथः--योतेः पृङ्श्च “सनीावन्त"
(पा०स्‌०७-२-७९) इति “स्मिपृूङ्रज्वद्ाम्‌ (पा०षु०७-२-७४) इति
घुतराभ्यामारं कृते येयविषति' पपिपविषते' इत्यत्र नद्वि्वचनेऽचि"
(पा०१-१-५९.) इते स्थानेवद्धावाद्यकारपकास्योरव्णीपरयो परतो
यद्यप्यभ्यासं उकारो रभ्यते । तस्य चकारादेशविघानेन ओः पुयण्सूत
पकारयकारश्रहण चारताथम । तथाऽपि वगेग्रहण भत्यादहारग्रहण ज्र
दण च शापक 1दत्वनमित्तस्याचो णिचा व्यवधानेऽपि स्थानिवद्धावः
धरवत्तेत हति । त विना अवणपरषु पुयण्जिष्ु परेषु उवर्णान्तस्याभ्यास्च
स्य दुखमत्वात्‌ । यन नाव्यघधघानाच्च णिचेवेकेन दित्वनिमिन्तस्यासो
व्यवध्रानमाश्रायतं । तेन (नेनवनायिषतिः इत्यादो न स्थानिवत्‌ स्युट्‌
क्वञ्भ्या व्यवधानात्‌ । पव णिञन्ताद्दयुटर्‌क्यच्‌सन्‌स्वपि न स्थानि.
चतत्‌, (तिनावन(यषाते ` इत्यादि । नदि णो छत स्थानिवदिति वचनमस्ति

विधिरोषप्रकरणे स्थानिवःद्धावनिषेधघरुच्म्‌ । २५९

किन्त ज्ञान्यमान. स्थानिवद्भावो खाघवादेकनेव व्यवधाने इत्युक्तम्‌ ।
इह त्वनेद्धेन व्यवधान स्पष्टमव । यदयप्यनृद्यमानदेश्चविशेषणत्वान्न

दिष्टपरिमाषा नोपतिष्ठत, तथाप्यचीर्योपच्छेषिकससमीबरूदेव तद्‌

श्रः पयैवस्यति । शंषद्धिश्रकृष्टरमे च नात्यन्तविप्ररृषस्य अहणमि

ति वोध्यम्‌ । वस्तुतस्तु "परस्मिन्‌, इत्यचु(१)वतेते इति खूजोपक्रमे, पवो
त्तम्‌ । एव च "अबीभवत्‌" "अग्रीमवव्‌ः “असरवत्‌' (अलीलखवत्‌' इत्या-
दिषु "विभावयिषतिः इत्यादिषु च “ओः पुयण्‌ (पार्सू०७-४-८०)
दइतीत्व पवत्तते । ज्ञापनफछन्तु यत्र “ओ चुयण्‌?'(प।०सू्‌ ०७-४७-८०) इत्य.
स्याप्रा्तिस्तन्न बोध्यम्‌ । तद्यथा -चुक्लावयिषति । उडर्विाचरति उड.
वति । उडवतेणौ खन्‌ । उडडावयिषति । चङि--भोङ्‌डवत्‌ । तुताव

यिषति । अतूतवत्‌ । सोन्नोऽय “तुरुप्तुशमि"” (पा०सू०७-३-९५) इत्य

ज निर्दिष्ट. । ऊणुनाबयिषति । ओणूनवन्‌ । “चिस्फुरोर्णौ” (पारस
६-१-५४) इत्यात्वस्य स्थानिवद्भावात्‌ 'पुस्फारयिषति, अपुस्फरत्‌'
इत्यादि बोध्यम्‌ । तल्यजातीयापेक्च च ज्ञापकम्‌ । नेनावणेपरे हथ्येव
स्थानिवचवम्‌ । तेन *अचिकीत्तत' इत्यादौ नातिप्रसङ्ग इति भाष्ये स्थि

तम्‌ । यत्त काशिकायां “पुवत्रालद्धम्‌ः (पाऽसू०८-२-१) इति सुतर
वहेरनिठान्ताप्णिचि चङि 'ओजढत्‌' इत्युदाहत्य क्िन्नन्तस्य तु भ्यो

जिडत' इत्युक्तम्‌ तक्चेव न्यासेऽपि णौ कृतस्य रि लोपस्य स्था निवद्धःव
इति व्याख्यात, तदुभय भाष्यविसद्धत्व। दुपक्ष्यम्‌ । 'अचिकीत्तेत्‌' इत्यस्य
सखिद्धयेऽचणपर घात्वक्षरविषयकमेव ज्ञापकमिति स्पष्ट मष्ये। पर

तसखुत्रप्रत्याख्यानपरे वाक्तिके अव्याचिरूपदोषोद्धावनपरण "ओद.
दादेरास्य चुदुतुश्सदे.* इत्यादेभाष्येणाप्ययमथा लश्यत्त इत्यवुपद्‌-
मेव स्फुरीकारष्यते । अत पव-

सार्कका दुष्कजङ्ू्या च क्षाममानाजदत्तथा ।
इति चयात्रपद्यवात्तक जशन्द्‌ पव पञ्यत । जरशनग्रषादस्स्तु काः

चत्क" प्रामादिक पवति बापदवा दुगासहादेसम्मतिप्रदशनपुव
क! मधनो स्थापेतवन्‌ । वेयाघ्रक्यवात्क तु “पूचत्ासद्धम्‌""पाऽ
सू०८-२-१) दत घुज्रस्य प्रयाजनसङ्गःह पर तच्च तास्मन्नव सुज व्या-
ख्यास्यामः । पवञ्ख “जङपदे कष्णे च॑ चण्ड ०३९४) इत्यस्य चाः
साणच्कस्य द्त्वन आञ्खिकत्‌ ह्त्यवसख्पन तु अशकत इतन
चवमदन्तपारवयथ्यं स्याद्‌षत वास्यम्‌ ¦ तत्खःमथ्वादटुापस्याग्र्चसो
सत्या ाद्धपुकाश्च सताः (अङकापयातिः इति रूपाभ्युपगमात्‌ । न चव

(२) “अचः परस्मिन्‌ पचाव धो"(पानसु०१-१-५७)६ति घुजादिव्य्थः+

२५२ राष्दकोस्तुभग्रथमाध्यायप्रथमपदेऽष्टमाहिके-

सति अङ्कयतिः रूप न स्यादिति वाच्यम्‌ “सूचिसु्ि"(काण्वा०) इत्या
दिवा्तिके 'सासुच्यतः “घसोसृञयते? इत्यादि भाष्योदाहरणेन पञ्चऽल्हो
पस्याभ्युपगमात्‌ । खूचिखुञ्यादया ह्यदन्ताः । अत पवनेकाच्‌न्वेन
घोयदेश्त्वासाबान्न षत्वम्‌ । षोपदेश्ारक्चषणे द्यकाच्त्व विवक्तितमिति
माधवीये स्पष्टम्‌ । पतच्च सगादिपयुदासात्‌ स्वष्कस्विदादिसाहच-
यात्‌ 'सोदुच्यतेः इत्यादि माप्योदाहरणाच्च निर्णीयतेः इति वक्ष्यते ।
पत्रं वाक्यश्चक्च समथेचिष्यामहे । शध्रार्थनाध्यवसयिः" “सलम्परनध्राथं
नेषु लिङ" इत्यादि प्रयागश्ेह मानम्‌ । तदेतव्छकरममिखन्धायाद्‌
न्तत्वल्लाथ्यैक्याय वाऽद्ोप इत्याहुः । उक्तश्च कामधना-
अग्छोपित्व स्थानिवस्व चादन्तत्वव्रयोज्नम्‌ ।
य्न त्वेते न विदयते तश्राह्ोपविकल्प्नम्‌ ॥ इति ।

कथयत्याद्यभिषायेण पूवोद्धम्‌ , मङ्यत्या्यभिप्रायं तुत्तराद्धौमिति
विषेकः । नु 'आश्चकत्‌' इत्य "(दीर्घो रघो (पा ऽसु० ०-४-९४) इति
प्रापति"मनग्लोपः (पाण्सू०पए०७-४-९३) इति निषेधेनाकारश्यास्ता्थं इतति
चेत्‌ ? न, चङ्परे णो यदङ्ग तस्य योऽभ्यास इति सुज्ाधव्यवस्थाप-
नात्‌ । दह त्वज्ग(वेयवस्याभ््रासो न त्वङ्गस्य । पतच्चो्णुधातो माघव.
न्थ स्पष्टम्‌ । अत पव 'आरिटत्‌"हइत्यादो न दीधेः। यन्त दौ्धविधी
हलादिरिति विशषण कौमुद्यां दत्त, तन्निमुलम्‌ । 'ओणुनवत्‌दत्यादेः
सिद्धावपि "सलन्वहघुनि' (पाण्सू ०७-४७-९३) इत्यन्न चङ्परे हत्य ङ्गस्य
विक्ञिषण लघो मतभेदेनेष्यमाणे 'भचिचकासत्‌' अचत चकासत्‌ इति
रूपद्वयेऽप्यतिप्रसक्त च । दौीधविधो (चड्ग्परे'हत्यस्य लघुविशेषणता-
माधित्याथसिद्धकथन ठदिति वा समाधघयम्‌ । सिद्धान्ते तु माध
वोक्तरीत्या ऊणोवयतेरिव चकासयतेरपि दीघौभाव स्पष्ट पवेनि दिक्‌ ।

पतर्च सुत्र बा्तिककारः प्रत्याचख्यौ । तथाहि, षष्ठि द्वित्व
करणान्ते विप्रतिषेधः पश्यने--“ द्विवचन यणयवायाकदेश्लाऽह्टोषो
पघालोपणिखरोपकिकिनो खत्वेभ्य." इति । तथाच (द्‌ ध्यजहत्यादौ सा-
वकाशो यणु, "च यन" चायकः (लवन लावक," इत्यादो चायक्ायावः,
गोदः" (कम्बरद्‌;* इत्यादावाछ्टोपः, छष्मघनः+ दस्यादाबुपधघालोपः,
कारणा" हारणा इत्यादौ णिलोपः, "निपृ चः इत्यादावुत्व चेव्येतानि
नव "बिभिदतुः इत्यादो सावकारेन द्वित्वेन पूवविप्रतिषेधाद्वाध्यन्ते।
तेन भचक्रतु.* चिचायः दुवः 'चिचथिथ, 'ल्ुरखुिथ, "पपतुः' नतस्थ-
तुः" जग्मतुः, जघ्नतुः" 'आरिरखत' (लतुरिः, 'जगुरि.हइत्यादि ल्िद्धम्‌ ।
सन्बरेवे "निन्यतु" इति न स्यतु + इयङ्‌ इदापरिगणितत्बादिति चेतु ?

विधिशेषश्रकरणे स्थानिवद्दा वनिषेधसू्रम्‌ । २५३

न, “"दरनेकाचः (पा०सू०६-४-८२) इति यणेह भाव्यमिति प्रागपी-
यङाऽप्रच॒त्तेः शशरकदण्य च इति न्यायात्‌ । तस्माद्‌ “द्विवचन च”
(पा०सु० १-३-५९.) इति खुत्र विनाऽपि सवं सिद्धमिति ।
माष्यकारस्तु सूत्र समथयन्ते । तथाहि, विप्रातिकधस्तावदयुक्त",
आह्ापादीनां निच्यस्वात्‌ द्वित्वस्यानित्यत्वेनातुख्यत्रखस्वात्‌ । किच
पवीवप्रनिषेखे सर्वत्र वचनस्यारम्भणीयत्वादिह तु सुतरां तथति कर
खछाघवम्‌ ? अपिच, क्रियमाणमपि वचन यद्यन्तरङ्णाभपि बाधकं तर्हि
निनवनोयषति, गदेदवनायषतिः इत्यादावप्यभ्यास उकारः श्रयेत । अ
शात्रान्तरङ्कत्वाद वादेशः, वचन तु नान्नरङ्काणां बाधक किन्तु नित्यानां
मेवेति च्याः, एवमपि चुक्लावयिषति' इत्यादो चृद्धधावादशायो. प्रवतत.
नादस्यासख इत्वं स्यात्‌ । नथ।(च तद्वाधनाय उत्व विधम्‌ । तथाच त्वया
इत्थ न्यास" कन्तः ““उत्परस्यानः” (पा०सू०७-४-८८) "तिच" (पा०
ख्‌०७-४-<९) “भओद्रीदादेशशस्य चुटुतुश्च पदेः, इति । अभ्यासस्येति
वत्तेते । ओदोनोरदेश्चा यास्मन्ङ्ग तस्य योऽभ्यासश्वचुटुतुश्शरादिस्तं
स्थ योऽकारस्तस्य उत्स्यादत्यथः । यथा--चुक्षावायषति, उडडाव-
यिषति, तुतावयिषति, ऊणुनावयिषत्ति, इ्युश्ाचयिषति, चुस्फारयिष-
तीति । अत्र मचस्फुयेणा (पा०चु०६-१-५९४) इत्यात्वम्‌ । यद्यपीह
खयः क्ष छते हारादित्वं नास्ति तथाप्यभ्याससन्ञाप्रचात्तिकाङेऽस्त्ये.
वेत्यवघयम्‌ । मोदेादादेशस्येनि कम्‌ ? “चायु पूज्ञायां (भ्वा०्ड०९.०५)
चिचायेषति । “खद्‌ स्थेयः (भ्वा०प०५०) चिखदिषनि । चुटुतुशारदे
किम्‌ { चभावायषति । अत्त इति कम्‌ ? ऋलुम्‌ अणुम्‌ ऋतुम्‌ अश
चाख्यत्‌ आ{जजत्‌, आणिणत्‌ , मात्तितत्‌ , आंशिशाव्‌” इत्यत्र परत्वाद्‌
बृद्धो सत्यां टिलोपे सणिच्कस्य दित्वे कृते मा भृत्‌ । अभ्यासस्येति
किम ? चुटुस्वित्थादि तद्यज्गस्यातो का विश्चषण स्यात्‌ । उभयथापि
दोषः-श्चीत दुनाति शीतदधुः सु्यैः, तमाख्यातुमिच्छनि “हि हीनट-
विषति इत्यञ्च तकारादुत्तरस्यात उसप्रसङज्ञात्‌ । नन्ववमपि “जोज्हत्‌
अञ्चकव्‌ः' इत्यादावभ्यासेऽकारश्च्णाथे यल्नान्तरमास्थयमेषेति भोर.
वान्तरं वार्तिककार प्रनि कुता नापादित्तमिति चेव ?न, तत्नेकार
पवेष्ठ इत्युक्तत्वात्‌ । सजातीय पेक्च हि सिद्धान्तेऽपि ज्ञापकम्‌ । अन्य-
था भअचिकीत्तत्‌ इत्यत्राभ्यासऽकारश्चव णापत्तेः । तस्माद्वातिकङकता
वचनद्धयमपि कन्तेव्यं स्यादिति स्थितम्‌ । तथा (जम्लो' इत्यादिसि.
इये विध्रतिषघवा त्तिक इृद्धिरपि पावा । तथा “ओः पुयणरजिग(पाण्ूच
७-४-८०) दात तुतायमपि कच्तन्यमेव । (पिपविषते! यियब्रिषत्ति, ज्ञि,

२५४ गब्दकोरस्तुभप्रथमाध्यायप्रथमपादेऽमाहिके-

ज।वयिषतिः इत्यत्र इत्व यथा स्यात्‌ । तथाहि । पु यु इत्यनयोः सनि
हाट परत्वाद्‌ गुणे छते पवैविप्रतिष्नावादेशास्पृवं द्वित्वमितीत्व च
कव्यमेव । तथा “जु चङ्क्रम्य'?(पा०स्‌०२-२-१५०) इत्यन्न निर्दिष्रा
त्साज्ाञ्ज्ु्ाताष्यन्तात्सानाजजावावरिषतीव्यज् नचुदुतुश्चरादे. इत्युत्वे
पराप तद्वाधनायेत्व वक्तव्यम्‌ । न च लर चकारमेव पटिष्यामि न तु चश
व्दामे ति वाच्यम्‌ “गुङ्‌ घुद्‌ ध्वनो"*(ञवा०अ1०९७९.) आभ्यां प्निजन्ना
भ्यां चङि सति च अजूगवत्‌ , अजुघवत, ज्ञुगावयिषति, ज्ुघादयि
षति हइत्याद्यसि्धिप्रनङ्गत्‌ । किञ्च, "देदवनायषातः निनवनीयिष
ति इत्यन्न “्चुदटुतुरारदेः इत्युत्व स्यादिति तद्वारणाय वचनान्तर
मास्थयम्‌ । अथ बा “सन्यतः'"(पा०सुऽञ-४-७९) इति सूत्ाद्‌ गुणो
यङ्लुकोः"(पा०सू०७-७-<र) इत्याद्ष्टसूञ्या चिाच्छन्नमपि स्नृग्रहण
मण्डूकष्टत्य!(१)चुवव्ये सू्रमताकूरोत्या यन नाव्यवघानःन्यायेन
णिज्ञाभेननेव्यवधाने उत्व नेनि समाधेयम्‌ । एवमपि तनुश्लब्दादाचा
रक्तिबन्ताद्धतुमण्णो सत्यसति वा यन्‌। सन्‌ तत्र (तिननविषतिः "नि
तनाचयिषतिः? इत्यन्नाप्युत्व स्यातः तद्वारणाय ओदौददेश्शस्ये
ति बार्तिकमन्यथेव व्याख्येयम्‌ , वद्यथा, अभ्यासम्यत्यवयवषष्ठी |
श्रोदोदित्वादिस्तु सम्बन्धसामान्ये षष्ठो । उभयमम्यतो विरषणम्‌ ।
तदयमथेः--अभ्यासस्यावयवमभूतस्तथा ओदोदादशस्थ यथायथमव
यच आदेश्षो चा योऽत्तस्योद्धवति । ुश्लावयिषति इत्यवयवः । पपु
स्फारयिषति' इत्यादेशः । नथाचादृग्रहणमपि साथकम्‌ । अन्यथा
'आटिरत्‌' इष्यादिसिद्धये चङ्पर णो यदङ्‌ तदवयव को सन्वदति
देचादू"साजजत्‌'इत्यादा्वातप्रसङ्गवेरद्ादत इति व्यथ स्यादिति दिक्‌।
तथाच ूजमतापेक्षया वातिकमत महदेव गोरवमिति।

स्थादेतत्‌ । माऽस्तु ब्रङूतसुत्र मा च वात्तकमु “ओः पुयण्‌”
(पाऽसु०ऽ-४७-८०) श्व्येतदेव ज्ञापायष्याति अन्तरङ्क नित्य च बाधित्वा
दितवंचनं स्यादिति । ततो दित्व कृते यथाप्रान्त यणादि करिष्यत । मै
वम्‌ , "निनचनीयेषतिः "दिदवनीयिषतिः इत्याद्यसिद्धेः । केश सा
मान्यापेक्षं ज्ञापक विशोषापेक्ष चा ? आदये अचिकीनच्तत्‌, इति न सि.
ध्येत्‌ । अन्त्ये "चक्र तुः' इत्यादि न सिध्येत्‌ । तस्मात्सत कत्तव्यमव ।
चुक्चावायषति' हत्याद्‌सद्धय तु “ओः पुयणः' (पा०सुऽ७-&-८०)
इति ज्ञापकमाश्रयणीयम्‌ 1 तच्च तुस्यजातीयःवेक्षमिति स्थितम्‌ । अन
पव वामनोदाहतम्‌ 'ओजढवत' शव्येतद्धाष्यविरुद्धमिति बोपदेक्ोप्

( १ ) प्रकृतन्याससूत्र भोदोददेश्स्य ' चुटुतुश्चरदेः"” इत्यकरेल्वथः।

विधिशेषग्रकरणे स्थानिकद्धावनिषेधसू्रम्‌ । २५४

म्मेन प्रपञ्चित प्राक्‌ । वस्तुतस्तु बामनोक्तं सम्यगेव । यतः-
बपदेवमहाश्राहश्रस्तो वामनदिग्मजः।
कीत्तरव प्रसङ्कन माधवेन बिमोचितः ॥

नथादहि, कि बामनेक्तौ बठिकदुषणपरमप्यविरोध, किंवा स.
जात्तीयावषयक्ञापकतावणनमाष्यविरसेघ ? नाद्यः, नित्यानित्ययोर्विभ्र.
तिचेधादुपपाचचेरिति, “दिदवनीयिषति, हइत्याद्यसिद्धरिनि च दुषणयोमी
ष्ये ऽनुक्ततया भाष्य दुषणान्तराणामप्युपलक्षणमिति स्थिते ओजटत्‌ः
इत्यभ्यालऽकारादेशोपि विधः स्यादिनि वात्तिके दुषणान्तरस्थापि
देयत्वात्‌ । तदेव वाक्तिक रचनीयम--ओदोदाद्शस्य चुट तुशरादेर-
भयासस्योत्लनि । ततोऽद्ोपवतो णिचेऽत्‌ । अद्ापवताऽङ्गस्याभ्या-
सखस्य णिचोऽर्स्यात्‌ । ओंजटत्‌ , आञ्कदिति । न द्विनीयः, यत्र दि
खुकावभ्यासस्योत्तरखण्डस्यादयाऽजवणेस्तज्र स्थानिवदिति हि भाष्य.
स्य फ़लितोऽथ । अस्तिच हतशाब्दस्य द्विरुक्तो धक्रियादद्यायामुत्त-
रतज्रावणे । नचु पुनः प्रबरचन रिलोपेनापहारान्नासो प्रयोगे समवेतीति
चत्‌ ? किं तत. ? नहि प्रयोगस्रमवायित्व विशेषण माष्ये दत्तम्‌।
पचञ प्चुनावयिषतिः इत्यादौ द्वित्वप्रच्त्तिवेखायामवणाभावेऽपि
पश्यद्धाविनं तमाश्चित्य यथा स्थानिवद्धावस्तथा हतशब्दस्य पश्या
सद्धिरहेऽपि "अध्यजीगपत्‌? इत्यत्र तु स्थानिवद्भावे सत्यजादितया
णिच एव द्वित्व स्वात्‌ तथाचन द्वित्वप्रञ्रत्तिविलायां नापि पश्चादवणष-
रतेति 'अच्िकीात्तत्‌' इत्याद विव न स्थानिषदद्धावः एवश्चोवणस्थानि
कस्यैव स्थानिवद्भाव इति दुयाग्रहो निमुर एव । अत एव “लोप. पि-
चते. (पा०स्‌०७-४-७) इति सूत्रे “अपीप्यत्‌' इत्य प्रिवतेणौं युक
चङ उपधालोपे च तस्य स्थानिवर्त्वात्पायशाब्दस्य द्विरुकेरिति
चात्ति्रन्थोऽपि सङ्गच्छते । एवञ्च अञ्चकत्‌ः इव्यव खाच, नतु (अ-
श्िकत्‌' इति । “अङ्कापयतिः (आखाकपत्‌' इत्यादि तु दुरापास्तम्‌ ,
अल्लोपस्य दु्ौरत्वात्‌ । अकारोच्ारण स्वभ्यरासेऽकारश्रुत्यादिना
चरितार्थम्‌ । यदप्यग्लोपित्व स्थानिवर्त्व चत्यादयुक्तम्‌ । तदपि न, चि-
न्तरेष्ित्करणेन “घुषिरविशब्दने” (पा०्सू०७-२-२३) इत्येतत्घु्र-
स्थमाष्येण च णिज्विकद्पस्य सुस्थतया अर्खो पविकल्पस्य निभूल
खत्वात्‌ । णिजभावपक्षे हि "'"मनेकाचः (मान्द्‌०) इत्याम्प्रवुस्त्या
धातोरन्तोदात्तप्रबत्या चाकारः छतार्थः । 'अज्खयात्‌' इत्यादौ नखोपप्र-
तिबन्धोऽपि फरुमिति दिक्‌ ।

न चेवमपि “मौजदत्‌ः इत्यभ्यासे डकारः भूयेतः पूर्वतरा

२५६ शनब्दकोस्तं प्रथमाध्यायप्रथमपादेऽषएमाहिके-

सिद्धीयमद्विवैचनेः' (पन्मा०१२६) इव्युक्तेरिति वाच्यम्‌ "उभौ सा
भ्यासस्य' (पा५घु०८-४-२९) इत्ति तद नित्य ताज्ञापनाव्‌ । यत्त
पद्द्धित्रचनविषय तदिति बोपदेवः । तन्न, “सुविनिर्दुभ्ये" (पाण
घू° ८-३-८८) इति सूत्रे 'सुपिभूतो द्विरुच्यते” इति वत्तिकेन तद्धा
ष्येष च सह वरोधात्‌ । अतत एवाभ्यासत डकार दुगैगुत्तादय आहुः
एवश्च वेयाघ्रपदयवासतिके 'ओजदटत्‌' इति पाठस्य प्रामादिकत्वकस्पन
मेव पामादिकम्‌ ! जिरन्दपारस्तु क्तिना निवांह्यः । यच्वदन्तेवूनधातौ
"मा भवानुनिनत्‌ः इत्यभ्यासे ईइकारश्चवण, तदपि छ्िपिधमादपरयु
तम्‌; अन्यथा “कृत सशच्दनेः' (चु०उ०१२०) इत्यन्न सुन्धालोचस्वो
क्तेन खम विसेधापत्तः । तस्पाद्‌ 'ऊननत्‌' इत्येव धातुचत्तो सास्प्रदा
यिक पाठः| ५नोनयतिधभ्वनयतिः' (पान्सू° ३-१-५९) इति सुत्रे का-
शिकापद्मस्चयौरप्यवमेवत्यवधेयम्‌ । एवञ्चह भाष्यकाशिकयोरविरोध
एवेति स्थिते खरस्वतीकण्ठाभरणादिभ्रन्था अपि निवांधा पवेत्यवधे
यम्‌ । यन्तु “सूतोविण्यो *” (पा ०घु ०८-३-द१) इति सुत्रे 'सिषचयिषतिः
इत्यन्न सिच लुमण्णो गुणे सनि इटि गुणायादेकयो कतयोगणस्य
स्थानवद्ध्‌ावात्सिच्छब्द्रस्य द्वित्वमिति न्यासखकरिणोक्तम्‌ । तन्ृत्तर-
खण्डऽकाराभावाद्धाष्यविरुदध, स्थानिबद्धाव विनाऽप्याभिमतरूपासख-
दधेनिष्फल चेत्युपेक्ष्यम । पतेन "ओजटत्‌' 'आपीप्यत्‌" इत्याद सिद्धये
सखामान्यापेक्षता चदन्‌ 'आचकीत्तत्‌' दत्य(दिखिद्धये चानित्यतां श्र.
णीकुर्वन्‌ सीरदेचोऽप्यपास्नः ॥
ति श्रीशम्दकोस्तुभे प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे
पदे अष्टमान्हिक समाक्तम्‌ ॥
कयस्य

अदशनं लोप (पाण्सु° १-१-६०) ॥ स्थाने इत्यञ्चुवत्तेते । तदथ.
श्च प्रसञ्धः इति । प्रसक्तस्यानुच्वारणं छोपसनज्ञ स्यात्‌ । सनल्लापदेशा “छो
पो व्योवोदे (पाण्सु०६-१-६दे) इत्यादयः । अथस्येषा सक्ञानतु
द्ाञ्दस्य महास्तक्ञाकरणसामथ्योत्‌ । नन्वेव प्रदेशष्वेव खोप इति ङो.
किको.ऽथा प्रहीष्यते, पड्युरपत्य देबतेतिवत्‌ । तत्कि सज्ञयेति चत्‌ ट
न, प्रलक्तस्येस्येवरूपविशेषखामाय सुत्रारम्मात्‌ । अन्यथा ¶दधि, मधु
इत्यादो तुगागमप्रसङ्गात्‌ । अस्ति हि त्र किपोऽदर्चनम्‌, तश्च टोप
इति प्रत्ययलक्षणापत्तेः । नन्वेव चार्तिकमते, भाष्यमते तु प्र्यय
लक्षणसुत्र नयमाथम्‌ । तत्कथं दध्याद्‌ तुकप्रसङ्खः ? स्थानिवत्घुत्र तु
न तुक प्रति प्रबतंयति, षष्ठीत्रहणस्य तत्ुवर्ितत्वात्‌। अत एवश्रा-

२५८ राब्दकौस्तमप्रथसाध्यायभरथमपादे नवमाहिके--

स्थानिविक्ेषसमपेणाथमपि न । तथाहि,“अञ््िगुक्रुत्स'(फा०स्‌०२-
४~६५)इत्य अ तावत्‌ “यस्कादिभ्यो गोत्र" (पा०सू०२-४-ई३) शत्यतो
“गोत्रः इत्यजुबत्तने । तेनाडथादिभ्यो यो वहितस्तस्य लुक्‌ 1सद्ध्‌ः। «ज्ञ
नपद दपए!” (पाऽ ०-२-८९) इस्यत् तु “ङथष्प्राति पदिकात्‌? (पा०
सूु<४-१-९१) “प्रत्यय ` (पा०सु°३-१-९) इन्यनु चेः जनप विहितस्य
चातुरथिक पन्ययस्य द्टुप्‌ । “लवणाल्लुक्‌” (पा०म्‌ ०-७-२९) इत्यत
परकृतत्वाद्ुक एव । सवचापि इह श््रल्ययः' इत्यस्य षष्ठी कदट्पयिष्यते
“"तस्माहिव्युत्तरस्थः' (पा०मू०१-१-६७) इति ।

स्यादेनत्‌ । सवादेशाथ प्रल्ययन्रहणम्‌ । नेन “यञजजोश्च' (पाऽसु०
२-४-६४) “सुपो धातुप्रतिपदिकयाः' (पा०सू०२-४७-७१) शत्यादिषु
यश्ननकार्‌ प्रत्ययस्तत्र “अलोऽन्त्यस्य! (प! ०घू०९-१-५२) इति न
भवति । तथा “लबणाद्लुक" (पा०्सू०-७-२ॐ) इत्यादो “आदेः पर
स्य, (पा०्सु० १-१-५४) इति न भवतीति । तेवम्‌ , ज्चापकादेव सबौदे
हात्वसिद्धेः । “घोर्लोपो खेटि वा (पा०ष्‌०७-२-७) इति हि छपे प्रकृते
दुभ्वा दुह” (पा०यु ०७-२३-७३) इति दुग्प्रहण ज्ञापयति द्ुगादयः सवौ
देशा इति । अखोऽन्त्यस्य द्यद्य॑न प्रकृतेन रछोवनापि सिद्धम्‌ । नच
वैपरीत्य पत्तिः, असञ्जातविरोधिचस्ेन रोपेऽलोरन्य परिभाषायाः प्रचत्तेः |
सामान्येन छुमद्धिषथ ज्ञापक न तु लुडमाजविषयमिति खवै सिद्धम्‌ ।

स्यादेतत्‌ । “आगस्त्यकण्डिन्ययोः१२(षा ०घु०२-९-७) इत्यत्र श्लु
गणिजः" (पा०सृु रप ०२-४७-५८) इत्यतो द्दु््रदणमनुवत्तेतेन वा १ अ
द स्थानिनोंद्धौ अदेशास्तु टका सह जयः, इति वैषम्याद्यथा।सङुःधा
भाव एककस्य रय अद्‌शाः पययेण स्युः । तत्ञ्चागस्तयोऽपि कुण्ड
नाः स्युः, कुषण्डिनाश्चागस्तयस्स्युः । ठक्च क्रियमाणो ज्ञापकात्छवां
देश इति उभयत्रापि विभक्तिमाच्र रयेत | अथ निवत्त ततोऽगस्तय,
कुण्डिना इत्यत्र न कथिददोषः) किन्तु अगस्तीनां छाजाः आगस्तीयाः
इत्यत्र प्रागदीन्यतीये, अजादौ प्रत्यये विवक्षितेऽभ्यगस्त्यादशस्य निषे
धामावादानिवुचादन्रद्धत्वाच्छो न स्यात्‌ । प्रत्ययग्रहणे सखति तु दश््.
हणाच्वच्या अआगस्व्यकोष्डिन्ययोः परत्ययाद्चस्य दुग्मवतिः अवद्िष्टमा
गयोयथ!सद्यम्रगर्तक्ुण्डिनचौ । तेन "अगस्तयः (कुण्डिनाः' इति
सिद्धम्‌ । प्राग्दीन्यतीये विवक्षिते तु “गोज दुगचि” (पाण्सु०-१-८९)
इति दकि प्रनिषेद्धे तत्खन्नियोगदिष्टत्वादगस्त्य(देशऽपि जिन्त अग
स्त्यशन्द्‌ादरूद्धाच्छे कते “सूयेतिष्य'' (पा०सू०६-४-१४९) इति यपे च
आगस्तीयाः इति क्िद्यनि ¦ कौण्डिन्ये तु नारित विशेषः । निवृत्तेऽपि,

विधिशेषग्रकरणे प्रत्ययदश्षणद्ूचम्‌ । ५९.

कुण्डिनज्ञादेशे कोण्डिन्यशाब्दादपि “कण्वादिभ्यो गोरे” (पान्व्‌"-
२-१११) इत्याण कते, “आपत्यस्य” (पा ०सू०६-४-१५९) इति यलोपे
काण्डनाः इत्यव आावेतव्यम्‌ । तस्माद्‌ ('आगस्त्यकोण्डन्ययोः+"(पा०
सु०२-४-७०) इत्यत्राचडयमनु वत्य दु््रहणम्‌ । ततथ्येह्‌ प्रत्य यग्रहुणयः
प कततेत्यमेषात । मवम्‌, “आगस्त्य कोण्डिन्ययोः”' (पा०चू< २-४-७०)
इन्यत “यरकाद्भ्या मातर” (पा०स्‌०२-८-६३) इति योत्रश्रहणमनुवर्य
गाजर य 1वादेनृस्तस्य दगिनि व्याख्यानेनापीशटसिद्धे, । तस्मादच् प्रत्य.
य्रहण माऽस्त्वात स्थितम्‌ ।

स्थाद्तत्‌ । एव सात लापसज्ञया लह टुगादिसज्ञानां तुल्यव्यक्ति-
कन्त स्यात्‌ । तद्भावतस्य सज्ञान चत्‌ ? आवेक्ञेषह्पेप्पितथा
स्यात्‌ । उच्यन । असञ्जातविराधत्वाह्ोपसनज्ञा तावद्‌दर्यनमाचस्य
भवति । दुगाद्‌ सज्ञासु परमनक्सज्ञाध्रणयनसामधथ्योत्तद्धावितश्रह. ।
तन सज्ञासङ्करां नत्युक्तम्‌। सतितु सरे 'हान्तः दानिं शवल्राक्र
"श" " (पाण्सु००६-१-१०) इति दित्व स्यात्‌ । लुहातः हइत्यच्रश्छो
खाति "उना इद्धद्ुके हरि" (पार्घू०७-३-८९) इति च्द्धः स्यात्‌|
न च तत्राभ्यस्नस्य न(१)इत्यनुडृचते' "योया ति' “नोनोतिः इत्यादाविव
चदन भाचष्यतात वाच्यम्‌ + सन्ञासकरपक्च तद नुडत््रसम्मवात्‌।
अन्यथा सूत्रस्य नावषयतापत्त । न च यातिरोतत्याङ्रवकाराः
सन्ञासङ्र तताप द्वत्वस्य दुवारत्वात । लोपसक्ञा तु दृगादि-
सश्चाना व्यापकत्युक्तम्‌ । तन पञ्चः इदल्यादो प्रत्ययलक्षण {सस्य
ताते दिक्‌ ।

भाध्यमत तु ययि स्थानेवत्सूत्रेण "पञ्चः इत्यादि सिद्धम्‌, तथा.
पि खुदषद्‌ ब्राह्मणः" इत्यत्र वक्ष्यमाणरीत्योत्तरपदाद्यद्‌ात्तत्वस्योपधा-
दीधस्य च वारणाय रोपे सति प्रव्ययलङ्क्चषणमेषेति नियमोऽवरयं प्रव-
तनीयः । तथाच नच लुकः प्रत्ययसंज्ञा ऽप्याद सष्येस्यवधेयम्‌ ।

प्रत्ययखापे प्रत्ययलक्षणम्‌ (पाण्सुऽ ९-१-६२) ॥ प्रत्यये दु्रऽपि तद।-
घ्य कायं स्यात्‌ । “आस्विध्यथोमिदम्‌'” इति वार्चिकमतम्‌ । तथा.
हि, “अतृणेट्‌ इत्यच तिपो हस्ड्धाडिलोपे कृते भ्तृणह इम्‌” (पा०स्रु०
७-३-९२) इति सुत्रेण विधायमानो दखादिपित्सावंधातुकनिमिच्च इमा-
गमाऽस्माद्धचनाद्भवातं । स्थानितत्सूत्ेण तु न सिध्यति, अल्विधि

( १) “नाभ्यस्तस्याचि पिति सावधातुक (पा०घू०७-३-८७)
इते सुज्ादेाते शेषः|

२६० शब्दंकोस्तुभव्रथमाध्यायप्रथमपादे नवमाहिकष-

स्वाद्‌ । नन्वेवं परत्ययलक्षणमपि न स्यात्‌ ; श्व्णीश्रये नारित म्रत्यय
छक्चणम्‌” (१०५०२९१) इति निषेवादिति चेत्‌ ? न, नद्येवरूप वचनम.
स्त; कन्तु भ्रङृतसून्न प्रत्ययकपि तद्धक्षणामत्यास्तु, यद्वा तदश्च
णमित्यपि मास्तु, स्थानिवदित्यचुच्रुच्येवेष्टसिद्धः। पवं सति भरत्ययल
क्षणामैव्युकेः फर तत्पल्यते । पुन. भ्रत्ययत्रहणसामथ्याद्धि यत्कार्यं
प्रति अत्ययस्यास्ाघारण रूप निभमिच्चततयऽऽश्रीयते सुप्त्वतिदत्वादि
तदेव भवतीति छभ्यते । तेन 'गवे हितं गोहितम्‌' इत्यद्धादेश्षो न भव
ति, तद्धिवावच्त्वमात्राश्चयणातत्‌ , तस्य च प्रत्ययाप्रत्ययसाधारण्यात्‌।
अथाच्र “न लुमता (पा सु०१-१-६३) इति निषेधः । तहिं सयाः!
इत्यत्र ५विसजनीयस्य सः (पाण०्बु ०८-२३-२४) स्यात्‌, (सुत्‌ इत्यादो
“खरि चः (पा०घु०८-8-५४) इति चत्वं स्यादित्ति दिक्‌ ।

इमागमे तु दरदं सावधातुके इति प्रत्यय पव प्राघान्यनाश्रीयते
इति वेषम्यम्‌ । तस्माद्वणप्राघान्ये प्रत्ययलक्षण नास्ति प्रत्ययप्राधान्ये
स्वस्तीति विवेकः । अनेनैव न्यायेन “न धातुलोपः (पार्ू०१-१-४) ई
त्यन्न धातुखषपि इत बहुन्राहणव सद्ध अद्धधातुकग्रहणसामथ्यात्त-
त्वेन निमित्तता रुभ्यते । तेन "धिन्वकृण्व्योर्विचिः ध््टोपो व्यो
(पार्सुन्द-१-६६)इति वलोपस्य वदिनमित्तत्व। त्त्रा द्धंधातुकत्तया विचो
निमिच्वत्वामावाद्‌ गुणो मचत्यव । तेन, सुध, खुधनौ, खुधेनः' (सकः,
सुकर्णो, खुकणेः' इत्यादि भवति । पठन्ति च-

सध सुधवारिवधात्ुराणा कुकारणे काघवतश्च रामः।

विशेषणे द्धे य इहादिकन्नवेदेद्‌घौती ख हि कैयटीयः ॥ इति ।

न च "तोता इत्यादिव्याच्रस्या अद्धेधातुकग्रहणस्य साथक्ष्या-
त्कथ सामथ्येमित्ि वाच्यम्‌ , यङ्लयुकदछान्द सत्वात्‌ । भाषाविषयत्व
पक्षे स्वाद्धेवातुकप्रहणमाचल्यं सामध्येमुपपादनीयम्‌ । नन्वतत्‌ "इति
च” (पा०्सु०१-१-५) इत्येतत्घूच्रस्थमाष्येण खह विरुद्धम्‌ । पृवंस्मि-
व्योगे यदाद्धेधातुकम्रहणं तद्‌नवकाशमिति तजोक्तत्वादिति चेत्‌ ? न;
अनास्थया तथोक्तत्वादित्याहुः ।

तदुपष्टम्भेनान्न विज्ञवानभिमत इत्येव किं न स्यादिति चिन्त्यम्‌

किंपि तु ऊद्‌। तन धनू." धिन्वोः (धन्वः' छृणूः' छृण्वोः कृण्वः!
इति भवाति । सुच साधना, सुघनः 'सुकाः, सुकृणोः सुकृणः! इत्या
दितु न भवत्यवेत्याद्, ।

यङ्ल्धका भाषाचिषयत्व आद्धंघातुकग्रहणस्य 'तोततोति, इत्यत्र चा-
रिताथ्यादाचुत्तो च मानामावाद्‌ गुणनिषेधप्रचरस्या सुधी, 'सुधिनो

विधिश्येषप्रकरणे प्रत्यथलक्षणसूत्रम्‌ । २६१

क्कि

इ्ये वास्तु । छणोतेस्तु दीं खुकीः, सखकोर्णो, खकीणेः' इत्यादि भव-
त्वित्यपि चिन्त्यम्‌

नन्वव '्परिदी." इत्यत्र तुग्दीरघो पयंयिण स्याताम्‌ । अनेनेवोभय
विधाने पोर्वापयमावेन “विप्रतिषेध परम्‌' (पार्सु०१-४-२) इत्य-
स्याप्रचुत्तः । सत्यम्‌, रासा तिदेश्चस्य ज्य पदेशातिदेश्चस्य वाश्रयण।-
द्दोष । यद्का, सति प्रत्यये यत्काय मवितुमदहंति तदेवातिंदिदयते
इति ध्परिवीयः इत्यादाविव 'परिकी.° इत्यज्ञापि दीधे एव भवति नतु
तगिति कायातिदेशेऽप्यदोष'

माष्यकारस्त्वाहुः-तृणहदहमथ तावन्नेदं सुत्रम्‌, स्थानिवत्सून्न
णव गताथेलनावत्‌ । न चादिविधिरयम्‌ , हीत्यस्य निवत्तनात्‌ । न चेष
"तृणानि इत्यच्रापीम्‌ स्यादिति वाच्यम्‌ “नाभ्यस्तस्याचेः (पाण्घु०
७-३-८9) इत्य तोऽचि नेत्य युवत्तंनात्‌ । नापि 'आश्चीः, इत्यत “रास-

दङ्ह खाः” (पाण०्षु०६-७-३४) इतीत्वाथमिदम्‌ , आशासः क।वुपस-

ख्याननचव सद्धः । तद्ध त्वयाऽपि वच्यम्‌ । शशास इदडदहखो
(पाण०्सु०द--३४) इत्यत्र दाासमात्रग्रहणामेति पश्च नेयमथम-आ
दासः कावेव यथा स्यात्‌ माह्ञास्तः इत्यादा मा सुदिति। यस्मा
च्छासेरङ्‌ः विहितस्तस्यकाडसाहचया्दित्वविधो भ्रहणमिति पश्च यथा
"आशास्त इत्यादा न भवति, तथा ।कष्यपिन स्यादति विध्यथम्‌।
तस्पत्प्रत्ययलोपे सति प्रस्ययलक्षणमेवति नियमाथामेद्‌ं सृज्म्‌ । पत्य-
याप्रत्ययसराधारण रूपमाध्चित्य यत्काय विधौयते तन्निचरतचतः फलम्‌ ।
तन शामन इषदाऽस्य प्रासादस्य सुरषघत्‌ । अत्र “सामनसाभलोमो.
वसी" (पारस०द-२-११.७) इते सूत्रेण सुशराब्दात्परस्य मन्नन्तस्थास-
स्तस्य चोत्तरपदस्य बहुवीदो विधीयमानमाद्यदात्तत्व न भवति । अचर
हि द्ुषेऽपि जसि स्थानिकवद्धावेनासन्तमुत्तरपद मस्त्येव । किन्त्वस इति
रूप परत्ययाप्रत्ययसाघारणम्‌ , “भाननस्मनूश्रहणान्यथवता चानथकन
च तदन्तावेधे प्रयाज्यान्तः (पन्मा०रदै) इति वक्ष्यमाणत्वात्‌ । अत्ते
नियमनाद्युदाचव्याच्रत्तिः सिद्धा । तथाच “नञ्सुभ्याम्‌? (पा०्षु०६-२-
१७२) इत्यन्तोद््‌ात् पद्‌ भवति ।

इदन्त्ववधेयम्‌ । न केवर स्व राथमेवेदं सूत्रम्‌ । किन्तूक्तोदाहरणे
एव प्राप्युवन्‌ “अत्वसन्तस्य” (पा०्खु ०६-8७-१४) इत्युपधादौर्घोऽपि उ.
कनियमेनेव उ्वावस्य । वात्तिकमते तु उक्तस्वरस्य दीधव्याङ्त्ते
सिद्धय उपायान्तरमन्वेषणीयमिति।

नु याद्‌ नयमाथ सूत्र ताहं पञ्च श्त्यन्न प्रत्ययलक्षणेन पदत्व.

२६२ शब्दकोसश्वुभप्रथ माध्यार्यप्रथम पादे नवमाह्धिके ~

मिति्रत्तेः कथ यल्या? एव "समास्लत्वाल्धरानिपादेकन्वम्‌,' मस्तु
कमः" (प।५सू०७-२-२६) इ नाद्‌” 'उभयप्रक कमनः (पाण०षु०२-
३-६६) इ तेकमाणे षष्ठा इत्याद याऽपि तत्रतत्राऽभमियुक्तश्न्थाः कथ
योञ्या इते ? अत्राच्यत, याऽस्माक नेयमवधेः स मीमांसकरीत्य
परिसङह्चाविधिरिति तावर्सपष्ट विवरणादौ । त्न दोषत्रय-- स्वाथ.
हानिः, पराथपारेकल्पना, पराप्तवाधश्चति । तच्च यद्यगत्या सखद्यते, इति
पश्चस्तदा नियमविधेनिषेघ एवाथः । प्रत्ययलक्षणशब्देन तद्भिन्न लक्ष्य
ते, भवत्यनेन चु न भवतीति । तथाच स्थानेऽन्तरतमसत्र भाष्यम्‌~-
“नानेनान्तरतमा निव्यन्त! अपि तु" अनन्तरतया निवरयंन्ते"' इति ।
अत एव वात्तककारापि वक्षव्राते~'उमयप्राप्तो कमेणीत प्रतिषेधेऽकादि
प्रयोगेऽप्रतिषः""(का०्वा०) इति । अस्पिन्पक्षे“उभयप्रापो"(पाण०्वु०२-
&-६६) इति परेशलतिता षष्ठव्यादिक्रमेण व्याख्येय, नतु विहितेति । यदि
त॒ दोषन्रयगरिवपरिहाराथे प्रत्ययदक्षणसू्र यथाश्रुत व्याख्याय
अतप्व ज्ञापकात्‌ स्थानिवत्सू्रस्य प्रत्ययङोपनरावेषयकना क
रप्यते सामान्यपुरस्कारप्रद््तस्य श।खस्य विशेषतात्पर्यं हि त्वयाऽपि
कर्प्यमेव । अन्यथा विकद्पापत्चेः । भाद्टमते “न तो पञ्चौ करोति
इत्यत्र य्था । "पदे जुहोतिः शत्याह्िभिराहवनीयाविधेोर्वि विदेष
विधिना सामान्यविधेः सद्ोचसस्भवाच्च । न चवे सामान्यस्य
विशेषे उपलहारापत्तिः, सामान्य्ास्प्रणयनवेय्यभ्य पत्तेः । वेदे तु
न काश्चिल््रणता येनेव पयंुयुञ्येतेति चतुद्धांकरणस्याग्नेये उपसहासे
मीमां सायामभ्युपेतः । कद्पसू्रकारास्तु तत्रापि अ्युत्था एव । तथाच
भगवता कात्यायनेन सृच्रितम्‌ “अविषादुभमो बा' (काण्ध्रोरूर)
एति । एवञ्च सामान्यशाखस्य विरषलक्षणायां उनयवाखयत्वाच्तयेवो
पपत्तौ दोषन्नय न सोदढभ्यर्मिति पक्चस्तदोद्ाहतम्रन्थाः सम्यगेव । तया.
यिकमने तु तात्पयंसङ्धोचस्थटे लश्चणा नासतयेषेति निर्विवादम्‌, वि-
नषध प्रकारकबोधस्योदेरयतायामेव तदभ्युपगमात्‌, । सामान्यप्रका
सरकस्य विन्तेषविक्षेष्यकस्यापि लक्षणा तिना निर्वाहादिति सखघीभि-
राकटनीयम्‌ ।

न दुमताङ्गस्य (पाण०्सू०१-९-६३) ॥ लुमता शब्देन पत्ययलापे
सति प्रच्ययलक्चषणमङ्खस्य कायं नस्यात्‌ वार्तिकमते पूर्चसूजप्राप्
स्थायं निदेधः । माप्यमते तु स्थानिवस्घुत्रप्राप्तस्य । नियमविधानां
तात्पर्यलङ्कोचकत्वमात्न न तु निषेधकतेति परगुक्तरीस्या तु भाष्यम
तेऽपि पूवैसखछ्रण प्राप्तस्यायं निषेध इत्यवधेयम्‌ । पवमत्रेपि । गगः

विधिरेषप्रकरणे प्रत्थथरद्चणनिषेधद््‌्म्‌ । २६३

ष्ठ” (जुहुतः । इह यजशपोद्छमता दु्तयारज्ञस्य गुणच्रद्धी न भवतः
ल्ुमतेतति किम्‌ 2 कायते, दार्यते । “णरनिटिः' (पा०सु०६-७-५१९) इति
णिलोपे ते णिजपेश्चा चृद्धिभवत्येव । अमार्र्‌ । हठ्ङ्थादिलोपे न
व्यत्वात्छतऽपि बुद्धिः । अङ्गस्येति कम्‌ ? "पञ्चः (सघ अजाहस्यात स्व-
यन ¦ तेनाङ्ाधिकार गह्यते “स्वरितनािकारः' (पा०सु०१-३-११)
इति वचनादिति चातिंककराराः । भष्प्ये तु इदं दुषितम्‌ । तथाहि, पव
सति 'उत्कामः इत्यज्न"“अतो हेः" (पा०स्‌०६-४-१०५) इति हद्छुक कृत
(“क्रमः परस्मेपदेषु" (पा०स्‌०७-२३-७६) इति दीर्घो ने स्यात्‌ । तथा
'ज्िगमिष' इन्यत्न “गमरिय्‌ परस्मे पदेषु" (पा०घु०७-२-५८) इतीणा न
स्यात्‌ | तथा "विचुट्स' इत्यत्र “न बद्धधश्तुभ्यः (पा०सु०७-२-५९.)
इतीषणिनिषेधो न स्यात्‌ । तस्मात्‌ “न लुमता?०(पारसु०१-१-६३) इत्यञ्च
न ज्ाधिकारः प्रनिनिदिदयते, किन्तु दुभरता दुत पत्थय यदङ्ग तस्या
द्मनाङ्ग खच सवे प्रतिषिध्यते इति। न चवमुक्तदाषतादवस्थ्यामति
वाच्यम्‌ , (उत्कामः इत्यत्र दध्ठ परस्मेपदम्‌ । तदपेक्षया यदङ्ग शबन्त
न तस्य दीघां विधीयत, किन्तु क्रमेः ।स तु शप प्रव्यङ्नतु टु
प्रतीति निषधाप्रब्त्ता प्रत्ययघ्चणन दीधप्रव्रत्तः। पव “ज्िगमिषः (व.
चृत्खः इृत्यत्नापि इटो किधिप्रनिषघो भवतत एव । ता हि द्धुमता टुप्त
परस्मेपदे यदङ्ग सन्नन्त तस्य न क्रियत, †कन्तु सकाराद्‌ः प्रत्ययस्य ।
स चाङ्ग्‌ नेति स्पष्टमेव)

स्याद्‌तत्‌ । पक्षद्वये ऽपे गञतस्यादिनच्यम्‌'' (पारस ०६-१-१९७)
“कि तः" (पा०सु०६-१-१६५) “पथिमथोः सवनामस्थाने' (पार्षु००६-
१-११९.) इति त्रिसूञ्या विधीयमानाः स्वरा लुकि कृतेऽपि पप्चुवन्ति।
तथाहि, गगः, बिदाः, । यञजजजोद्ुङ्‌ ) उष्ट्रा । “ह्व धतिकतो'
(पा०यु०५-३-&६) इति कनो “देव पथादेभ्यश्च”” (पा०सू्‌०५-३-१००)
इति प्‌ । वतो “डिनत्यादिःः' (पाण्सु०्द-१-१९७) इत्या ङदात्तता
प्राप्नाति 1 तथा अच्नेरपत्यानि अच्रयः । “हइतश्चानिञ `' (पार्सूऽ४-
१-१२२) इति ठकः “अब्जिश्चगुक्रुत्स' ( पा०स्‌०२-४-६५) इत्यादिना
दुक । वततः किंतस्तद्धिनस्यान्त उदात्तो मवतीन्यन्तोदात्तता श्रा
प्नोत्ति। साहि प्रत्ययग्रहणे तदन्तश्रहणात्तद्धितान्वस्य चिधीयते।
न च सिद्धान्तेऽपि फिटूस्वरेणान्तादात्ततया मान्यमेवेति वाच्यम्‌
“सारा दभ्या अप्‌” (उ०सूु०५१६) “अद्‌खिनिश्च' (उ०स्‌०५१७) इच्यु
णादिदधूत्रेण द्यदेश्चकारायुकृष्टे अप्रत्यये तस्य पिच्वेनानुद्‌।त्तत्वादा-
द॒दात्तोऽच्रिराब्दः। तथाच प्रयुज्यते “अन्नेरेव श्रुणुत पृवेस्त॒तिम”

२६४ शब्द कोस्तुयव्रथसाध्योयप्रथमपादे नवमाहिके-

यथा “शुणोरने" कमाणि कृण्वतः" इनि । तथा ढको दुकयप्याद्यदात्त
एव प्रथुञ्यते .'अन्नीणां साममद्विवः”” इति, “अच्रणां छुणुत दवम्‌?
इति च । चिनप्रत्ययान्तस्त्वन्तोदा्ति नकारान्तश्चेत्यन्यदेतत्‌ । साऽपि
प्रयुज्यते “दुरे वाये अन्तिका के चिदच्निणः” इत्ति) तथा; पन्थाः पि
यो यस्थ पथिप्रिय- । “सुपो धातु" (प्रा०स्‌०२-७-७१) इति सोक
""पाथमथोः स्वेनामस्थान, (पार्चु०६-१-११९) इत्याद्यदात्तता प्रा
प्नाति । न ह्यषा चिखु्ो, अङ्घाघकारस्था, यन न दयुमत (पान्घुर
१-९-१६३) इति निषधः प्रवतत । नाप्येनद्स्तुतोऽङ्गस्य कायम्‌ “सु.
सिङन्तम्‌,' (पान्सु० १-४-९४) इति पद सज्ञावदुक्तस्व राणां प्रत्ययान्तं
कायत्वात्‌ । नन्वस्तु ङतः" (पा०स्‌०६-१-१६५) इति तथा, इतरत्त
द्वय (ङ्निति' “खवनापस्थाने' इति सप्तमानिदशाद्स्तुतोऽङ्स्य कायै.
म्भवतव्यवाति चत्‌? न, {ङनदन्तस्यादरत्यादक्रमण प्रत्ययान्तस्य
तदिघानात्‌, “लोषय्येः सक्तम्यस्तदन्तस्प्तम्यः इति सिद्धान्तात्‌
एतच्च “ीहीभ्हूमदजनधनदरि द्ाजागसं प्रत्ययात्पूर्वं पिति?" इति
पुवेग्रहणेन ज्ञाप्यत, इति तत्रेव भाष्ये स्षष्टम्‌। अत एव “उपोत्तम रिति?
(पा०स्‌०६-१-२१७) हृत्याद्यदात्तत्वम्‌ , (आहवनीयः इत्यादौ रिदन्त
स्योपोत्तमे नाशब्दस्येकारे परवत्तेते “चङ्यन्यतरस्याम्‌” (पाण्चूर-
६-१-२१८) इति चडन्तस्य । न चव “चतुरदशाक्च "(पार्स ०६-१-१६७)
इत्युदात्तत्वं शहासन्तस्य स्यात्तथाच "षट्चिशांश्च चतुरः कद्पयन्त
इत्यादो चतुर इति पदं मध्योदात्तमिष्यमाण न सिद्धधेदिति वाच्यम्‌,
तन्न रासश्रदणसामस्यात्तदन्तसप्तमात्वचाघात्‌ । इत्था हि “डद
म्पदाधपपुमरेदयुच्रतुभ्यः"” इत्येव ब॒यात्‌। तत्र ह्यसर्वेनामस्थानग्रहणा
उडत्तः शस एव भविष्यति, “षट्‌त्रिचतुभ्यांह खादः” (पारसूऽ६-१-
१७९.) इति दरदः सिद्धान्तप्युदात्तविधानात्‌ । न चेव स्वरविधिषु
षष्ठधेव निर्दिदेयतामिति वाच्यम्‌, रितञ्ङः इत्याद्यपेश्चया रितिच.
डोच्युक्तावद्धंमाजनालाचवसस्मुवेन सप्षमीभयोगादिति । प
अच्रोच्यते। अङ्घाधिकारनिदशपक्चे तावदुक्तदाषरिहाराय चात्तिकमा-
रभ्यतेभट्युमति प्रतिषेधे एकपद स्वरस्योपससख्यानम्‌^(काण्वा०)। “स्वौ
मन्नितसिज्लुक्स्वरवजम्‌,'(काण्वा०)। प्रयोजनं जिनि किब्टुकस्वराः “प
थमथोः सवनामस्थान दुकिदात । अस्याथः दुमति दु मत्सज्ञया भरतिषा-
दितेऽदशेने यः प्रतिषेधः तस्मिन्नेकपदाश्चयो यः स्वरस्तस्यापस्ख्यानम्‌।
परत्ययलक्चणेन प्रासोऽप्येकपदस्वसे न भवतीत्यथः। पदद्धयाश्चयस्तु स्या-
देव ! यथा दृचि तिष्ठाति" इत्यत्र “"पद्स्यः (पाण्चु०८-१-१६) “पदात्‌”

विधिेषप्रकरणे प्रत्ययलक्षणनिषेधपुषम्‌ । 2६५

(८-१-१७)§त्यधिकृत्य विहि त.“ निङ्ङःतिङः"(पा०सू०८-१-२८)इति नि
घानः। अश्र हि दाच इत्यस्य पदसक्ञाथं प्रन्ययलक्चषणमपेक्ष्यते । तथा शह
तिष्ठ" इत्यादौ तिङन्तत्वलाभायापि । नन्वेवं खवस्तो माऽतिराच्रः, इत्यश्च
“'सवेस्य सुपि” (पा०चू०द-१-१६१) शव्याद्युदात्तत्व न स्यात्‌ । तथा स
पिंरागच्छ' .सक्तागच्छनः' इत्यन्न “आमन्तितस्य च (पाण्वुन्द-१-१९८)
इति षाष्ठमाद्यदाचत्व न स्यात्‌ । तथाभ्मा हि दाता? मा हि घाताम्‌, इत्यन्न
"आदि सिचोऽन्यतरस्याम्‌? (पाण्सु०६-१-१८७)इत्यादुदातच्तत्व न स्या-
दित्यत आह सवैत्यादि । इद स्वरत्रय विहाय स्वरान्तरे प्रतिषेध श्त्यथः।
न च 'सवस्तोम › इत्यत्र "वहुवोषहो परकृत्या पृ््रपदम्‌, (पा५सु °द-२-१)
इति पदद्वयस्वरोऽयामिति वास्यम्‌ ''सवस्य सुपि" (पार्सु०६-१-१९१)
इति यदाद्युदान्तत्व तस्यैव ह्यनेन भ्रकृतिभावमान्न कत्तव्यम्‌, तथाच
तत्प्रा्िरवघद्यापपादयितञ्योनि मावातु। नच सर्पिदशब्दस्यामन्त्रिव.
स्वर विनाऽप्याद्युदातच्तता छच्धु शक्या "अर्चिद्युचहूखपिकादिखर्दि
भ्यः" (उणखूु०२७३)दत्योणादिके शसि पत्वये छतेऽन्तोदात्तत्वात्‌ । अन्यु-
स्पच्तिपक्षेऽपि फिट्‌स्वरेण तथात्वात्‌ । न च ^“नाच्विषयस्य' (फि०्स०रे६)
इत्याद्युदात्त. 'अनिसन्नस्य' इनि पयदासाव । कैयटेन तु सर्पिः्न्द्‌-
स्य धयुतादित्वं किमथे कदिपनमिति चिन्त्यम्‌ । नञ स्वश्चन्दः “सप्य
श्ूभ्या तुर्‌ च (उ०सू०१६३) इति कनिनन्तो व्युत्पादितः। तथाच
निच्वात्‌ आद्यदात्तः, अब्युत्पत्तिपक्चेऽपि तथेव शत्रः संख्याया."
(फि०्सू०२८) इति क्चनादिति चेत्‌ ? न, उमयथाऽपि घुतादित्वे.
नान्तोदात्तत्वात्‌ । तथा च भयुञ्यते “खप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रम्‌”
इति । इह सिज्टुगग्रहण माऽस्तु । “गातिस्था (पा०्घू०२-४-७७) इत्यन्न
सिञ्ग्रहणसामशथ्याट्लु कि स्वरः सिद्धः । अन्यथा हि लाघवाय च्खेरेव
लुक विदध्याल्‌। एव हि "अभूत्‌ 'अपात्‌' इत्यादिसिद्धये ५अआस्ति्ति
चोऽपक्तेः' (पाण्सु०७-३-९६) इत्यन्न सकारान्तरप्न्छेषङ्ेरोऽपि नाश.
यणीय इति । न चेच च्टेद्धुकि ५आच्त ” (पा०्सू०३-४-११०) इति घु
विध्यथंमेव स्याच्च तु नियमार्थम्‌ , तथाच तत्र खङ्निद्त्तये च्छिलकीति
वक्तव्य स्यादिति विपरीतगोरवापत्तिरेति वाच्यम्‌ ? छिन इत्ययुद्च्येव
लटो व्युदस्तत्वात्‌ । तस्मात्सवामन्जितस्वरवजजमित्येवावदयकम्‌ ।
वात्तिकारम्मस्य प्रयोजनमाह प्रयोजनमिति । अिनिशब्दयोरिकार उ.
श्वारणाथे ^सुट्‌त्तिथो ” (पा०स्‌ ०३-५-१०७) इतिघत्‌ । पते स्वरा निव.
व्यैमानतया प्रयोज्नमित्य्. । प्रयोजनान्तरमाह-पथिमथोरिति । तदेवं
वचनबरेन जिघुञया अतिव्यास्तिरदत्तेव्ये तीह सूत्रे स्थितम्‌ ।

२४

२६६ राब्दकोश्तुमप्रथमाध्यायप्रथमपादे नवमाहिके-

वस्तुतस्तु नेतं धचन क्रियते ज्ञापकबलेनेव "बिदाः" 'गगीःइत्वादेः
सिद्धत्वात्‌ । तथाच "-सक्ञायामुपमानमः' (पा०सु°द-१-२०४) इति सुतर
वाखिकम्‌-'""उपमानश्याद्युदात्तत्ववचन क्षापकमनुबन्धरक्षणे स्वरे परलय.
यलक्षणप्रतिषेधस्य इति । अ्मिश्च पश्च “पथिमथो सर्वनामस्थाने
लुमता लुते प्रत्ययलक्षणं न भवतति” इति वचनमेव क्तव्यम्‌ । न श्य
मयवन्थटक्चषण. स्वरः, येनोक्तज्लापकषटेन वयेंत । न च स्वरमात्रविष
यक छ्ापकरमिति षाच्यम्‌ , अमन्तितस्वरसिज्लुक्स्वरयोरसिद्िप्रस.
ङ्त । न चवमपि सप्तमीनिर्दिष्टे स्वरे प्रत्ययरक्चषणं न अवतीति न्चाप्य
तामिति वाच्य, 'श्लवस्तोमः दत्यत्राह्यदात्ताऽखिद्धिभ्रसङ्गात्‌ । यद्वा,
अश्तु सप्तमीनिदिंष्टर्वरविषयकमेव ज्ञापकम्‌ ।“लर्व॑स्य सुपि '” (पाण्सुर
द-१-१९१) इति सप्तमीमपनीय सुप इति षष्ठी पाठ्य । तथाच पथिस्व-
राथै घचनं नारम्भणीयम्‌ । उिनित्कित्स्वराथं तुभयथाऽपि नारम्भणीय-
भित्ति सवै सुस्थम्‌ । पक्षद्यमपीद नसक्षायामुपमानम्‌” (पाणसु०६-१९-
२०४) हति त्रे भाष्यकारैः स्पष्टमुक्तम्‌ । तदयं निगलिवोथ.-च्चिखुध्यां
शाङ्ितस्थातिभ्यातिदोषस्य वचनेनोद्धारमापातत उक्त्वा क्ञापकेनेवैष्
सिद्धिरिति निष्कर्षोऽग्रे कृत इति । पतश्च समाधानमङ्गाधिकार निर्दि.
ह्यत इति पश्च व वस्तुतोऽङ्गस्य यत्कायमिनि निष्छृष्टपक्षऽपि तुल्यम।
अत पव "सङ्कायाभ्रुपमानम्‌' (पा०सू०६-१-२०४) इति सुरे माष्यकरिः
पक्षद्वय साघारष्येनेवोक्तन्नापनवार्तिक योजितम्‌ । प्रकृतलुजस्थभाप्यक्रे.
यरखयास्तु निष्ृष्टपक्षे उक्तदोषप्रसङ्ग पव नास्तीति कभ्यते । तत्रेत्थमा
शयभभियुक्ता वणयन्ति--श्चापक द्विविधं सामान्यापेक्ष विशेषापेश्चं च।
तत्र यदा “मीही "(पाण्घु०६-१-१९२)त्यश्न पृदेप्रहणेन यश्न सप्तम्बर्थं
पक्षे तदन्तप्रहणपक्षे च फठमेदः तन्नेव सोवयैः सप्तम्यस्तदन्तसक्तम्य
चि क्षाप्यते । यथा “मीही” (पा०सूु०६-१-१९२)इस्यत्रेव पृशग्रहणाभवे
तदन्तस्य कार्यत्वे प्रलययान्तानां भ्वादीनामुदात्त शइ्यलाऽन्त्यपरिमा
षया प्रत्ययान्त पवोदात्त. स्यात्‌ , सप्तम््थाभ्रयणे तु पितमपहायभ्या
दीनामेषोदाच. स्मादिति स्पष्टः फलभेदः । तथा “उपोत्तम रितिः
(पा०सूु०६-१-२१७) “चङ्यन्यतरस्याम्‌ (पाण्घु०६-१-२१८) इत्य-
श्रापि । “ज्नित्यादिर्निस्यम्‌" (पान्सू०द-१-१९७५) “पथिमथोः स्वनाम
स्थाने", (पा०व्‌०६-१-१९९) श्यादी तु नास्ति फरमेदः । तदन्तस्य
हि कार्वित्वे परक्कत्वदेरवोदान्तत्व, डिनदादिपूवैस्वापि कार्यत्वे तथे.
वेति। तथाच तश्र सौष्यं इत्यस्याप्रब्रच्या तदेन्ताकार्वित्वादुक्तदोषस्या
भख्ज एवेति । “'कंश्चायासुपमानम्‌'” (पा०स्‌०६-१-२०४) इत्यश्च माध्य-

विधिरोषप्रकरणे प्रत्ययलक्चषणनिषेधषठुभम्‌ । २६७

केयरादिग्रन्थास्तु खामान्यापेश्चं ज्ञापक्रमाश्चित्य योजयितव्या इति ।
अत्रयः" इत्यत्र तु स्वरो न मवति, द्युकि कने कार्यिणोऽमावात्‌ । भ्रत्य.
यलक्षण हि यदन्यस्य काये तस्प्रत्ययरापेऽप्ि भवति, नतु प्रत्वयस्यष
यत्काय तदपि। न च प्र(र)त्ययत्रहणपरिमाषया तदन्तश्रहटण स्यादिति
वाच्यम्‌ । “येन विधिः” (पा०ू०१-१-७२) शतिसुत्रेणेव वलामस्व च-
क्यमाणत्वात्‌ । विद्ेषणविश्ेष्यभावे च कामचारात्‌ । नन्वेवमपि स्था-
निषत्दुन्नेण स्यादेवोदात्ततेति चत्‌ १न, लोपक्षाभावरूपतया तदीयान्त
श्य तदुद्‌ासताथाश्च बाधात्‌ । अत पव हि 'अभूव्‌' इत्यादौ दुप्स्य सिचो
नेर्‌ । न ह्यभावस्य भावोऽवयव' सम्मवति । भाष्यमते “अनद्विधौः
(पाण्छुन्प ० १-१-५६) इति निषेधाश्च । किव्विजादौीनां तु भनेडाक्चि”
(पा०सु०७-२-८) इतीण्निषेधोऽप्यस्ति । न चेव नखनिर्भिकने रेश्प्रसङ्ध ,
तस्यापि दुकापहारादिति हिक्‌ । वस्तुतो यदज्गमिति व्याख्वानाद्‌ श्य
जपुरुषः, इत्याद्यपि निर्वाधम्‌ , मसज्ञाया निषेधेनाह्टोपामावात्‌, सुब.
न्तत्वभ्रयुक्तपद सक्या नलोपश्च! तथा 'अहददाति'! इत्यत्र रेफोऽपि
सिद्धः! असुपीति निषेधो हि वस्तुनोऽङ्गस्य काममिति नेष्ट पवससैते।
अङ्गाधिकारनिर्श्च तु प्रवसतो । अत एव “मह्लो रविधौ" इति षच.
नमारभ्यते। न चासुपीति वचनसामर्थ्याद्पत्ययलक्षणेनासुपीनि निषेधो
नेति घाच्यम्‌, दीर्घाहो निदाधः" इत्यादो हरुङ्धघादिलोपेऽपि रेफाप-
तेः । एतेन “असुपि, इति पयुदासमाश्िस्व "अददेदाति' इत्यत्र दाधासोः
सड्भिश्वस्य सत्वादेफ इत्यपि कदपनमपास्तम्‌, 'दी्घांहो निदाश्रः' श्त्य
श्रातिप्रसक्घात्‌ । यद्यपि संत्वरत्वयोरसिद्धतया पृवे नरोपे रतेऽक्रारस्यैव
रुत्वरत्वे प्राप्नुतस्तथापि रुत्वरत्वयोर्दिषये नरोपो नेष्यते, श्त्वरत्थो-
भयारम्भसामथ्यात्‌ । नह्यकारस्यरोरे वा विक्ोषोऽस्ति।न च सम्बु
खो नखोपनिषधाद्‌ "ह अगच्छः ^हे दी धोदहो निदाघः इत्यत्र चारेता-
थता, पफवमपि ““रुूपराश्रिः' (काण्वा०) दति रुत्वस्य वेयथ्यापर्ेः | नन्वे
तदपि सम्बोधने चरिताथेमिति चत्‌ ? सत्वम्‌ , “अहन्‌” (पा०्सु०८-
२-६८) हृत्वावव्येकेन नलोपाभावनिपतनास्सिद्धामिति दिकः ।

स्यादेतत्‌ । परमवाचा, परमगोदुहा, परमि, परमद्ण्डिना, पर-
मदेवाः"परमक्तुमायोत्यश्रास्तवेन्तनीं चिमक्तिमाभित्योत्तरस्लेण्डस्य पक
सलक्ञा स्यात्‌ । ततश्च «चोः कुः""(पा०वु ०<-२-३०)“क्ाकृघांवोधः(पाश्सुर
८-२-३२)““हाट." (पारसु०८-२-३९) “नखोपः पा्तेपदिकान्तस्य "(पार

^~ ~~~ ~~ ~ ~-------

( १) “प्रत्ययग्रहणे भस्मात्स विहितस्तदादेस्तइन्तस्य प्रहणम्‌?”
इत्थनयेत्य्थः।

६८ राब्दकोस्तुभप्रथमाध्यायवथमपादे नवमादहिक्े-

सु०८-२-७) “दिव उत्‌” (पा०सु०६-१-१३१) “इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य
हस्वश्च"” (पा०दू०&-१-१२७) इत्येत विधयः प्रसज्येरन्‌ । न च भसन्ञया
पद खक्षाया बाधः, भिन्नावाधकत्वात्‌ । मसंज्ञा हि समस्तस्य धाप्ता पद्‌.
सश्च तुच्तर्खण्डस्य । अत्र भाष्यम्‌ । मसज्ञासूत्र “सु्तिङन्नम्‌'' (पार
सु०१-४-१४) हति सूत्रा्छुबन्तमित्वनुवतसेनीयम्‌ । तदयं सूत्रार्थः यज.
दौ असवेनामस्थाने परे यस्माल्पल्ययविधिस्तथामूतः पूवं समुदायो
भसक्ञो भवति, तदवयवभून सुबन्त यद्यस्ति तिं तदपि मर्खंज्ञ स्याच्‌
यजादाघनन्तरे इति । इह च समुदायस्य भसज्ञा प्रधानशिष्ट, अवय
वस्य त्वन्वाचयश्ष्ठा “कच्च. क्यङ्‌ स खापश्चः' (पाण्सू०३-१-११) इति
वत्‌ । तेन राज्ञः इत्यादा सुबन्तावयवाभावेऽपि मवति, सुषन्तादयव
क्षस्व तु तस्य समुदायस्य चत्युमयोरपि भक्तीति विवेकः । नन्वेवमपि
न्परमघाचो' "परमवाचः' दत्यादौ भत्वाभावात्पदकाय स्यक्ेविति चेत्‌ ?
नः, तञ्च मत्कछाभावेपि “असवेनामस्थाने" इति पदसज्ञानिषेधात्‌। “स्वा
दिभ्वसवेनामस्थाने' (पा०सू० १-४७-१७) इव्यज्रापि हि सुबन्तामेत्यनु
धतेते । प्रस्रञ्यप्रतिवधश्चायम्‌ । तत्स।मथ्यादनन्तरस्य विधिर्वतिन्या
यो नाश्रीयते । तद्यमथः--स्वेनामस्थाने परतः पृषेः सभुदायः पदन
श्यात्‌, तद वयवभूत सुबन्त च पदन स्यादिति। तच समुदायस्य “स्वा
दिषु" (पाण्चु०१-४-१७) इति प्राप्ता, अवयवस्य तु सु(९)बन्तमिति
प्राप्ता पदसखक्ञाऽनेन निषिद्धति "परमवाचो' इत्यादि लिद्धम्‌ । नम्वेव शु
धाक्‌ सुराजा" इत्थादौ कुत्वादि नस्यात्‌, सावपि समुदाय स्याचयवस्य
च प्राप्तयद्टेयारपि पदसंज्ञयानषधादिति चेत्‌ ? न, अस्वनामस्थानड
त्यश्रोचरसृन्राद्यचीत्यपरृष्य यजादौ सवंनामस्थने उमयधिधपदसन्ञा
निषेधात्‌ । सौ तु दिषिघापि पदसज्ञा भवत्येव । नन्वेषे श्चयमणे सौ
पूवस्य पदसक्चा स्यादिति चत्‌ { इष्टापत्त. । नन्वचम्‌ “पचोाऽप्रगृह्यस्या
दुशव्‌ धूते पूचेस्यद्धेस्यादुत्तरस्यदुताः, (पाण०्चू०८-२-१०७) दहते सूत
'मद्रङूरोषि गोः इत्यन्नातेप्रसङ्ग वारायतु पद्‌ान्तग्रहण कन्तव्यामेति
घार्सिकङता वक्ष्यमाण सिरुध्यव, क्रियमणेऽपि पदान्तग्रहणे दोषता
दषस्थ्यादिति चत्‌ एन, ततरान्तग्रह्णमा्र कत्वा ''्वाक्षयस्य टेः" (पार
घु०८-२-८२) ह्यतो धाक्यग्रहणमनुत्ये वाकयान्तस्येति व्याख्यानस
स्मधात्‌ । तदेव खमासे चरमभागस्य पदसक्षा यजादौ कापि नास्तीति
स्थितम्‌ । कचिन्निषेधात्कचिक्त॒ भत्वेन बाधादिति विशिषः । नन्वेव (दूरा
नमुक्तम्‌, इत्यादावल्युङ््‌ न स्यात, 'हातापांतारो इत्यत्रा ऽऽ नङ न स्यात्‌;

( १) “छक्तिङन्तं पदम्‌, (पार्‌ ०१-७४-१४) इत्यनेनेव्यथेः।

विधिशेषप्रकरणे प्त्ययङक्षणनिषेधघुष्रम्‌ । २६९

कि, क

उनत्तस्पदे तद्धिधानादिति चव ? न, उत्तरपदशाञ्दस्य समासात्तरावयव
रूढ तया पदसनज्ञाविरदहेऽपि तत्प्रवृत्तेः सवान्त पत्र चय रूढिः । तन
षटोतृपोत॒नेष्ठाद्वावारः' इत्यञ्च मघ्यमानामुत्तरपदत्वामानात्तत. पृवस्या-
ऽ$ऽनङ््‌ नेनि दिक्‌ । नन्वेव "्दधिखेचो, (दधिसेच.” इत्य “सात्पदा-
द्योः" (पाण्सु०८-३-१११) इति षत्वनिषध्ो न स्यादिति चत्‌ ?न, पदा
दादिः पदादिस्तस्य षत्व नेति व्याख्यानात्‌ । न चेव 'रामघु' ष्हरिषु'
इत्यत्रापि निषेचः स्यादिति वाच्यम्‌ स्वादािति या पदसन्ञा तामुष-
जीव्य पद्‌ादेनंति निषेधाप्रबुत्तः , पतश्च सात्प्रतिदधेन ज्ञाप्यते । उक्त-
व-पदादादेर्नव्येव व्याख्यान न तु पदस्यादेरिति । तथा सति “गति.
कारको पपदानामः?* (परमा ०७६) इति सुबुत्पत्तेः प्रागेव समासे 'दधि-
सक, इत्यादौ षत्वस्य दुचौरतापत्तेः । नन्वेवमपि "बहुसेचौ, "बहुसेचः'
इत्यश्र षत्व स्यद्िव बहुचोऽपदत्वेन षल्वप्रतिवेधा्रात्तरिति चत्‌ ? सख.
व्यम्‌ , वचनमेवेह कत्तेव्यम्‌-- “वहु च पृस्थ न” इति । सध्रायं सुत्रन्या-
-- “सातः” ख. षत्वं न स्यात्‌। ततः "“बहुचपदाभ्याम' आमभ्यामुस्-
रस्य सस्य षत्व न स्यात्‌ आदिग्रहण न कनच्तेव्यम्‌ "'तस्मादित्युत्तरस्य'
(पाण०्खु०१-१-६७) त्येव सिद्धेः । तदिद्‌ बह्टुज्ञप्रहणमादि्रहणेन निमा-
तव्यामाते । कात्तके तु “उत्तरपदत्वे चापदादिविधा” हति वचनेनेव
परभवाचः' इत्यादि साधितम्‌ । उत्तरस्य समा सोन्तरभागस्य पदत्वे
क्थ्य लुमता द्युते प्रत्ययलक्षणं न स्यात्‌ । अतो न कुत्वादि । पकादि-
विधो तु प्रत्ययलक्षण स्यदेव । तेन षत्वनिबेधाद्‌ 'दधिसेचाः इत्या-
दिखिद्धिः । अर्दपरिञ्य पष प्राक्‌ सुबुत्पतेः समासोऽत्र नाभ्युपगन्तव्यः
"धनक्रीता, इत्वादिसिद्धये तस्यानित्यताया वक्ष्यमाणत्वात्‌ । केयरस्त्वा-
ह~ 'दश्चः सेचो' इति विग्रहे म्री” (पाण्सु०२-२-८) इति समासः
त्वयसुपपद खमासः । सोपपदात्त विज्‌ नास्त, अननिधानाच्‌ । अ-
तः द्द्‌ाघषेचा? इत्यादि न भवत्येव । अस्मिन्नपि पक्षे “बहुच्पृवस्य च
इति वचनं कत्तव्येमेव । कृते हि बहुचि विशिष्टस्याथंघत्वेन प्रातिपदि.
कत्द सुपा दुक्‌ च कृत पुनदश्छाल्टुवन्तरसुत्पद्यत्त इत्यथवत्सूच्र चै.
कष्यते । तश्रान्तवैर्सिनीं विभक्तिमाश्चित्य प्राक्त पदत्व, तत्करुत्वादो कतै
व्ये मा भूत्‌, षत्वनिषेध पव यथा स्यादिति । अश्रय निष्कषः--पृव(१)
खतरे एव स्थित्वा “उत्तरपदत्वे च पदादिचघो'° ““वहुच्‌ पूवस्य चः इति
पाल्यम्‌ । पदादिकिधावच प्रत्ययलक्षण भवति न तु पदान्तविधाविति
नियमाथं चदं वच्तनद्वयमिति व्याख्येयम्‌ । प्वञ्च नक्ष न कच्तेव्य इति

[1

( १ ) “प्रत्ययदरोपे प्रत्ययलक्षणम'' (परसू० १-१-६२) श्त्यत्रत्यथः।

२७० शब्दकौस्तुभग्रथमाध्यायप्रथमपाद्‌ नवमाहिके-

खछाधवम्‌ । अस्मिन्पश्च सो पदत्वं नास्ति प्रागुक्तकुखष्टरमादात्‌।
तत्पक्षदयमासप्रन्य इटङचादि सूत्रे भाष्यक्ाररुक्तम्‌--“अथ सापि पद्‌
भवति । पवमप्युभयतसूपाह्या रज्जु ” हति । नन्वद्धाधिकारग्रह णपश्च
वस्तुतोऽङ्गस्योति पक्षे च "अभूषन्‌ इत्यत्र जेस प्राप्रोत्तीति चेत्‌ ? सत्यम्‌,
"अतः" (पा०सू०३-४-११०) हति नियमान्न भवति । नयु देवदत्त या
जयाश्चकार' इत्यत्र लुक याचित्वा परत्वात्तिवादिषु कृतेषु “आमः
(पा०सु०-४-८१) इति तेषां लक्षे प्रत्ययलक्षणन तिङन्तत्वादामन्त-
स्य निघातः स्यात्ततः परस्यच नस्यादेतिचत्‌ ?न, खावस्थायामेव
येननाध्राप्निन्यायन तिबादीन्वाधित्वा दुक्‌षच्रत्तः। त डुक्तम्‌--आमि स्ति
रोपात्तस्य चानिधातस्तस्माच्च निघात इति । ननु देवदत्तो युष्मस्पुत्ः
इत्यादो षष्ठधन्तस्य विधीयमाना युष्मदस्मदोरादेश्शाः प्राप्नुवन्तीति
चेत्‌ ? सत्यम्‌ , स्थग्रहणान्न भवन्ति! न च विभक्तो परतः पृष्ठभागमा
घस्य मा भूष्किन्तु विमक्तिविहिष्स्येत्येतदथं स्थग्रहणं स्यादिति घा
चम्‌, षष्ठीचतुर्थीद्धितीयानामिति निर्हश्ेनापि गताथेत्वात्‌ सवस्य
पदस्पेत्थयुदत्तश्च । तस्माद्धिमक्तिलोपे कृते मा भूदित्यतदथमे स्थग्र
हणम्‌ । अवस्थान दि श्चयमाणास्वेव समवति यद्वा, तिष्ठतिरहानो व
तेते । यथा 'खभमये तिष्ठ सुग्रीवः" हति । समयं मा हाखीषरित्यथेः तथां
चापरित्यक्तविभक्तिकयोरेत्युक्तया श्चयमाणविमक्तिकरव स्पषमेव ऊ.
भ्यते । इदन्त्ववाक्ाष्यतं । वस्तुनो ऽइस्येति सिद्धान्ते (चणो दुक्‌ "(पा०
सू०६-४७-१०४७) इत तरापे कृते हनि णडाक्श्ा न स्युः-'अवधि भवता
दस्युः अगायि भवता भ्राम ` (अध्यगायि भवताञुवाक" हइतिदङि
परतो दयते विधीयन्ते, इति चत्‌? मैवम लुङि यद द्धेघातुक तच्च हनि
णिङदेश्चकेधानात्‌ । तस्मा्ठस्तुतोऽङ्गस्येति पक्षो निद्र इति स्थम्‌ ।

सचोऽन्त्यादि टि (पारसु०१-९-द४) ॥ अच इति निद्धाीरणे षष्ठी |
जातो एकवचनम्‌ । अचां मध्ये योऽन्त्यस्तदादिशब्दरूप रखिसन्ञ स्यात्‌ |
टिप्रदेशाःटित आसर्मनेपद्ानां टेः (णा ०सू०३-४- ७९) इत्याद यः । पच
ते, पचेते इत्यादि । अन्ते मवोऽस्त्यः । दिगादित्वाद्यत्‌ । अन्त्य आदिं
स्येति बहुत्रीहिः । नित्यसापेक्षत्वात्समासः।

अखोऽन्त्याप्पूवे उपधा (पार्स ०१-१-६५) ॥ अन्त्यादङ' पूर्वो र्णं
उपधासंज्ञः स्यात्‌ । उपधागुण"-चेतनि, च्योनति, बद्धेत दत्यादि । नु
पृषेस्याविद्रोषितत्वाच्छालिघातो शा इति समुदायस्य सका स्यादिति
. चत्‌ ? अस्तु । नचवं शास इ्दङूहरखाः'' (पान्त्‌०६-४-२४) इतीत्व क्लां
इति समुदायस्य स्यादिति वाच्यम्‌, अरोन्त्वपरिभाषयेश्ासद्धे. । स्था-

विधिशेषभ्रकरणे उपधासंज्ञासु्रम्‌ । २७९

देतव्‌ ।५नानथकेऽलोन्त्याविप्धिरनभ्यासविकारषु'"(प०मा०१२५)इति नि-
षेधः प्राप्नोति । इह च भविभक्ति' ¶त्यज् “भृञामित्‌ (पा०सू०७-४-७द)
अन्त्यस्य यथा स्यादित्येतद्थैमनमभ्याल्विकरेष्वित्युक्तम्‌ । विकारो ना-
म वर्णात्मक आदेश्च. । अत पव ष्द्दिः इत्यज् लोप. सवौदेश्य एव मव-
तीति । अन्नोच्यते । न तावदेषा परिभाषा खुच्रकृतः सम्मता “तस्य लो.
पः» (पा०द्‌० १-३-९२.) इति द्र जिटुद्नां सवलोपा्थं तस्व ग्रहणात्‌ ।
नापि भाष्यकारस्य कछम्भता । एतस्प्रयोजनानामन्यथोपपत्त्माष्ये उक्त.
त्वात्‌ । तथाहि, “सव्यक्तानुकरणस्व' (पा<सु०६-१-२८) इति तावद्‌-
न्तादेशो न मवति “नाम्नोडिनस्यान्त्यस्य तु वा^(पाण०्सु०६-१-९९.) हति
शञापकात्‌ । इतरथा ह्याप्रेडितस्य वेत्येव व्रूयात्‌ । ^“इवसोरेद्धौ?' (पाण्सू°
द-७-११९) इत्यत्रापि “लोपो यि” (पा०सु ०द-४-११८) हति प्रकते पुन-
छा पश्रहणसरामथ्यात्सचदेश्च 1 तथा चेत्थं बु्न्यासः--'""घोरभ्यासस्य
लोप.” रोपशब्दान्तरस्यानुच्त्या सर्वरोाप स्यात्‌ । “अस्तेश्चेत्‌” अ.
स्तधेश्चिद्धवति दाविति । अथवा, छोपश्‌ इतिच्छेदः सश्चायां कतोऽनु-
बन्धः सक्षिनि फरतिः यथा ङघुटि । माष्ये तु द्विशकारको निद इस्यु-
क्तम्‌ । तन्न रोपे इति भिन्न पदम । श्‌ इत्यस्य चोपदेशा पवेत्सक्षा।
तत्फर तु प्रयोगे, सवैत्राजुबन्धःनां काकादिवद्‌नवयवीभूयेव व्याव

कत्वादिति भावः । अस्मिन्नपि प्च स्रि परे य सयोागस्तदादित्वात्सो

छपे एकद्ाकारक एव पाठः सुवचः । स्पष्टार्थम्‌ “अन खपरधारोपिन.
(पा०खु०४-१-२८) श्यादावकारस्येवहापि सकारस्य लोपो माऽस्त्व-
तितु माप्याश्चय । आभ्याम्‌ इत्यादो शहद खोप” (पान्सू०७-र२-
११३) इति खजणाककारस्यदम इदो विधीयमानो लोपोऽपि तद्यन्त्यस्य
स्यादिति चत्‌ ? न, “अनाप्यकः” (पा०्दू०७-२- १९२) इति सुत्रादनित्य-
चुवत्यं तस्य दीति सक्तम्य ष्ठी प्रकद्प्य अन परव लखोपविघानात्‌ 1
तथाच तत्राङोन्त्यपरिमाषया नकाररोपे “अतो गुणे” (पार०सू०६-१-
९.७) इति पररूपे च छने (आभ्याम्‌ "एषाम्‌? इत्यादि सिद्धम्‌। “अचर खो

पोऽभ्याखस्य (पा०घु ०७-8७-५८) इति सूजेऽपि अन्राभ्यासखत्वाश्रयेन तु
तदेकदेश्चे इति व्यारूयानाद्चभ्रहणसामथ्यास्सवंखोपः । यद्यपि "सनिः
इत्यपेश्चिन "ददो, दघो' इत्यादि वारणाय, "सादः इति च (जिक्लपयिष-
ति' इत्येतद्वारणाय, धक्वयोऽपि "पिपक्चति' इत्यादि वारणाय, विषयो.
ऽप्यपेद्लित, «पुचोऽकमेकस्य गुणो वा” (पा०सु०७-४-५७) इति श्ुम-
क्षति गाम्‌ इव्वादिवारणाय, तथापीदं सवंमनुवुच्येव सुरुभमिति सव-
छोपाथमेवाच्ग्रहण बोभ्यम्‌ । नन्वेवमपि “विभाषा मवद्धगमवदघवतामो.

२७२ शनब्दकोस्तुभप्रथमाध्योयश्रथमयपादे नवमाहिके-

चावस्य इति वात्तिकेन विधीयमान ओकारो ऽन्त्यस्य स्यादिति चेत्‌
न, वस्यनि सिद्धे अवस्येनि शुरुकरणसामथ्यात्लवादश्वाल्द्धेः । तस्मा
छ्नानथेक हति परिभाषा निष्फला सू्रमाभ्यासम्मता चेति स्थितम्‌ ।
पक्वं शासः शाशाव्य्स्यापचाल्वहप दषः इत्यादे सभ्यते । स.
यागापधग्ररण कञथम्‌ः हइत्यादन्यवहारश्धास्मन्पक्च सगच्छन्ते ई
दिक्‌ । यद्ध अवध्यवधिमद्भावः सज्ार्तीयानामेचेत्युत्लर्मः। छोके ह्यमी.
षा त्र इणानामन्त्यात्पूवेमानयेत्युक्ते एक एवाऽन्त्याद्‌व्यवदहितपृत्रं आनी.
यते नतु समुदायः । पवञ्चेदाप्यरोऽभ्यवहि तपृवा.ऽखेव सक्षीनतु ख
मुकायः, न वा व्यवदहितोऽक्‌ । लयागोप वव्यवहारस्तु भाक्तः, अवयवध-
भस्य समुदाये उपचारात्‌ । एव स्थितेऽक इति जसन्तमपि सुवचम्‌ ।
“जात्याख्यायाम्‌” (पारस ० १-२-५८) इति बहुवचनम्‌ । पूवे इत्यपि
जसन्तम्‌ । अन्त्योऽप्यङेव साजात्याटुभ्यते । यदा, अर इति निधौ.
रणे षष्ठी । ज्ञातो चकवचनम्‌ । मला मध्येऽन्त्यात्पूवै इत्यथः । तथा चे.
हार इति जसरडलिङ्सर वेति पक्चत्रयमपि स्थितम्‌ ।
तस्मिन्निति निर्दिष्टे पवस्य (पार्दु०१-१-६६) ॥ सक्तमीनिर्दशेषु

पूवेस्शेव कायं स्यात्तच्च निदि ्ेऽव्यवदहिनोश्चारिते सतीव्यथेः। निःश
दो नैरन्तथ, दिश्िरुच्चारणक्रियः निरन्तर दिष्टो निदिष्चः। नियमार्थ
मिद सूत्रम्‌ । तथाह, "ईको यणाच” (पाण्सु०६-१-७७) शत्यत्राचीति
“यस्य च भावेन मावटश्चणम्‌” (षाण्ष्‌ ०२-२३-३७) हते सप्तमी । भश्च.
यमाणाक्रियत्वाचान्तरङ्कस्यास्त्यथंस्य खाभः नेनाचि सति यण्‌ मवतीत्य.
थे: । यदू, शगङ्भायां घोषः इतिवदो पदे षिकेऽधिकरणे सप्तमी । तत्र
सत्र परस्येव पूवेस्यापि सम्भवति । पवमुपश्छेषोऽपि । तच्च युगपदेक-
स्य कार्थित्वनिमित्तत्वयोरसम्भवाद्‌ ष्दध्युदकः (मध्विदम्‌ इ्यादावि.
काराकार्यो पयायेण यण प्राप्त, पृवेस्येवेत्ति नियम्यते । तथा (अआग्निचि-
दज इते व्थ्वाहितस्यापि यण्‌ प्राप्त, अनन्तरस्यंषाते नियम्यत्ते । नसग.
वित्ययमाह' इत्यादो स्वरूपपदाथकत्ामितिश्चब्दः करोति, यथेहापि। प
घञ “तास्मन्नणि' (पारसु०४-३-२)दत्येषेय परिभाषा प्रवत्तंत । अस्ति
हि तजर व्यजच्छेयम्‌ ,दि योष्माकीण अस्मभ्य देहिः 'हे आस्माकीन युष्म.
भ्य ददामिहत्यादो खञ्जण्‌भ्यां परस्यप्यादेश्चप्रसङ्गस्रात्‌। सत्यम्‌, इति.
करणः पदाथषिपयांसकृत्‌ । रोकऽथपरताया भौर्सर्भिकत्वात्तत्र शाय्द्‌
परतां कराति । शखितु विपरसतम । कञ्च यदि ““तारस्मन्नाणि, (पा०
सू०४-३-२) दव्यत्रेवेय प्रवर्तत तर्हिं तन्नेव पूर्वग्रहणं कयत्‌ तस्मान्नद्‌
तस्मि्नित्ययुकस्णम्‌ । किन्त्वाचे दखयत्यादिक्षकराविश्चेषस्तग्रहार्थं स्व-

विधिरोपपकरणे तस्मादिति परिभाषाघुज्नम्‌। २७३

तन्तस्य सर्वनाश्नोऽय निरहशच. । "तस्यापत्यम्‌" (पा०सू०४-१-९२) तज
अवः'" (पार्सु०-३-५३) इर्यादिवत्‌ ।

नस्नाटित्~यय् श्य (पः°सुऽ१-१ &७) । पञ्छमानदेद्दू्तरस्वव
कषये स्याच्च .व्यवाहूनच्चि{रचि | “(ते ङ्‌ डवे ङः (१९०८-१
२८) अश्वटीड्धि | इद न सदनि--रंदऽश्चिम्‌ । इह क!रकविमक्तेरखस्म-
वशडधिग्वोणनद्छया पञ्चमी । तच दिकशाब्दोऽघ्यादहियमाणगोचरङब्दव-
न्पूद छठ रोऽप्यविशषादष्याद्ियेत, व्यबहितोऽपि च गृ्येत । तथाच
'उत्तलस्थालाः इत्यत्रापि "'उद्ः स्थास्नस्मो ” (पार्सु० ८-४-६१)
इत्यस्य प्रखङ्धः। तदेव पूर्वघुजमेतत्डूज चेति इयमपि नियमाथेभिति
स्थितम्‌ । तथाच वाक्तिकम्‌-तस्मिर्तस्मादिति पृवोत्तरयोर्योगा-
चिश्लेषान्नियमायथे चचन दध्युदकं पचत्योदनमिति । इहापि तस्मादिति
स्वनन्ञस्य सवेनास्नो निदेशः पाग्वत्‌ । न स्वनुकरणम्‌ । तथाहि स्ति
यद्यपि “तस्मान्नुड्द्धिदखः” (पा०सु० ७-४-७१) इत्यज् (अत आद्‌ »
(पा०खु० ७-४-७०) इति ईघात्पवंस्याङ्गस्याक्लम्मवात्प्रयोजनाभावा-
ज्ञेवत्परियाघोपर्थित्तिस्नथापि “तस्माच्छसो न पुखि” (पाऽसुर ६-
१-१०३) “तस्मान्नुडचि (पा०द्ु° द-३-७४) इति योगद्वये स्यात्‌ ,
'उश्चश्त आनुपरमतेः शौरनद्वः' इत्यादेव्यीव्त्यस्य त्न सम्भवा
दिति दिक्‌ ।

स्यष्देतत्‌ । एतत्घुत्रं नियमाथंमस्तु । पूर्वसू्रमप्योपन्छेषिकसप्त
मश्च निरामकमस्तु । खसत्सक्तप्रीपक्च तु नियामकत्वमयुक्तम्‌, षाच्ठ-
माष्पकैयरबिरो चात्‌ । तथाहि, “द्नाश्नलोपः” ( पार्खुर ६-8-रदे )
शत्य भ्ाव्यम्‌--नषा परलधघम्रा । का ताह ? सतस्सत्तमा) गत
सानः" इते । तथा तत्रेव केयट --कथ पुनः सम्भवन्यां परसक्तम्यां
खत्लक्तम्यःश्रयितु युक्ता 2 यथष्ट वाक्याध्याहाराददाोषः। हिति सती.
त्यच शद 1वक्षायमान पाडापयानाश्रख्णान्ञास्त “तस्मन्‌? (पाण्सुऽ
१-१-दद) शत्यस्याः पार्माघाया उपस्थानम्‌ । यद्‌ द्योप्छाषकऽष्यि-
करणे सक्तमी, तदा कि पूवस्य कायेमथ परस्येव्यनियमे नियमाय परि.
भाषापस्थानभिति।

अच्ोच्यते, षःधग्रन्थस्य प्रकवमाजपरत्वाद विरोधः । तथाहि, श्ना.
ल्रखोपः' (पारख ६-४-२३) इति सूत्रे शकारवतो प्रहणं माऽस्तु
नादस्येकारित्वि प्रदने नन्दनादादति ध्ररङ्ग हइत्यु्तरितम्‌ । “अनिदि
ताजः इस्यस्याञुकप्रणे तु शहिनदितः हत्य न स्यात्‌ । ततः इतीस्य-
खवत्य इनममेव इह्ितमाधिव्व 'हिनस्तिः इत्यत्न रोपाऽस्त्विति कङ्च-

२९

२७४ लब्दकौस्वुभप्रथमाध्यायप्रथमपादे मवमाहिके-

ते । यदि चास्यामदस्थायां “तस्मिन्‌ (पार्खु० १-१-६६) शति परि
भाषोपतिष्ठत तद्‌ नन्दमाना चानशो ङनत्वाह्कोषः प्रवर्चैव । रनमः
ल्लित्करण चानर्थक्त स्थात्‌ । तद्धि शिस्वात्लावेधातुकतयां ङिति.
म्रमेवाधित्य गहिनस्तिः इत्यञ्च नलोपे क्रयमाणे साथकन त्वन्यथा।
नन्बाद्धेघातुकसंक्षानिषस्या शिच साथकम्‌ । तस्यां हि सत्याम्‌ म.
न्तिः 'भनक्तिः हत्वत्रातो रोपः स्यात्‌, 'खगद्धि' भभिनन्तिः इत्य शणः
स्था, ष्वृणेदि' इतीडागमः स्वात्‌, “नेड्‌ वशि" (पाण्ख्‌०७-२-८)
शति तु स प्रवत्तैते अङ्च्वादिति चेत्‌ १ न, इनमः पूर्वमागस्यानङ्गतयो
त्वि धीनायश्राेः । कथमनङ्गतेति चेत्‌ ? इत्थम्‌ , प्रत्थयविघो यत्पञ्च
मीनिर्दष्ट थातोः परात्तिपदिकादित्यादि, तदादि, तस्मिन्प्रत्यये परतो
$ङ्घमिति हि सूज्ाथः। इद तु यत्पञ्चमीनिरदे्ट 'रुधादिभ्य इति, ना-
सप्रात्परत्ययः परः । यस्माच्च परः पृवेभागान्नासरौ तस्मिन्विधीयमाने
पञ्चमानिर्दिंष्टः । अत एव 'भनक्तिः इत्यादौ “अतो दीर्घो यञि" (पार
सू ° ७-२-१०१) इति न पवत्तेते । न च “श्नसोश्ट्को प” (पा०्सु०
६-४-१११) इत्यत्र विश्चेषणाथै शित्करण स्यादिति वाच्यम्‌, "नखो.
रोपः दव्युक्तेऽपि दोषामावात्‌ । नन्वेवं नान्तास्त्योप्रेहण स्यात्‌|
तथाच कनेयङ्दलुकि ्चङ्कान्तः' इत्यत्रापि स्यादेति चत्‌ १, सि
खान्तेपि श्नप्रत्ययसान्तयोन्रहणापन्तो "वस्तः' इत्यादातिप्रसङ्ला-
म्यात्‌ । साह चयोच्प्रत्ययधात्वोभ्रहणमिति तु तुल्यम्‌ । नयु “नक्लोर
हो पः” हत्युच्यमनि यत्र नप्रत्ययस्य इद्भित्यानन्तयं तञ्चेव मवि
ष्याते भ्यव ॒वधाखरतः यल्ततः, पामनत. इति ? मचम, अचुवतमामेन
सावैधातुकग्रहणन प्रत्ययो वषिशचेष्वते । तथाच विध्यसस्पश्ा-
न्निर्दिष्ठपरिभाषानुपास्थितौ निमित्तसक्तमी । सावेधासुकनिभेत्तस्य
नप्रत्ययस्वास्तश्चाठ्छापः ड्ित्यनन्तरे इति । नच्च च “मत उत्सावैधातुके"
(पा ०सू ०६-४-११०) इति सते स्वेधातुकग्रहण प्रत्याख्यातमिति चत्‌ ?
न, सति शिच्वे प्रत्याख्यानात्‌ । तदेव श्नमः शिचखकरणसाम््यत्‌
क्ङितीति स्सक्तम्यामपि परिमाषा नोपतिष्ठते इति स्थितम्‌ । पूवेष
क्षत्वादनास्थबा तथोरूमिति वा बणेनीयम्‌ ।

दद दूब्रदये षष्ठीपकदटृपतिपक्षोऽपि भाष्ये स्थितः । तथाहि “ब-
छठी स्थनियोगा' (पा०सू० १-१-७९) इति सूजात्षर्ठीत्यचुवत्तेने । सत्त
स्व्थनिर्देे पूर्चैस्याभ्यवहितस्य वष्ठी स्वात्‌; पञ्चम्य्थनिर्देश उत्तर
स्याऽ्यवाहतस्व षष्ठी स्यादिति । तच्च “को यणचिः' (पाज्सू° ६-१-
७७) इत्यादौ सषरे पच षष्टीश्चरवणात्तां षष्ठीमनुध् पूवेस्यानन्तरस्येषा न

विधिशेषप्रकरणे तस्मादिति परिभिषापूज्रम्‌। २७५

तूत्तरस्य न वा पूर्वस्यापि उयवाहितस्वेटयेतावन्माञप्रुच्यते । “आने
मुक्‌" (पाऽखू° ७-२-८२) इत्यादो तु षष्ठवा अश्नवणात्छखाऽपि भ्रकर्प्यते
दति विशेषः! सा चानियतयोगत्वात्स्थानषष्ठी । वस्य च स्थानषष्ठी
तस्यैव का्यनिवम इति सोऽप्बयार्लिच्यति । यन्न तुभयनिदैश्चस्तच्रो
भव तावन्न प्रकस्पक कार्षित्वनिमित्तत्वयोरेकच्च युगपदस्म्भवाजक्ञाप
काच्च । तथाच “दकः पूर्वपरयोः” (पा०्व्‌०६-१-८४) इति सु
केय टः~-'"छुज्रद्वयभ्रमाणत्वादू इ भवेतां प्रकल्पिक षष्ठचो विभक्ती । नेना
ज क्ञापनाथंत्वमाश्चितम्‌” इति । न च पयायणोभयकद्पनम्‌ , अतुख्खव-
खत्वात्‌ । तथाह, “अन स्रुष््‌ ` (पाऽ सूु०ऽ-२-८२) हत्व सप्तमी निः
रवकाशा । सा पूवे चरितार्थाया “अतो येः (पा०खु० ७-२-८०)
इति पञ्चम्याः षर कद्पयति । प्वम्‌ “दास.” (पाण्सु० ७-२-८३)
इवि पश्चमी *जाने' इति सप्तम्याः । तथा तास्यनुदात्तेत्घूजे अभ्यस्त-
सिजथ 'सावंधातुके' इति सप्तमी निर्वेश्च वक्ष्यति । सा च सक्त्युन्तरञ्
चारेनाथंति तस्था पव षष्ठी करप्यतै । तथा “बहोर्खोपः” (पाण्सु०
द-४-१०८) इत्यन्न बदारिति पञ्चमी अक्नाथांया शषठेमेयःखु' इति

स्तस्याः षष्ठ । कल्पयति । अत एव भभू च वहाः" इति पथक्‌ षष्ठानिरद
छाः । तथा “गोता णद्‌? (पारसरू० ७-१-९०) ईति पञ्चमी 'खवेना-
अस्थाने" इति सप्तम्याः षष्ठीं कटपयति, गोशब्दस्य णिवे प्रयोजना.
भावाश्च । न च "तिष्ठति गौः" ह्यादौ पूवस्य बृद्धि. फरुमिति वाच्यम्‌,
गो शब्द्‌ प्रति तिष्ठतेरनङ्धत्वात्‌ । पव प्रायेण पञ्चम्या अक्साथतेति भा
ष्ये स्पष्टम्‌ । “अमि स्ंनाम्नः सुट्‌” (पा०घ्‌० ७-१-५२) इत्यत्रापि
पञ्चस्यनवकाश्चा, आमीति सप्तमी तृत्तराथेतबा सावका । यदि
स्वह आदित्यनुवृत्तवा पञ्चम्या सामानाधिकरण्यं सम्पाद्य खर्वनास्न
इति पञ्चस्वपि कता्थैत्ति न्रयात्तर्हिं यथोद्देहापश्चाश्चयणेन परत्वात्‌
"'तस्मादित्युखरस्य'” (पा ०० १-१-६७) इति भिष्बति । तदुक्तम--
उभयनिरदेले विप्रतिषेधात्पश्चमीनिदेश्च इति । धस्तुनस्तु नेह सामासा-
धिकरण्यम्‌ , शवर्णाश्रमेतराणाम्‌' इत्यस्य सिद्धये सवेनाम्नो विहित.
स्येति व्याख्यानात्‌ , वेषा, तेषाम? इत्याद्यथेमरकारात्परस्येति व्याख्वा-
नाच्च । दीधघौच्छे तुग्‌ भवतीत्यत्र तु षष्ठाः स्थाने पञ्चमी । तेन दीधे
स्येव तुग्‌ मवति न तु छकारस्य । सुराच्छायाः इति निदैश्श्चेह छि-
ङ्म्‌ । अन्यथा हि “खरि च (पान्सू*८-७-५५) इति चर्त्वेन सरा -
वेति चकारद्वये निर्दिशत्‌ । पत्ययविधो तु पञ्चम्यो न प्रकल्पिकाः,
षष्ठया अनुवाद विमक्तित्वातं । अप्रकिद्धस्य चानुबादासमस्भनत्‌, त.

२७६ शब्दकोस्तुभग्रथमाध्यायध्रथमपादे नघमाहिके--

च्रानियमाप्रसङ्घेन नियमकारिण्याः परिभाषाया अधदुत्ते देक ॥

स्व रूप शब्दस्याशब्द्सन्ञा (णा५सु०१९-१ ६८) । शब्दस्य स्व
रूप सक्ञि शब्दश्च या सज्ञा, तां विना । “अद्ेटक्‌'' (पा०सु° ७-२
३३) आश्यम्‌ । “जाड यमहनः” (पाणद्लुऽ ९-३-२८) आधयच्छने, आ!
हते। इह॒ अध्चि आङ्‌ यम्‌ हन्‌ दषामेतत्ूञ्ोपा्तानां प्रयोगसमर
वायिनस्त एव सज्ञिनः । अशाब्डदसन्ञेति छम्‌ ? “डपसतग घो किः
(पाऽसु° ३-२३-९२) दघ्या यथा स्याद्‌ चुच्ाकाः छब्दाथान्मा
भूत्‌ । शब्द यब्दशादख, नच सक्ञेतनि सक्तमीसमानः, न तु शब्दस्य
सेति, "कमे" "करणम. व्यादि ष्वथेसन्ञास्चु रवरूपत्रह ण।पचे. ।

स्यादेतत्‌ । रूपद्रहण विनापि स्वश्ब्देन वदेव श्रदीष्यते, प्रतीता
बुपदे श्चानपेक्षस्वादखाधारणनच्वादन्तरङ्गत्वान्नियतोपास्थितिकस्वाच्च | अ-
थो दहि प्रनीतौ सम्बन्घग्रहणमपेश्चते, साधारणश्च, पयोयेरपि पत्या
यनात्‌ । बहिरङ्ग पदब्न!नजन्यबोधातेषपत्वात््‌ । अनियतोपस्थिति.
कथ्चायुकर्णदशायामप्रतीते । तत्कि इ्पश्रहभेनेति चेत्‌ ?

अत्राहु । इद शास्र अर्थोऽपि विदक्चितो रूपवदिति ज्ञापनार्थं रूप
ग्रहणम्‌ । तेन «अथेवद्ध्रहणे नानथेकस्य' (प० भा०) इत्यु पपन्न भव-
{ति । तज्ाक्छन्ापकद्था ब्रह्य, स्व रूपम्‌ दत कखनादटपवत सा
मभ्याद्थवतो कूपस्य ग्रहणम्‌ । तेन कृशि, कुरोः इत्यत्र “लेः (पा
सु०-१-१-१२) इन प्रगरद्यसन्ञा न भवात |

पतच्छुञ् माष्ये प्रत्याख्यातम्‌ । तथाहि । आरभ्यमाणेऽपि सुतर
पद्यु , अपत्य, देवा, प्राञ्च, उदञ्चः, भरताः, इत्यादयस्तावटसरोकवद-
थौ पव गरद्यन्ते । “अच्चेढंक्‌" (पा०घु० ४-२-३३) इत्यादौ तु राब्द्‌ पव
ग्रहीष्यते, अथस्य प्रत्ययेन पौवापयसलम्भकवात्‌ “ङयाप्प्राति पदिकात्‌?
(पाण्षू° ४-१-९१) इत्यधिक्राराच्च । “उपसगे घोः कि. (पारघुऽद-
३-.२) हत्याद्‌। तु घुध्रातुने ब्रहीप्यत “दाघा छु" (पान्सू° १-१-२०)
इत्यारम्भात्‌ । उक्त हि-

व्यवहाराय नयमः संज्ञाया सक्ञिनि क चित्‌ । इति ।

अथेवद्भहणपरिभाषाऽपि बश्चादिसुत्रे राज्ञि पाडत्वा पुनप्राजिपा-
उात्लिद्धा, ग्यायासद्धा च । “अश्ेदेक्‌ः' (पाऽषु०४-२-३३) इत्याद हहे
शच्दविशिष्टस्याथेस्योत्लगेत उपस्थितो विशेष्ये कायैवाघादिशशषणीभूते
हाड्दे प्रवतेमान कायंञुपस्थिताथापषहित्त प्व, न त्वनर्थकेऽपि, अथस्य
विश्चषणचिशेष्यभावब्यत्याखमजेणोपपन्तो स्वात्मना त्यागायोगात्‌ ।
मौणसुख्यन्यायोऽप्येतन्मुखः, गौणस्य भ्रथमतोऽयुपस्थितेः । पतेन

विधिश्चेषध्रकरणे शब्दस्य स्वरूपवबोघधकसूत्म्‌ । २७७

“अभिव्यक्तपदाथो ये" इत्यपि उ्याख्वातम्‌ । तसमारन्यायत एव खकर-
निवहे सूज नारम्भणीयमिति । ननूत्तरच चतु"खुञ्यामनुज्त्य “स्वं
रूपम्‌” (पा ०० १-६-६८) इत्य वर्य वाच्यतेवेति चेत्‌ १ न, अचे
रनावदयकत्वात्‌ । तथाहि, अणादित्छुत्रे ताकत्स्वस्यापि स्वसावण्यादेव
सिद्धम्‌ । कथमन्यथा “अवात्ताम्‌ इत्यत्र "चरो श्रि” (पा०्ख्‌०<-७-
५) इनि खोप । तत्र व्यक्तिमदान्सावण्येभिनि चत्‌ 2 इष्ापि बोध्य
वाधरङूव्यक्त्यभंदात्‌ । तथ! ““तपरस्लत्कारम्य' (पा०्सखु० १-१-७०)
इत्यन्न । ५ञाईदिरन्त्येन' (पाश्स्यू० १-१-७९) इत्यज्राप्यादिग्रहणा-
चस्या सिद्धम्‌ । आश्त्ते लिङ्ग तु धनादिकिः (पाण्डु ६-१-१०४)
इत्यादि । ध्येन विधि" (पान्घु० १-१-७२) इत्यज् तु वािकक्तारः
“तस्य च” इति वक्ष्यत्येव । वस्तुनस्तु नदपि न वाच्यम्‌, व्यपदेशिव-
धवेनैव सिद्धे । “अप्रातिपदिकेन” इति ठु तत्रैव प्रव्याख्यास्यामः।
अत एव च्येनविधिस्तद्‌ाद्यन्तत्वे प्रयोजनम्‌"? इत्याद्यन्तवत्घुजरस्थ वा
त्तिक सङ्गच्छते" हति दिक्‌ ।

सिचद्धिरेषाणां बृक्लाद्यथेम्‌ । अत्र सिदित्युपलक्षण किंञ्िद्लिङ्
माखज्व इत्य लिङ्खा विज्चेषाणां सज्ञति वक्तव्यम्‌ । तच्च लिङ्क बुश्चादा-
वालञ्जनीयसित्यथंः । पवभन्र ऽपि । तेन '्विमनाषा चश्चश्नमः (पान्घु०
२-४-१२) इति सूत्रे विशेषाणामेव ब्रहणात्‌ 'प्छष्चन्यन्रोध, प्ठक्चन्य-
ग्रोधाः* इति स्िख्यति |

पित्पयायवचनस्य च स्वाद्यर्थम्‌ । चक्राराद्धिश्चेषाणां स्वरूपस्य च
ग्रहणम्‌ । “स्वे पुष.” (पा<सु० २-७-७०) रेपोष पुष्ट, अद्वपोषम्‌ ,
स्वपोषम्‌ ।

जित्पयायवचनस्यैव राजायथेम्‌ । “समा राज्ामनुष्यपूवौः' (पाऽ
सृ° २-४-२३) श्नखमभम्‌ , ईेरबरसमम्‌ । नह राजसम, दरिश्चन्दस-
भा । पययेण यो वक्ति सख हि पयीयवचनः । नच स्वस्य स्वेन सह
विकल्प. नापि विदेषण, सामान्यविद्ेषयो्िन्नप्रकारकवबोधजनकत-
या तुद्या्थत्वामावात्‌ । तुद्याथौस्तु विकल्पेरन्निति न्यायात्‌ । इनश-
ब्दो राजशब्दपयोय इत्यादिव्यदहारस्तु "मीमा भीमसेन," इतिवत्‌ ।

चिन्‌ तस्य वद्विदोषाणां च मत्स्याद्यर्थम्‌ । "“पश्चिमत्स्यस्चगान्‌ इ
न्ति" (पा०खु८ ४-४-३५) मार्लिक., दा'फएरिक, । पयीयवचनानां न
उदिभिषान्‌ हन्ति । “मी नस्यष्यने”' इति भाष्यम्‌ । तेनिकः ।

ष्रगपक्षिणोस्तु पिक्निदेशः कचेव्य' । तेन स्वरूपस्य पयायाणां तवि.
शेषाणां च ग्रहणमिति व्याख्यातारः ।

२७८ शब्दकोौर्तुमप्रथमाध्यायप्रथमपादे नवमाहिके--

किः कि,

इद वृक्चादौ राजादौ च न्यायेनैवासिमत ल्तिभ्यतीति तन्नैव व.
क्ष्यते इतर त्त खव वाचनिकमेवेत्यवयेयम्‌ ॥

अणुदित्सवणस्य चाप्रत्ययः (पाण्सु० १-१-६६) । अच्राण़ परेण
णकारेणेल्युक्तम्‌ । अणुदिच्च सखवणस्य सज्ञा स्यात्‌ विधीयमानं वि
ना । चकारात्‌ स्वरूपस्व । ५अस्य च्वौ” (पाण्सू° ७-छ-३र) श््घो
स्थात्‌ , मारी स्यात्‌ । ""परनकाचाऽखयागपुचस्वः' (पाण्सु० ६-४-८२)
चच्यतुग नेन्वतुः । “चऋह्दारप्‌ः' (पाण्सू° ३-३-५दे) यच , स्तवः, कव..,
पवः । “उरण्‌ रपरः” (पा०सू० १-१-५९) कन्तो, किरति । न चेवम्‌
ऋदोरप्‌ हस्वान्तिभ्यः इञा दिभ्योऽपि स्यादिति वाच्यम्‌, द्रोँच्यार
णवे यथ्यौ पत्तः । नन्वेवमपि “अघन आ विभक्तो" (पाणघु ७-२-८४
इत्य सवर्ण॑श्रहो दुर्वार. । न हि तज्नापि साम्यम्‌ , हस्वोच्वारणे ह्य.
धमातिकस्थ मानिक एव यथा स्यादिति दौधंग्रहणस्योथयार्थतोपप
तरिति चत्‌ { न, “अप्रन्ययः'' (पाण्सू°प० ६-१-६९.) इति निषेधात्‌,
दी्घाणामनणएत्वेन खवणेग्राहकता नास्तीति भ्रगेवोक्तत्वाच्च । नतु
दाधाईवेदनणस्तादं "कारकः हारकः इत्यादो रपरत्व न छभ्येतेति
चेत्‌ ? धान्तोऽसि । नहि दौघोः काप्यण्रहणेन नोपस्थाप्यन्ते इति
तमः, किन्तु प्रहणकराखे नदुपजीभ्येषु वर्णो पदेशादिषु च इतरतु
वाक्यापरिलमासिन्यायानवताराद्सत्येवाण्भ्रहणेन शेधेग्रहण मिति
तस्वम्‌ ।

उदित्‌ --““कुदोश्ववुः"” (पाण्सु° ७-७-६२) चकार, जगाद । अप्र
त्यय इति निचेधस्तु उगित्सु न प्रवक्तेते, उगित्करणसाम्थ्यात्‌ । अत
पवाष्ुः-"माव्यमानोण्‌ सवणांन्न गृण्हाति "(पाण्मा०) इति । तुक्‌-दुक्‌-
खक्‌ तुडादयस्तु नादितः, “प्रतिन्ञाचुनासक्या.पाणिनीयाः'(मान्डण०)द
स्यभ्युपगमात्‌ । अप्रत्यय इति किम्‌ ? विधीषमाननां प्रत्ययागमदेशशानां
सवणग्रादकत्व मा भृत्‌ । “अत इञ्‌ ` (पार्खू० ४-१-९५) “इदम दश्‌+"
(पाण्खु° ५-३-३३) “अाद्धधातुकस्यङ्‌*” (पाऽघ्‌० ७-२-३५) “भुवो
बुक (पाऽसु० ६-४-८८) “अम सम्बद्धा” (पाण्सुऽ ८-१९-९९) इह
हि सवेज्ोपदेश्च इति व चनात्वुजान्तगेतेष्वेव इअ7दि शब्देष्वित्सज्ञा थव
तेते । कोपस्तु तत्राचुपूल्याद्नाधितोऽपि पदस्वरूपपयांखाचनायां प्ुतच्तः।
तततः “स्व रूपम्‌? (पाण्षु° १-९-६८) इति सज्ञावरात्‌ ज्ञायमाना पदा-
थोपरस्थितिरबुबन्धविनिमुक्तस्यैव भवति । तथा चोपस्थापकस्याण्‌
त्वात्खवणेग्रहणं प्राप्त निषिध्यते हत्युचितम्‌ । अत पव चतुदश्चसुच्या
सुच्चारणाथेस्वाकारस्येवेत्सक्चकानामपि णकारादौनां कण्मध्याकारस्य

विधिरोषप्रकरणे स वणंग्राहकसुञ्म्‌ । २७२.

च पदपवयीटोचनायामेव “खछोपश्च बलवत्तरः” दति न्थायेनापहारादित-
रान्तभौवेणेव संज्ञा परवत्तेते इति सिद्धान्तः । इदं च “अलो ऽन्त्यास्पूं
उपघा'ः (पा०खू० १-१-६५) इति सुभे “तस्मिन्निति निर्दि (पाण्घू०
१-१-६६) इत्यत्र च कैयरन्रन्ये स्पष्टम्‌ । इट्‌ अक इकोचीत्यादौ साच.
बन्वाद्धिभक्तिश्तु प्राथाभिकवोधे विश्ि्ठस्य विषयतया वस्येवाथेवत्व.
मादाय । अन्यो हि पश्चादुपतिष्ठते न तु भरथुज्यते इति कथं ततो वि.
अक्तिः क्रियताम्‌ ? इत्सङ्ञाकायं तु आनथक्यात्तदङष्विति न्यायेन भ
व्याय्ये प्रवत्तेते । विभक्तय थान्वयोऽप्येवम्‌ । दष्ट हि ऊभुडाद्‌ावुपस्था-
पके कृतस्य लिङ्गस्य वद्धोध्ये एलग्रवच्तंकत्वमिति दिक्‌ ।
स्यादेतत्‌ । उक्तरीत्था “उदो एरधवपूवेस्व' (पा०वू० ७-१-१०२) इति
सजे उचछड्दरे परचता इत्संक्षा ङश्ये तित्स्वरं प्रवत्तयेदिति चत ? स.
त्यम, अत पवेतत्समाधानाय पृवौचार्थैः पराक्रान्ताभेति गृहाण । कथं
तर्हिं (पओङ्ः सूत्रे तद्दुषण् प्रच्रच्तमिति चेत्‌ ? तत्काङावधारणेन
छतार्थस्य तकारस्यानुवन्धान्तरवेष्रम्यादिति गृहाण । अत परव श्वेया
करणः, इत्यत्र पेच श्चित्स्वरो न भवति । 'पचस्वः इति शपोऽप्येवम्‌ ।
“न य्वाभ्याम्‌"! (पा०सु० ७-२३-३) इति सत्रे अचः परस्य दे इत्यज्र
च पेचोद्खकारस्य प्रत्याहारे उपक्षयात्‌ । यद्वा, इञजिशदिष्वपि
माऽस्तु सूज्रान्तगेतेष्वित्सज्ञा, किन्तु फटप्रत्याखत्तेः पदार्थभ्वेव
साऽस्तु। नेते उपदिष्टा शति चेत्‌ १ नते फलमाज इति तु-
स्यम्‌ । सामथ्यातपस्पससम्बन्धं फरमिति चत्‌ ? सक्ञापि तेन्नवास्तु
खामथ्यादिति तुल्यम्‌ । उपदेश्येऽन्त्यत्वं हि भ्रयोगिकेष्वसखम्भवातच्तत्‌
प्रत्याद्चकनिष्ठमावुपुर्बीसाजात्यादा्रीयते | न चतत्तपरेष्वरसित, भ्रत्याय्ये
तकाराभावादिति दिक्‌ ।
कतमनुसखरामः । माव्यमानोऽप्युकारादेशः सवर्णा गृह्णाति “ऋत
उवः" (पा०सु° ६-१-१९११) शति तपकरणाष्िङ्गात्‌ । तेन “अमुना! असू
भ्याम्‌ इत्यत्र हस्वस्य हृस्वो दीधस्य दीधे" सिद्धथति। न चवं ““सनना-
शास” (पारषु° ३-२-१६८) इत्यु पत्ययोऽपि सवणे गह्ञात्विति वाच्यम्‌
आदेश्ाचिषयक ज्ञापकमित्युक्तत्वात्‌ । यद्वा, “अदस्रोऽसेः+"(पारसु०
८-२-८०)इति घृते एव छश्च ऊति समाद्ारदन्द्वोऽस्तु । अत पव सो-
लुक! निदेशः कतः । अत एव च “'ऊदुपधायाः” (पार०्चु० ६-४-८९)
हाते सूत्रे गोह इति विकृतनिर्दंश्य पत्याख्यातुं मष्यकररेरूकारान्तरप-
श्छेष उक्त, ।
नन्वेवमपि “मकः सवणे'"(पा०सू° ६-१-१०९) इत्यन्न अकारोऽष्टाद-

२२८० शब्डव्ोस्तु नप्रथमाध्यायग्रथमपादे नवमाहिके-

सानां प्राह कोऽप्तु, अणृन्दान्‌। अस्तु च स एव इकारादीमायपि प्राहकः,
“अादिरम्त्येन(पा०३्‌० १-१-७१) इत्युक्तः, इेकाराद यस्तु कथ ब्राह्या!
न टि नद्धा. खव्दरतसिन्घुत्र उग्चखोऽस्ति । नन्वकूशराब्देन इकाराद
योऽष्युपम्थिता द्वि चन्रं काक्ठशयै ते नग्रन्तु नार, पद्ा्थलसर्ग॑स्यवा-
कूयाथत्वात्‌। न तु तेऽपि स्वाथोपर था पका , अनुच्चारितत्वादव्युक्तम्‌।
अत एव ऋच वत्ति" इत्यादौ रब्दविशष वे्तीत्येवा्थो नतु तदर्धं
वन्तीति । तदुक्तं वात्तिकूरूता-'“"तज भत्यादारश्रहणे सवणीग्रहइणमनुप-
देशात्‌ । टस्वखस्प्रत्ययादिति चदुच्चायेमाणसस्थरत्यायकत्वाच्छय्द्‌
स्यावचनम्‌?' इति । शब्दस्य प्रतीयमानस्य अवचनम्‌ अ्थाप्रतिपाद-
कत्वरमित्यथेः ।

अच्रोच्यते । प्रत्याहारग्रहणे सवे्र स्ववाच्यवाच्ये निरूढा लक्षणा
“द्‌ घाजलखिच'' (पारस ०६-१-१०५) इति ज्ञापकाच्‌ । “प्रथमयो. पूषैस-
वणः" (पा०खु° ६-१-१०२) श्व्यत्र हि अक इत्यनृवसतैते । न चाकू शब्द्‌
वाच्यो दीध्ौऽस्ति, योऽस्य निषेधस्य विषयः स्यात्‌ । नन्व!कारोऽस्नीति
चेत्‌ ? न, ““नादिवि” (पाण्खु० ६-१-१०४) इत्यनेनैव तत्र निषेधसिद्धेः |
"प्वादीनाम्‌' (पार्सु° ७-३-८०) इत्यादिनि शा अपीह लिङ्गम्‌ । नन्वे
वम्‌ ५इको यणचि" (प०य्द्‌० ६-१-७७)रति सुभे इंदातोग्रेहण न स्यात्‌,
युगपहृन्तिद्धयविसेषात्‌ । तथा च “सुध्युपास्य. दध्यानय्त्यादि न
स्यदिति चत्‌ ?न, सनि तात्पयं युगपद्रुच्तिद्धयस्य स्वीकारे बाधका
भावात्‌ । इड च “अ!ण्नद्या '' (फाण्खु० ७-३-११२) हत्यादनिरदै शानां
"त्पयच्राहकत्वात्‌ । यदि तु प्रचा मते श्रद्धावशशाद्युगपद्भु्तिद्धय नाभ्यु-
पैषि, तर्द्ह हंदानारपि इगच्छब्दयोरैक्षणेवास्तु । स्ववाच्यहस्वक्ाच्य
त्वाविश्षेषात्‌ । स्वकाच्यतापि परमरस्तत्यिन्यदृतत्‌ ।

नन्वेवमपि "शरीरम्‌ इत्यादौ शकारस्य स्थानसाम्यायकारादेशाः
प्राप्रोति, इकारवाच्यो हि दीधः तत्सवणेश्च काकार इति तस्वार्पग््रह
णन हणात्‌ । वथ! शश्षीदलम्‌ः इच्यादावपि यण््रसङ्कः, दीधः पर्न
भवति, अक्राब्द वाच्यवाच्यतायाः दीर्घं विधान्त्या तस्खम्बन्धग्रहे
मानाभावादिति ।

अत्रोच्यते । भवेदयं शकारस्य यकारदेशरूपो दोषः । यदि स्ववा-
च्यसवणं छक्षणां वदाम । चयन्तु स्ववाच्यवाच्ये सत्येव बूपः। नच
हकारः शकारस्य वाचकः, दीघौणामनण्स्वेन सवणोभ्राहकताया अस
छृदावेदतच्वात्‌ । भाष्यमते तवज्छलोः सावण्यमेव नास्तीत्युक्तं ।

चदयमिह निगेलितोऽथेः। अकारोऽश्यदश्वानां सश्चा । एवमिदुतो ।

विधिशेषभ्रकरणे तपर स्य समकारुखंज्ञात्यबोध्रकसू्रम्‌। २८१

कद्र इत्येन तु पयायशब्टो चितः सक्ष; ऋल्टृवणयोः सावण्यस्योपसे-
ख्यातत्वात्‌, "ऋक्‌" (मा ०ख्‌०२)घूज'“कत्यक . (पा ०सू०६-१-१२८) इति
प्रनिमावदङ्ननेव ज्ञापितत्वाद्वा । न च तुद्यवब्यक्तिकसक्ञाद्धयप्रणयन
वेयथ्यै, तदर्भमिह सचान्तराप्रणयनात्‌ । प्चस्तु द्वादशानां सज्ञाः।
यवला दयो । रहौ तु स्वस्येवेति । यद्यपि हकार आकारस्य सञज्ञति
ध्ाक्च वथा तत्परिहाराय “नाज्ञ्चटो (पाण्सु० १-१-१०) इत्यत्नव
यल्लः कनो न विस्मत्य. ।

वाीत्तिककारारस्त्िहाण्श्रहण प्रत्यचख्युः 1 तन्मत्ते “अस्य चवो?
(पा०य्‌० ७-४-३२) इत्याठो जानिनि्देशास्विद्धम । अदुवाद्याचश्षेष
णस्थ च स्वत्वस्य ग्रहकन्ववदाचवक्चा । किधिष्देशे तु पर्वेकत्वष
दिवक्षति सवेष्टासाद्धः । यद्यप्यास्मन्पक्षे ऋकारेण लृकारग्रहण दुःसा-
ध्यं तथापि कलृरसूबाक्तरीत्या सप्राघयामनि दक्‌ ।

तपरस्तत्कालस्य (पा०सृ्‌० १-१-७० ) । त' परा यस्मात्स तपरः ।
नार्पराऽपि नपरः । ॥द््वघोऽप्यय स्वसमानकास्य ग्राहकः स्यात्‌ ।
तेन अत्‌ इत्‌ उद्धात षण्णां सक्ञाः । करादान द्वादशानाम्‌ । अत प्व
“पलल गाहति धानो (पा०द्ु° ६-१-९१) इत्यत्र सावण्यात्‌ त्छृव्णेस्य
ग्रहण तपरत्वादहोघ नति सिद्धान्नः । पञ्चमीसमासोद्‌ाइरणन्तु “च
द्धिरारैचख (पा०स्‌० १-१-१९) इति । इह हि सज्ञायां कृत तात्परत्व
साक्षनो" फलति ङश राष्टस्वामवत्युक्तम्‌ । परम्परासम्बन्धन रुष्चणि
कस्य स्मारकननि पक्तुं न काश्चिह्ाषः । “अदेङः गुणः (पाण्सूऽ
१-१९-२) इत्यत्राप्यव सद्धम्‌ , तच्च तकारस्यामयाथनया साम््यच-
रहात । यदि तुकालशुत्र वक्ष्यमाणसत्याऽणुदित्सूजऽशब्दरसक्षायामिस्य
खवनते यदि का कायकारूपक्षमाधित्य माव्यमानत्वदेव सवणंश्रहण
वायने, तदा चदधत नपरकरण स्पष्टार्थम्‌ ¦ इह त॒ पञश्चमासमासो
नाश्रयणीय" । अन पव शाखान्ते “अदत इनि भाष्य सङ्गख्छते ।
"गुणा मेदकः" इति पक्ष त॒ वृद्धसूते तपरकरणप्रुभया्थम्‌ , गुणा-
न्तरयुक्तस्य प्राहकस्वात्‌ । चद्‌कत्वे क्ञापक त्वणुदित्सुच्म्थमण््महण
मित्ति “हद्‌” (माण्घु०१४) इति सूत्र पवेापपादितम्‌ । तथेतत्घु
त्रस्थं तत्कालस्येति पद्पपीह ज्ञापकम्‌ । अन्यथा हि स्वस्य रूपस्ये
व्यचुचृच्ये सिद्धे कितेन ? नच सावण्यारद्ट्दणेग्रदणार्ं तत्‌ |
पवंहि तन्नेव द्धृश्रहण क्यात्‌, "कति ऋ वा ( काण्वा० ) इतिवि
हित रेफद्धयमध्य वोच्चारयेत्‌ । आ व्येव सिद्धे “अतो दीर्घो व.

क ® र [क ~

जि” (पाण्स्‌० ७-३-१०१) इति सूरे दीघश्रहणमपीह लिङ्मिति दिक्‌ ।
३६

२८२ शा व्दकोस्तुमर्थमाध्यायप्रथमदादे नवमाहिके--

अन प्वैवन्सुच वाष्याद्ष देवा व्यार्यानः विध्यर्थं वियमा्थं चैति)
तथाहि, अयिति मदुबचतने | वेनाऽऽकसद्‌ाकलाणि तत्काद्छाना स्दवैणः।
नां शुणरूटे ऽप्यनेन प्रहणस्‌ । “अदो सिख एस" (प?ऽचु० ७-१-९२)
इप्यःॐै तूघयभरस्ङ्ध परत्वादस्येव भब्रषि । ननु सन्नाः वा*यवाघक-
साथे नेन्युकोसानि चेत्‌ ? सत्यम्‌ , अविरेश्रे फलमेहे च भवत्येव स
मलिश्षः । इद तु विसेध पकाष्स्लि। अष्टादडा ग्राह्या, षड ग्राह्या इनि
हि विरुद्धम्‌ , ससरूणाट्तन्यवहारस्य परश्पर्परिहारेणेद दश्ठत्वःत्‌।
अत पत्रे "छर (गरस ६-७-९६) इति स्च “अद्विभरभत्युपसमे
स्थ" इनि घक्तभ्याभिति वर्णिक सङ्धच्छते इच्यादुः । वस्तुनस्तु नदह
संज्ञालुच्द्वय स्र्यापाचत, येतं विराधः स्यात्‌, छन्तु ` अनो प्सिस
(पाण्सु० ७-९१-९) शइव्यादो नपरकरणसामथ्यां द्वाध्यवाघकसावोऽचु.
मीयते इति तत्वम्‌ । वस्तुतस्तु तकाराविष्िष्यं क्षल, न त्वण्मा्रम्‌ ।
तत्कालस्येति तच्छब्दस्तु दिडष्यमाघ परासुराति, नतु किहष्ठम्‌।
नदुच्चारणकारलदशे सक्षणा तु प्राचां मनेऽ्प्थस्त्येव । सवेना पद
पि “"्पतस्येव वारवस्तीय' “तत्वमानि इन्याद त्टश्चणाथाः ए वात्तर.
लन्जयेः' स््थित्तत्वाट्‌ ¦ तथाच टिश्युमादयन्त्मनाण्वदिषह पदेकदे दास्ये.
नानथेकयाद्भ(हकताप्रसङ्ग ण्ड नास्ति | विभकत्युत्पन्तिश्प्येयं सनि
सङ्गच्छते । इद्धि सूरे “अचरा रः प्रयोगस्थेःदरिकररर थयाम्‌ इत्ति हर
दत्तम्रन्धस्तु प्राचां रत्वा चेतव्य इति निष्कषः। सोऽय विष्यथतापक्षः

यदु{ स्वणित्यनुचतत, नदा नियमाश्वैरिद 'तपरोऽण तत्काछस्येघः
इति । गुणानामसेदकत्वादनणस न काद्चद्ाष. । अआभ्पिर्च पक्चन-
त्का खत्वग्रहण शाक्णमकन्तुमर्‌ ; अष््रहणा~च्तिश्यान्वस्यकी, तपर
स्व रूपस्येवाति नियमेनार्पच्सिद्धेः ¦ “द्विव शत्‌" (पः५सुर७-१-८४)
इत्यत्र तपरकरण स्वराथन तु कालातचचात्याथे, भाव्यसानतया सव
णन्रहणाप्रसक्तेः । तथाच स्वरितः भरयुज्यने चौ" पितः पृथितिमा
तर श्चक्स्‌” इति । ““पुथिवं उन दोः” दल्युदःत्प्रृयागस्नु दोश्चचव्दस्थ
वोध्यः। “जेत्‌” (पार्सुऽ ७-३-१२८) “पश्च धः" (पाण्खू० ७-३-
११९) इत्यत तु मुखसुखाथ नपरकरण, प्याख्यानात्‌ । तेन "लमि
धाने अग्नौ” इत्यादौ प्नत्स्वमे नेनि च्न्तिकारहरदत्तादय. । यत्तु धन
विमक्तौ तस्मा (एाण्सू० १-३-४) दत्य जयादित्यादिभिरुकूम्‌-
"इटोऽत्‌" (पा०्सू० ३-४-१०६) इव्यञजायं निवेश्यो च मवति “श्दम
स्थमु » (पाण्सु० ५-३-२४) हइत्युकारादुचन्धकर णाद नित्यस्वादस्येति |
तद्भ्युपगसमवादमात्रम, तित्स्वरप्रनङ्ात्‌ । न चेष्टाफत्तिः भक्षीय तव-

विधिशेषप्रकरणे अणाहिसंगःलाध इदत्रम्‌ २८३

सध्रः इत्यदावन्नोद्‌ाचश्चवणात्‌ । तस्माद्‌ इयद्‌" (२-४७-१०६) “इत्य.
जपिमुखषद्ुखाथस् गकार न्दने इ द्रव वन (प१०घ्‌ु०८-२-८९)“उ ऋत्‌"
(पा ०९०७-४ -६) इन्याउष्वप्थवमेवनि दिक्‌ । वस्तुतस्तु "दिक ओत्‌
( पा० सु० ७-१-८९ „ र्त्यनेाप्येवमवः, इल. सखखनवर्मिगोऽनुदात्त
डते “उदावस्वरितियोयेण. (पा० सु <-२-४) उव्येव स्वरिताकद्धे।
स्यदेनत्‌ । हुता मध्यमा विम्बित, चेनि तिस्रो चृत्तय. । तदुक्तम्‌ --
अ(१,ग्यासायथ द्रुतः चत्त परयागाथं तु मध्यमा ।
विष्याणा तुपददयायं च्चिर! विरम्बिना ॥ इति |

ताश्च क्रेमेण चिनागायिक्राः । नयाहि, द्ुत्घुच्या वस्वाम्‌ ऋचि
पठ्यमानाया नव प्रानायवलानि चवन्ति तस्थासेव चऋुचि मध्य पन्चुत्य।
पटयथानाया ददर, विकूम्बितायान्तु षोडः । पव स्थिते यद्धि
सुत्रकृद्धिकःस्वनायां तपरकस्णमकाषीन्मध्यमायां दृतायां वा, तहि
छरेपन्तरेण पाठकाले अतो भल एल्‌" (पा० सू० ७-१-९) न स्यात्‌,
क।खाबधारभेन द्षिप्टुतयारेव चर्यन्तरस्यापि वारणादिति । तथा
च वात्तङ्ब्‌-' दुतायां तपरकरण मव्वनविखस्वितयेःखपतख्यान का.
खुषदात्‌' इति । अत एव नेदातनान्म६्वशव्द हस्व इति सहना.
साख कयटः। अनाक्षद्धान्तवार्केककःरः रवनाहु.--खिद्ध त्ववस्थिता
वणा चक्तुशखरपचिरवचनदु दरत्तवः वि(यभ्वन्नः इति । अत्यार्थः-ञ्य
अ काभूता भ्वनिययपि बहुत खाचुबर्दी, तथापि कश्चिन्मात्रापस्यन्त
भवराभिन्यनाक्त, तदुतच्तरकाखोपदितस्तु स्वयमेवादुवत्तैते न तु परम.
मिनव्यनारते । वद्धा, इस्वस्य व्यजरो प्वनिचच्िजयेऽपि मात्रका
पव । मभ्यमराचेलास्बतयाः भधमगरहीतभ्वन्यनु निष्प्रदेना नतो न्यून.
केेन ध्वन्वन्तरेणाभिन्यक्तचन्तर जन्यते, अभिभ्यज्कयस्नु न मिदयते |
पव दाघन्यञ्ज काऽपि खवंतजाऽऽद्या च्वनेद्धिमात्र पव ¦ अनुनिष्पादी
ठ तता न्यून इत्याद्यद्यत्‌ । उ्यङ्गय।स्तु स्वत पव परस्पर्वेटश्चणाः ।
पन सवे केयरन ध्वनितम्‌-

तस्मादुच्चारण तेषां मात्राकार भतीयते,

द्विमाज वा च्रिमान्नवान वर्णो मात्रिकः स्ववद्‌ ॥ इति।

शाष्दान्ठराधिकरणस्थराणककारोक्तिस्तु कथ नेयेनि सुरिभि।शचि
न्त्यम्‌ । वणार नित्या एव 1 वणौत्पच्तिपक्चतु तदचुनिऽगदी दुरा-

------~ "~+ ~ न 1

( १? अय॑मेद भलेकोा द्विकीयान्तन पा उष्ठेत्वस्य स्थान च ककुद्‌
शत पाठाःतरण पठन ऋृकषशनेश्राख्प्रे ( पट १४ घु० ४९ )

२८ शब्द्कोस्तुमप्रथमाध्यायगरथमपादे नवमाह्धिक्ष-

द्‌प ब्रह्मः कश्चद्‌ =पनिरवदयाभ्युत्यः | तस्थेव रर मेदे।द्‌ चत्तित्े
वन्यम्‌ । कवणस्तुं इात्तभदेऽ्प्येकरूपा पद|
क ्नद्ववक्तय एवास्य ध्वनिन्वेन प्रकदिपता, | ( वेऽ भू का०)
दत पक्ष त काररुपापाधिविरोषावाञ्ऊन्नस्यैच् ऽयाक्तेत्वमिति
दक्‌ ।
उक्त च भाष्ये--
नवनि स्फषटश्च शब्दानां ४वनिस्तु लद्धं लक्ष्यते
जसा महश्च कषांचिदुभयं तत्स्वभ।(वतः ॥ इति ।
अस्यथ. -शच्द्‌ा ।दवा व्यञ्जरो उद्धवश्च । दढ नां उपङ्धानां उय
अकत्वन सम्बन्या यो भ्वनिः स एव मह्‌ानद्पश्च क्षरते । तदुभय
व्यङ्गय व्यञ्जकरुप केषंचिरहेव ताट्वादेन्यापारजन्यानादेव न त भे.
य[द्जन्यानामपि। कुन. ? स्वम।वतः क्ारणवलक्षण्यात्‌ । अजोभय
माति नावप्रधानां निदेशः । उभयङ्पतेत्वशवः |
मादरन्लयन सहला ( पाऽ षू° १-१-७१ ) । अन्त्येनेता सहोञ्चाय
माण जादवेण। चणत्तङ्कता दा मध्याना सङ्घा स्थादादे स्वरूप
स्य च। वण यथा अल्‌ । सङ्घातस्तु ज । इह अभूततद्भावे “करु.
भ्वस्न' ( पा० सूर ५-४-५० ) इव्यतः : ञे) द्ताय ° ( पार सू°
५-४-५८ ) इति अकारेण प्रत्याहार. । अ(चन्नो ताचद्दयकौ । तां
थामवयव। समुदाय आक्षिप्यते । तस्य च यु ग प्द्टश्ष्ये पयोगाभा
१'तदवयवु सज्ञाऽव्रतरन्ती मध्य्रगेषु वश्न(स्वात) न त्वाद्यन्तयो,,
लश स्वरूपान्तमतचिण तया पराथ्वैनि्णेयात्‌ । अतः स्वरूपमित्यनु
वत्तन । स्व रूष चदेरेव ह्यते, नन्ध्यस्य, अरा यनन्यात््‌ । जन्त्येनेति
स्रव तूनाया। तेन दध्यत्र इत्यादौ केवल रव यकारः प्रवत्ततेन
णकरारसदहिन इति केयराद्‌यः
अत्रेदं चक्तभ्यम्‌--“्रत्याद्‌।रेष्वाद्य। वाचका्तत्र प्रहणकदाख
सावकाराम्‌ःः इति व्रहणकरासखरस्थभाष्यादिप्याङोचनया वाचकत्व
तवचिदङ्दयवण वविश्चन्तम्‌, अन्त्यस्तु तात्परय्राहक । खहम्रहणन्त चि
दाद्वभक्वुत्पात्तासने द्योतकन्तरमरैषम्यामिति स्थि तम्‌ । तक्ान्त्य
स्यतस्ञ धाभ्पत्टतस्य कथ सन्ञित्वप्रघ्ान्ठिः ? अन्यथाऽजा7दिसनज्ञान।
मपि णक्ररदावतिग्रस्क्तःक उद्धारः? किञ्च मस्तु वाशष्टस्य यण्से्ञा,
तथापि 'दभ्यत्ः इत्यकज्न यष यब्दापाद्नमसङ्गतमेव, न्यायसाम्येन
ष्द्‌ स्यव स्थानेत्वप्रसक्तय। इक।रस्य स्थानित्वासस्भवात्‌ |
जन्लयनाते क्रम्‌ { खुडि तृनीयकवचनावयत्ेन मा भूडिति इ

विधि शेषप्रकरणे विशेषणस्य तदन्तसंज्ञादूत्रम्‌ । २८५

क्ििकाराः । “टाङसिङसाम्‌” ८ पा० सृऽ ७-१-२२) शत्य!दिनिदैलेध्
काशे न पुस्त इति निणेयादित्ति भावः । नन्वेवमपि टक्ारान्तस्य
सङ्घस्य खाटकारोऽन्त्यो भवस्येवति चेत्‌ 2 न॑; त्यव्रसितान्त्यत्ावि
रहात्‌ । इदं {दे अन्त्यत्वध्रयुक्ता यस्यत्सज्ञा तेन धरत्याहार इति “जड
नपुखकस्य ' (पा०ख्‌० १-१-७२ ) इति दुत हरदत्त. । न चेव रप्रत्या-
ह(रालिद्धि, कणषूत्रऽचुनासिकप्रतिज्ञासामभ्याद्‌नन्त्येनापि भरत्या
हारात्‌ ।

इद तु वक्तव्यम्‌ । ओरष्टिस्वस्यानन्याथंतया तेनेव सुटूभत्याहारः
प्रन्यासतेश्च । तथा चान्त्यन्रहण मास्त्विति |

अत्रेद्‌ समाघानम्‌--मध्यमेनेना सहित अगदिस्नदुत्तरेषामपि प्रा
दको मः भून्‌ ।

पवमन्त्यन सहितो मध्यम. पूवेषां सन्ना म भृदित्यादित्रहणम्‌।

इतति किम्‌ ? रभरत्वाहारो यथा स्वत्‌ । स ह्यनन्त्येनःप्यनुनासि-
कथतिन्न(सामथ्पाद्धवतीत्युक्तम्‌ । न चेनदिनत्यस्य विरहे छभ्यते ।

तवीनास्तु सद (55 समन्ताद नीति सहेव! मध्यमो वणे. । अन्त्य.
नादि, अनित्यादितसज्ञको भवतीत्यथैः । अधयन्तक्तपमिभ्याहासयच्च
सहेता मध्यमो चणो ङञपते । स्व रूपमिति चानुवतैते । इद्धिगुणादि.
सन्ञास्विवेहापि सामानाधिकरण्यात्छज्ञात्वावगतिः । अर्रिमश्च व्या.
खपराने "“हछन्त्यम्‌ ( पा० घु १-३-३ ) ₹इत्वन्रतरतरधरयशङ्कऽपि
नास्तीत्याह । आद्न्तावयवद्वारा समुद्‌ायाचुकरणेन सिद्धऽन्त्यव्या-
चत्तये इदम्‌ ¦

येन विधिद्तदन्तश्य (प° खू०° १-१-७२) ॥ तिन्चिषणे तदन्तस्य
सङ! स्यत्‌ स्यस्यच रूप्य । ' दर्चःः (पार सू० ३-२-५६) चय,
जथ, अवः। (जोसवद्‌वङू'' (पा*वू० २-१-१२५) अवभ्व(व्रम्‌ |
इह येनेति कप्णे चृतीय।, नतु क्तरि, छदयगलक्चणव्ष्ठवा बाधित
त्वात्‌ । विधिरिति हि कर्णे किप्रत्ययः । तेन कर्पैणोऽभिदितत्वाद्‌
उभयप्राप्ोः' (पा० बु २-२३-६६) इति नियमस्य नाय विषयः। क-
र्ण च परनत्य, कञंधिष्ठितस्येव करणत्वात्‌ । पक्ञेद तृतीयया पा
रतन्डध शक्त “सुच्‌ बि मक्ता न क्वण” इति नेयायिकोद्धाषर्तु नि.
मखः न च प्रत्यथानुशासनवेयथ्थांपत्तिस्वन्प्रूकम्‌, तिङ्क्ष्वपि तस्य
तुद्यत्व।त्‌ , रथो गच्छतिः इत्यादो उयापारे लक्षणायास्त्व(र)वापि

( १) नैयाविकनेत्यथे । सख हि आख्यातस्य छतो शक्ति मन्यमानो.
नात्मनि स्थे छनेरसच्वादू उथापरे छश्चण। उदति ।

२८६ शब्दक्ौरतुमश्रथयाध्यायप्रथस पादे नवमाहिके-

स्वीकारात्‌ ! अत एव "प्रयाजलेदेण हवीष्यभिघारयतति"” इव्यच प्रया
जेष दविष्युश्तार्येदिति मीमासक्छा वषाचद्युरिति दिक्‌ । नच ^द्‌
रच ( पा० चु ३-३-५६) हइट्याद्ाकिकारादीना पारतकू्य धाता
दीका च रकारस्य वास्या्न्िमिव चक्षादीनामिव च स्वरूपतः सम्भ
वति, कंतु वेवक्षिङभ्‌ | नेन विश्ेधणसप्रधान तच्ात्माल्तस्य विश्च
ध्यस्य सज्ञे फितम्‌ |

विेष्परक्षान्नेधेः च विक्िषणत्व भवति ¦ सन्नियिस्तु कचचित्लाक्षा
्निर्हेेन, यथा "हेदुदेद्‌ द्विव चनस्प्रगृद्यम्‌? (पा०घू०१-१-१९) इति द्भ.
वचनस्य, कचच्छन्दाधिकारात्‌ , यथा “परच'( प० स०३-३-५६ )
इत्थ धातोः, काचद्‌क्षेपाचथा "इको न्चल्‌” ( पाठ सु० १-२६-९) इ
त्यत्र खना धाहोः । (इका यणचि" ( पार सूर ६-१-७७ ) “पच्ाऽ
परवायाव.' ( पाण्वु* ६-१-७८ ) इत्यादो तुन कथञ्चिदपि दिनेष्य
किध. । असो नेद भवच्तते।

स्यदेनच्‌ । “उराशयपूेस्य' ( पा० सू ७-१-१०२ ) इत्यत्र आ
प्रयपूषेकत्य ध्यातोरेव विशेषमं स्यान्न तु ऋकारस्य । स(९) हि विज्ञे
षणत्वाहदन्नस्य सन्ना ।सक्घा च सन्निन प्रत्याययति,नतु स्वय विदाष
णादियोगमनुसवति । ततश्च 'खङ्कूेणम्‌ः इत्याद्ावतिव्याप्षि , प्यर्चम्‌!
इन्याद्‌ावत्याप्तिश्च । पतम्‌ "उतश्च प्रत्ययात्‌ ( पाण सू ६-४-१०६ )
इव्त प्य न्यः गपृवेत्व मङ्गटय पत्ययस्य वा विशिषणं स्यान्न तूकारान्न
स्य । तनश्च "अदुहि? इन्याद्‌। बातिव्याप्ति । विशेषण च यद्यङ्गस्य, तद्रा
(तक्ष्णि शत्यादावतिन्यापपतिः । अथ प्रप्ययस्थ, तर्हि (तक्ष्णहिः इत्यादि
सिद्ध्यतुः 'भरवुहिः इत्यादो तु दोष पवेति ।

अचह । गुगप्रवानमव्रस्पेक्षेय सज्ञा । तथाच “उतश्च प्रत्य
यात्‌” ( पा० घू० ६-७-१०६ ) इत्यादौ विक्षेषणखस्वन्धवेरायां गुण-
भावास्कुःर्णात्तप्रचुभूव पश्चाद्वितेष्धरखम्बन्धे विशिष्टः सेक्ञा मवति,
इह हि विशिष्टस्य मैशिठचम्‌, न त॒ विशेष्ये वेशषणापिति, व्याख्या
नात्‌ । अत पवन विशिष्टे वेश्िषय चाप्येकत्र द्वयमिति दिक्‌ । तथाच
वा{तकम्‌-्येन विधिस्तदन्तस्येति चत्‌ ? व्रहुणेपाधीनां तदन्तोपाधि
ताप्रसङ्ग । खिद्ध तु विक्ेषगवि्तेष्ययोयथेष्टत्वात्‌"” इति । प्रहणोपा घनां
ग्रह्यमाणविद्चव गत्वेन खम्मतानामोष्ठ्यपूवत्वादीनामित्यथः | यथेष्ठत्वा
दित्यनेनेदे दसैयति-चतुर्विधेषु वष्लेषटवेशिद्यबोधषु मध्ये तिशिष्टस्य
चेदिष्ट्यमेवेह घखस्मत न स्वितरञ्त्रिक व्याख्यानाद्छक्ष्यानुसेध।शच |

1

( ९ ) ऋकार, ।

विधिशेषप्रकरणे चिगेषणस्य तदन्तंसंज्ञाचघ्नम्‌ । २८७

हद सिद्धान्नाभिमन विद्ोषणविन्ेष्यभाव स्फुटीकन्तं बष्नि वा
रिकानि पचुन्तानि ! तथथा-“खमाश्चप्रत्ययवध्रो परातेषध्ः' (काण
वा० ) 'द्धिर्नःयाश्चेन” ( पा९ सू २--२४ } इत्यादा शश्िनादरया वि.
स्ष्यास्नद्विक्षेषण च सुप; एव "नडाादमभ्यः फक्‌ ( पा० सु° ४-१-
२९. ) इत्यादौ नडादि विन्ञेष्यं प्रातिपारिकं विश्चेषणभिति एटिनेऽथः।
पनन श््रह्णकवता प्रातिपदिकेन ठडर्नविधिसास्सिः' इत्यपि व्याख्यात
लस्याव्युद्‌ान्टतथनिषेधसमानविषयकत्वस्य^'द्विव उत्‌"सने केयटादिभि-
रुकत्वात्‌ । अन पव नगाद्धियो '' ( पात सूर १-२-४८ ) इति धूते
गन्त यन्पर््रततपाढिकापिध्नि व्याख्यानम्‌ | एतन (्षो घ्यसखि (पा०
सू० १-४-७ ) इत्यादौ रह णयनेति प्रतिषेध सश्ारयन्तो हरदत्ताद्यः
परव्युक्ता ।

प्रकृतमनुसराम.; शचितादयो विद्ञेप्या इत्युक्तम्‌ । सेन "द्वितीया
शिन" (पा० खू° २-१-२४) इनि समास (क@रस्णाभ्रेततः१ दत्यदधैव भवति,
न छृष्ण परमाश्रल.' इत्यादान्दचि । तथा (नडादिभ्यः फक्‌” ( पार
सू० ४-१-९९ ) नाडाच्ज । नेह सूञनडम्यापत्य सौत्रनाडः । अचु
रातिकादित्वादुभयपदचुद्धि । ननु “कृष्ण परमश्चित' इत्यत्र समास
पराक्षेरव नासन अत्र डि समालात्छुवब्‌ विहित. । तेन श्चितान्त सुव
न्तमेव भवति | अचर केनटहरददखो-त्म्बुच्यन्तभ्ुशदत्तव्य "कष्ण पर
माश्चतः इच । प्पनाद्ध प्रत्ययदश्चणेन संबन्त सचति, श्रतान्त च श्रयते
इति | स्यादेतन्‌ । निद्धान्ते च्ितादानां रिक्ञिष्यत्वेऽपि तञ्च स्ुबन्नत्वे
बाधितम्‌ | न चात एकान्वयानुप्रपस्या श्िनाहिशन्कानां तल्पक्राचिके
लक्षणेति काच्यम्‌ , मम्बुद्यन्ते एव मुख्याथपुररकारेणाक्काराटाभात्‌।
तथाच (कृष्णधितम्‌' इत्यादि मन सिद्धयेदिति । उच्यत्ते, समास्ताद्धत-
प्रकरण सवेन्न धितादीनां नडग्दीनां च दन्तस्थक्ृलिके लश्चगेर “खटरच्ा
चेष” ( पा० सु० २-१-२६ ) "नदीसिञख' ( पा श्रु० २-१-२० ) इ-
त्याद्‌ावभदस्य वाधा । न षदे तच समभ्बुद्रघन्तता सम्मकवति । “पच.
काख्क (प्रा० खू० २-१-४६) इत्यादा सम्बुच्यन्ततारस्मवपि
“पक! थक्तो ( पा० सू० प° १-२-६४ )इत्यादि सोजनिर्देशा न ति
भयत । नस्मात्सामान्यापेक्चन्ञापकवसखेनैकरूप्याय सर्वञ्च रत्तत्प्रजृतिकरे
खक्षणेति स्थिते इहत्यभाष्यचुस्योः केयटहरदत्तकत भङ्कृवा भ्याख्यान-
मनादेयभित्यवघेयम्‌ ।

अस्यादकादम!ह-उागिहढणश्रहणवजेप्रिनि ) उगिता वर्णेन च प्रानिप
दिक विन्ञेष्यते इनि एलितोऽथ' ! महान्त मातिकान्नाअलियहनी ! उवसञ-

२८८ शरब्दकोस्तुभग्रथसाध्योयप्रथमपाढे नवसाहिके-

नत्वाद्वोरादिखश्चणस्य ङाषो.ऽमावे उगिदन्तत्वान्‌ ङोप्‌! उहन्महतोगर।
दित्व नास्तीत्यपि केचित्‌। युक्त चनत्‌। “महते सरोभगायःइत्यादो विम
क्तेखदात्तत्वसिद्धये “शतुग्चुम ""(पा०स्‌०६-१-१७६) इति सुतर “नधजा
द॒दातत्व चहन्महनोरुपसख्यानम्‌” (काण्वा०) इति वार्तिकस्यारभ्यमा
णस्वान्डोपोऽप्युदात्तत्वसिद्धे' । “अत इञ्‌" (पा०्‌०४-१-२५) दाक्षि" ।
न चह सामथ्यात्तदन्तविधिः, अस्यापत्यमि" काम इत्यत्र चरिनार्थत्वा
त्‌ । न चेवमिश्ो जिच्व व्यथं स्यादिति वाच्यम्‌ “वाह्ादिभ्यश्चः ( पाण
सु० ४-१-२६ ) इत्यत्र यथायथ बद्धचाद्युदात्ताभ्यां चरिताथत्वात्‌।
नन्वेवमपि 'जपगविः' इत्याटविव स्यान्न तु दान इति, अकारस्ये-
हानथक्त्वादिति चत्‌ ९ न, चणध्रहणे अथवत्पारभाषाया अप्रवृत्तः
तथाचैतत्दुचन्षष वातिकम्‌-अद्ेवानशथकनति । अर एव सथातनार्थव-
सेव । तेन भखिया ” (पाऽसू०६-४-७९) इतीयङ्‌ इहेव भर्वति भ्यो
'परमखियो' नेह 'शास्डयो'.शास्छयः'। तथा "हन्न एषायस्णां शो" (पा०सु
६-४-१२)“'सो चः"(पाऽ सु° ६-४-१३) इत्यत्र इन्‌ इत्यत्र सधातश्रहणे
प्टीहनूग्रहण न। तन "प्टीहानो" इत्यादे "सो च" (पाज्सू० ६-४-१३)
षति नियमाप्रबृत्तः द घः सिच्यति। “डद्‌' स्थास्तम्भोः" (पा०सुऽ०८-४-
६१ ) इस्यच “वा पदान्तस्य (पा० सुत ८-४-५९) इत्यन प्द्ग्रहुणानु
वृत्तिपक्षप्युदेव विक्ष्य; । अनजुच्लसेतु न काचित्‌ ष्चति । उभयथाप्य
नर्थकस्या ग्रहणान्न "गमुतस्थास्यत्ति, 'गमुल्सुवषातृणयोा "१ 1 न्तु (शास्ञ्यो"
"प्ठीहानो' इत्यन्न प्रा्तिरेव नास्ति 'पद्ाज्ञाधिकरि लस्य तदुत्तरपदस्य
च" (प० भा०-२९) इति वचनात्‌ । न हीदन्तश्नापि नदुत्तरमितति चत्‌ ?
सत्यम्‌ , "पदाङ्गाधिकार' इति वचचनस्स्वे तथेव, किं त्वेतद्‌ दूषित भ्य,
सौजेण तदन्तविधिनेव गतार्थत्वात्‌ । अत्त पव परमश्चासावतिमहां
श्त विग्रहे "परमातिमहान्‌' इति सिध्यति वचनाश्रयणे तु नेतत्सि
ध्येत्‌ । अतिमहच्छब्दस्य मह दुत्तरपदत्वेऽप्यनङ्कत्वात्‌ , परमाेष्ेष्ठ-
स्याङ्गत्वेऽपि मह दुत्तरपदत्वाभावात्‌ सीन्रेण तदन्ताशोधेना तु “सा
न्तमहत. ( पा० घु° ६-४-१० ) इति दीधमुगिद्लश्चणो चमागमश्वेह
सिद्धयति । न चेह “ग्रहणवता ( पर भा० ३९) इति निघघ शङ्क्यः
“समासप्रत्ययनिषो ( का० वार) त्यनेन सह लमानविषयः सड
व्युक्तत्वात्‌ । पतेन

वतजन्मजरसः पर युचि बरह्मणः पदसपेतुभिच्छनाम । (के ०५२२)

शति भारविपरयोगो व्याख्यातः । अदेवः इत्यस्यापवादः पर्यते
लाष्ये, “अनिनम्मनप्रहणान्य्थवता चानथंकेन च तदन्तविधि भ्रयोज-

विधिशेषप्रकरणे विशेषणस्य तदन्तसंक्षासूज्रम्‌ } २८९ `

यन्ति?” ( प० भऽ १६ ) इति । अन-'राज्ञा' इत्यथवता, धखास्मा' हत्यम-
केन । उन्‌-'दण्डी' इत्यथंवता, वाग्मी इत्यनथेकेन, असख -सुषयाः'
इत्यर्थवता, "सखो" इत्यनर्थकेन । मन्‌~'सश्चमीः हइत्यथंवता, शुध
शमा, इत्यनथकन । तच “शणः केध्वम्‌? ( पा० सू० <-३~७८ ) इत
सुजेऽङ्हणेनाथकद्धहणपरिभावाया अनित्यत्वज्ञापनात्छिद्धम्‌ । (पारव
विक्षाध्वम्‌' इत्य हि षीध्वहाब्दस्यानथकत्वादेवाग्रहणे {सद्धं क तान्न
वृच्य्थनाङ्ग्रहणनति दिक ।

स्चस्योष्टाहरणान्तराण्याह वा्तिककार'-

प्रयोजन सवनामाव्ययसक्ञायाम्‌ । अन्वथसक्षयाऽऽक्षिप्तः सक्ञी स.
वादि भिर्विदिभ्यते इति फएठितोऽथ |

उपपद विषो भय! द्यादि्रहणम्‌ । भयञ्च आद्यादयश्चति उल्छः ।
तेन खच्चप्रकरणे^ग्रघात्तिभयचु छञः" ( पा० स्‌०३-२-५३ ) इतिसरूजे
वाक्य सिसवा उपपदेन मेघत्ती विदाष्येते मयेन तुपपदम्‌ '। यदि तु
मयाद्यश्शब्दयोद्धन् कत्वा आदिशब्देन बहुवीहि क्रियेत तदा क्षम्रि-
यमद्वेरप्यु पपद विक्ेष्येत । सिद्धान्ते तु क्षमादय उपपदेन विशेष्यन्ते ।
भयङ्कर , अमयङ्रः । आद्वङ्करण, स्वाद्यकरणम्‌ ।

ऊोपप्रात्तषेध स्वसादिश्रहणम्‌ । स्वसा, परमस्वसा ।

अपरिम्मणविस्तााक्रहण च । प्रतिषेधे प्रयोजनमित्ययुचत्ततवे। दि.
गुना सक्निधापितसुत्तरपद बिस्तादिभिर्विक्ञष्यते इति भावः । दधिवि
स्ता, द्िपरमबिस्ता ! उधाचिता, द्विपर्माचिता । दतः-देच्यः, आ.
दित्यः । 'दित्यदित्यादित्य" ( पा सू° ४-१-८५ ) इति सूत्रऽदि तिग्रहण
न कत्तव्य, परमदित्यादिभ्यस्त्वनभिधानान्न भवताति भाव. । रोण्या
अण “रणाः ( पाण्युऽ ३-२-७८ ) इति स्रण चातुराथकः । राणः;
आजकरोणः, सेहकयोणः।

तस्य च । तस्थ चति वक्तव्यम्‌ ! उक्तानां वक्ष्यमाणानां च सवेषां
मय शोषः । तथाचेह घु “स्व रुपम्‌ रइत्यचुवत्तेते इति फकितोऽ
धः । ननु व्यपदेशिवद्भावेन "सेणः? इति सिद्धमिति चत्‌ ? न, “व्यप.
देषशिवद्धावोऽप्रातिपदिकेन" ( पठ भा० ३२) इति निषेधादिति भाष्य
काराः । यद्चपि सेणीक्षब्दो न प्रातिपदिक, तथाप्यप्रातिपदिकेनत्यज्
वाक्ये प्रातिपदिकग्रहणे किङ्विद्िष्टस्यापि प्रहणास्खीपत्ययान्तेरपि
यपदे शिवद्धावो नास्तीति मावः । यथाकथञ्चित्प्रातिपदिकमग्रहणे छि
ङ्धिरि्रश्रहणमिति हि डयापसुते वक्ष्यते । ननु यदि तस्य चत्युच्यते,
स्वरूपन्रहणं चाय्ुवस्यंतेः वर्हि “न्यपद्‌शिचद्धावोऽग्रातेपदिकनः

३७

२९० शब्दकोस्तुभप्रथमध्यायव्रथमपादे नवमाहिके

( पा० अआ० ३२ ) इत्वस्य निर्धिषयत्व स्वादिति चेत्‌ एन, ५सुत्रान्ता
इक्‌” ( पा० सु ०-२-६० ) “दशान्त! .'' ( पा० सू० ५-२-७९ ) हत्याः
दौ सावकाशत्वात्‌ । न च तच्रान्तन्रहणसामथ्यादेव व्यपदेशेद्धावा न
अदिभ्यतीति वाच्यम्‌ “समासप्रत्ययविधौ प्रतिषधः (कार वाऽ)
हस्ये तद्बायेनान्तव्रहणस्य चरि ताथंत्वात्‌ । ्ञापकलिद्धय पारेमषा ! पू
वोस्छपृचोदिनिरसिति वक्तव्ये “पृवादनः” ( पा० ० ५-२-<दै ) भ्स
पृवांख्च” ( पाऽ सू० ५-२-८७ ) इते योगवभागच्चह क्चापकः । घस्तु
तस्तु मयाद्य।दाविव “खू्ान्ताद्रक््‌' (पा० सु० ए ४-२-६० } दक्षा
न्ताङः” (पा० सु° ५-२-४-५) इत्यादार्वाप 1वशषणविशाष्यभावन्यत्या
सम्राजण सिद्ध अनस्तम्रहणसामथ्यमपि दपपादमिति पारमाषाश्रयण
व्यथम्‌ । न चव गाकुकम्‌, शइल्यत्र हस्वः स्यादत वाच्यम्‌ , उपस
क्न यो गोाश्चब्दस्तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य हस्वविधानात्‌ । सक्नधनाच्च
प्रातिपदिक प्रत्यव विक्घणताश्रयणात्‌ । गाहछब्द च तद्‌ भावात्‌ । अत एव
राजक्मारीपुज-” इत्यन्न न हस्वः! उपसजन यल्ख्नीप्रत्ययान्त तदन्तस्य
प्रातिपदिकस्येव्यन्नापि स्निधानाश्रयणाद्‌ । एष पव तवापि गतिः
न हृथुक्तपारिभाषह सस्भवति “हयपदेिवद्भावोऽप्रातिपादेकेन? ( प०
भाऽ ३३ ) ग्रहणवता ( प भा०२१ ) इतिच पारिमाषाद्वयमपिम्र
त्ययविधिषिषय कामात दिवडउत्खूच् कयरहरदत्ताभ्यामुक्तत्वात्‌ । एवञ्च
"पृ्ादिनिः"” ( पा० सू० ५-२-८७ ) इति योयाविभागे व्यथः । कम्ब.
हना ^“पूवोदिनिः" ( पा० सु० ५-२-८७ ) इत्यत्र तदन्त्रहणसमस्मवात्‌
"“खपुवीच्च" (पाऽसू° ५-२-८७) इति सत्र व्यथम्‌ । व्यपेदीशवद्भावेन
सिद्ध तस्येति प्रकृतवाच्िकमपि न कर्तव्यम्‌ । स्व रूपाप्रति तु प्रामव
प्रत्थाख्यातमिति दि द्‌ ।
स्थसी ताहटेभ्यो यद्धिधौ । “तद्वहति” ( पा० सुऽ ४-४-७६ ) शति
यत्‌ । रथ्यः; परभस्थ्यः । सीत्य, परमसीत्य क्षम्‌ । सातयाखम्मित,
खस्मतमिस्यर्थः । "नोवयो ध्मः ( पा० व° ४-४-९१ ) इति यत । ह
लस्य क्षौ हव्यः ५प्रतज्ञनहखात्करणजस्पकषषु" ( पा० सू ४-४-७ )
हति यत्‌ । यद्विधाविति किम ? “इटलसीराडृक्‌” (पा० सू० ४-३-१२४)
इति उगविधो तदन्तग्रहणे भा भूदिति कैयट" । अशेद्‌ वक्तव्यम्‌ । “ह
ल्धारात्‌'' ( पा० घु० ४-३-१२४ ) इति द्धः पठ्यते “तस्येदम्‌” ( पाऽ
घु० ४-३-१२० ) इत्याधकारे“तद्वहति( पा० सू० ४-४-८१ इत्यचिका
रे च । तजोभयन्नापि तदन्तावोधोरेष्ठ पव । आद्यस्य प्रारादीभ्यताय
त्वास्दुष्- द्विदखः । अपरस्य ्वणम्‌--द्वेदालेकः। स्पष्ट चद्‌ चतुथहः

विधिशेषध्रकरणे विशेषणस्य तदन्तसंज्ञादू्र्॑‌ । २९.१९,

रदन्तभ्रन्थे । युक्तं चेतत्‌ । “र्थायत्‌?' ( पा० सु० ४-३-१११ ) “तदह
ति", ( पा० घु० ४-४-७६ ) इति र्थश्ब्दस्य दिरुपादानमेतदथंभिति
माष्वेप्युक्ततवात्‌ । वहस्याधिकारस्थर्थहलयोख्यादानसामथ्यांरलभ्यो
हि तद्न्तक्धेरविशेषादुभयत्ापि स्यादेव । न चेवमिह यद्धिधावित्य.
खङ्गतमिति वाच्यम्‌ , दस्योपलश्चणत्वात्‌ । यद्ध, "स्थात्‌" ( पाण सुर
४-२-१२१ ) इति सुने रथाद्रथाङ्गे इतिवद्वोढरीत्युक्तौ तस्पकारकशा-
ब्दरवोधस्योपपाद्यितुं रक्यत्वेऽपि दलग्रहणे तदुपपादनस्य वक्तुप्रञ्च
कयत्वेन दटश्रहणेन न तदन्त विधिः । अस्तु वा सख्यापूर्व॑पद पवेति कै.
यटाशयः । “तस्मे हितम्‌” ( पा० सू° ५-१-५ ) इति प्रकरणे “शरी.
रावयवादयत्‌” ( पा० सू° ५-१९-६ ) इति सूते “रथाच्च' ( का० वा )
इति वार्तिकम्‌ । तज्राप्ययं तदन्तविधिवाध्यः । यन्त तञ्च कवरो वक्ष्यति
हरसी ताशब्दाभ्यां साह चवयच्चतु थोध्यायावेहित एव यदिति तदन्त.
विधिमाहुषिति । तजाइरित्यस्वर सोद्धावनम्‌ “असमासे निष्काङ्ेभ्यःः
इव्यसमासखश्रहणेन तस्भिन्प्रकरणे विश्थिष्यापि तदन्तविषे्ञापिवतया
खादचर्याश्रयणेऽपि तदन्तविधेदुंवोरत्वादिव्यवधयेम्‌।

सुखबोद्धप्दिकशब्देभ्यो जनपदस्य । सुपाश्चाखकः । सुभागवकः।
सर्वपाञ्चाखकः । अद्धपाञ्चारकः । ५अच्रद्धादपि बहुवचनविषयात्‌”
( पा० सू° ४-१-१२५ ) इति बुञ्‌ । “सुखबांद्धौस्जनपद्‌स्य” ( पा०
चू° ७-३-१२ ) शव्युत्तरपदच्न'द्धेः । दिक्‌ शब्दः - पृवेपाञ्चाटकः । अ
परपाश्चालकः। पूवेवद्‌ इञ्‌ । “दिशोऽमद्राणाम्‌” (पार ° ७-३-१३)
इत्युतच्तरपदृब्रुद्धिः ।

ऋतोवृद्धिमीद्धिधाववय वानाम्‌ । ऋतुवाचिनः चछब्दाचयो. वृद्धिमान्‌
बरृद्धिनिमित्तः प्रययस्ताद्ि धाने अवयवानां पूवेपदस्वे इति ष. । तद्‌.
न्तविधिरिह वाचनिक एव । शग्द्‌ः पूवा भाग. पू्वेश्रत्‌ । 'पृबोपरा-
धरोत्तरम्‌” ( पा० सु° २-२-९१ ) शत्येकदेश्ि समासः । तत्र भवं पृक्ला-
रदम्‌ । “सन्धिवखाद्यतुनक्चत्रे*य)ऽणा"' ( पार बू० ४-३-१६ ) । “अवय
वाडतोः” ( पा° सुज ७-३-११ ) इत्युत्तप्पदश्द्धिः । इद्धिमदिति किम्‌ ?
५प्राचूष एण्यः" ( पा° घू° ४-२-१७ ) इत्यत्र तदन्तविधिमौ भूत्‌ । तेन
तत्न ऋत्वणव मवति--एूवैप्राव्ुषमिति } अवयषानां किम्‌ ? पृ्व॑स्यां
शरदि भव पोवंशारदिकापित्यत्राण्‌ न भवति कितु काराट्ञेव भव
ति । तज्न हि यथाकथञ्चित्क।कवाचेन। ग्रद्यन्त न तु रुढ्येवेत्याप्रदः, उ
तर सन्धिवेलद्यतुनक्षत्रेभ्य इनि विरषणात्‌ । अत एव सायस्प्राति.
कः, पौनःपौनिकः, इत्यादि सिच्याति ।

२९२ शब्दकोश्ुमप्रथपध्यायप्रथमपादे नवमाहिके

टञ्चावेधो सख्यायाः । ढे बष्टा पारमाणमस्षत वग्रहे "तद्धितार्थ
(पा० बु० २-१-९९) हत्यनन समासे छते जहाद्‌.' (पा० सू° ६-१-१९)
षति उक्‌ न भवाति, सख्यायास्तदन्तवेघो सति सख्यान्तादपि डक
प्रतिषेधात्‌ । तेन “प्राग्वतेः ( पा० सुऽ ५-९-१८ ) इति उञेव अवति ।
“अध्यद्ध पृ” (पा० सू० ५-१-२८) इति लुकठे न भर्वति “सोस्यांदावस्न-
श्तयः” ( पा० घु° ५-१-५६ ) इत्यतः सोऽस्यत्यनुवत्तेमाने “तदस्य
परिमाणं( पार सु° ५-१-५७ ) इत्यन्न पुनःप्रत्ययाथैस्य समर्थीविभक्तेश्च
निर्देयात्‌। पुनानिदयेन हि भकृवाद्व्छुकसम्बद्धाद्विरक्षणमिदमिति
सूच्यते । यद्वा, अचुवतेमानेन सेस्येव्यनेन खहित परिमाण सख्याया
इ्व्येतत्ताचस्त्यय विघत्त। ततस्तस्य दकं छते पुनः “तद्स्वपरिमाणम्‌"
( पार सू० ५-१-५७ ) इति वचनसामश्यार्स्वाथं तज्ञातीयः प्रत्यय ।
तस्य विधानक्लामध्यात्‌ दयुनम चत भावाद्वा ङ्न भविष्यति|
एतच्च बृत्तिकारमतमान्रेलाक्तम्‌ ¡ भाष्यक्ारमते तु “तमधीष्ट( पार
सू० ५-१-५८ ) इति सूत्रेण भूतां प्रत्यय कत्वा “द्विषाष्टिकः इत्यादि
साध्यम्‌। न ह्यत्र “अध्यद्धं'' (पाण्सू०५-१-२<) इतिदुक्‌ प्राप्नोति, अना
हीवत्वाव्‌ । यद्यपि “तमघीश्च'"(पा०षु ०५-१९-८६) इत्यत कारादि ति वर्तते
तथापि काठ संख्येये वतेमान।त्‌ षष्टि चब्द्‌।दुत्पात्तिने विरुध्यते रमणी.
यदिम्धस्त्वनमिधनान्न मवति । परिमाणार्थं तु हर्‌ दुबौर । तथाहि
“प्राग्वतेष्ठञ्‌? (पा० सखु ५-१-१८)इति ठञ्‌ '"तदहति”(पा० खू° ५-१-
६३ )दत्यतः प्राक्‌ “तेन कतम्‌?(पा सु० १-१-६३)इव्येवमाचा येऽथौ
स्तेषु भवति, अहेत्यथच । ततः परेऽपि येऽथोः वत्तयतरत्याद्थः “अ
कालिकडदन्तवचनेः"( पा० सूर ५ १-११४ }रव्येवमन्तास्तेष्वापि भवति
पवजड्च उञ आर्हीयानार्+वायेसाघारणत्वेपि परिमाणस्य “तद्ैति"
( पा०घु० ५-१-६३ ) इत्यतः भाङ्‌ निर्दे यात्तमोत्पन्नष्ठञ्‌ आहव एव । न
च तदस्यति पुनर्पादानमनत्निणाहीयत्वमपगच्छति। न हि काको
वादधत इत्याायत्व निवच्तते । 1केंडच, यद्याहेयत्व ॒निवक्तेते, तर्हि
ज(वितपरिमाणादृन्यत्रापि दुङ्‌ न स्यात्‌। द्धो निष्क परिमाणमस्य
दिनिष्कः । न च “दवेननिपूवान्निष्कात्‌' ( पार सू० ५-१-३० ) इति वच
नसामथ्यात्स्यादाति चाच्यम्‌ , परिमाणातिरिक्तेष्वार्हायार्थेषु वचनस्य
सावकारात्वात्‌ । तस्माद्यस्य षष्टिज।वितपरिमाणं बष्टेमखो भूतो भव
तीति “तमा शतः ( पा० घु ५-१-८७ ) इस्येव द्विषाष्टिकः साधः.
नयः । तदस्ति तु व्यक्त्य सास्यत्थनुद्रत्यवष्ाक्तद्धारेति स्थितम्‌ ।

धमान्नजः। “धम चरति वामकः। अधमं चरति आधर्भिक्धः।

4

विधिततेवध्रकस्णे वितेषगस्य तरन्तसं्ञासूचम्‌ 1 - २९१

"अधमौखच'' ( का० वा०) इत्येतन्न वक्तव्यम्‌ ।

पदाज्ञाधिकारे तस्यच तदुत्तरपदस्य च प्रयोजनम्‌ | इष्टकदी-
कामारुनाडवततुकमारिषु" ( पा० घूर ६-३-६५ ) इष्टकचितम्‌; पके-
एकचिनम्‌ । दषाकतूखेन, सुज्जककनूकेन । मारूमारो, उत्पलमालङ
भारी । द्ृदोचरपदाधेकरे पय,जनस्ये।दादर्णान्पदाङ्गेति पद शब्द्‌ उत्त-
रपद्पर इति केयरःद्यः ।

अत पव परममहवत्‌ परिमाणम्‌? इत्य् परममहतो द्रव्यस्य परि.
माणमिति षष्ठातस्पुरूषः । सामानाधिकरण्ये हिआन्महतः"( पा० घूर
६-३-४६ ) इत्यात्वं स्यादिल्युद्यनाचयां व्याचद्यु । यत्तु तच वद्धेमा-
नेनोक्तम्‌-““पदाज्ञाधिकारेः" इत्यत्र केवख्पद्ाधिकासे युद्यते न तूचर-
पद्ाधिकार, । अन्यथा “दृष्टकर्षाकामारूनाम्‌?' ( पा सू० ६-२३-६५ )
इव्यत् पुनस्तदन्वविध्यु परतख्यान व्यं स्यात्‌ । तथाच परममदत्परिमा
णत्रित्यत्र कर्मघारयपक्चेप्यात्वप्रसाक्तनास्त्येबेति तदेतदनवहि ताभि.
धानम्‌ , ह्टकेषक ” (पा० सू° ६-२३-६ 4) इत्यस्य प्रयोजनत्वनेादादह्‌-
रणात्‌ , उपस्तख्यानान्तरस्य गगनङ्कसुमायमनत्वात्‌” । तस्मादाचार्य
रमेव सम्यक्‌ ¦ एनेन “सततनेरातमोड्तमन्यतः'' (के ° ५-२ ) इति
भारावेभ्रयाे “अज. स हाम्मस्तम खस्तु याया. (पा० सू° ६-३-३)
इृव्यदुक्‌ तो नेत्या राङ्क्य ववमानोक्तरीत्येोचरपदाधिकारे तवुत्तर-
पदृग्रहण नास्ताति दुघरज्रच्तकासीक्तेरप्यपास्ता। यदपि" भज सह
(पा० सुऽ &-३-३) इति सुतर दरदत्तनाक्म्‌-मजः श्रश्वतीनासुत्तरपदा-
क्षप्तं पूवेपदं भ्रति विशेष्यत्वादिति तदपि वत्कविरोघावुपेक्ष्यतू
विशेष्यविशषणमावनेगययेवेहत्यवातिंकाना प्रच्तिरिति केयर वदेव
स्वयमपि व्याख्यातत्वात्‌ । भारवेप्रयागरित्वत्थ समाधेयः । ब्रृत्त वृत्तिः
नेशतमला बुतमिति षष्ठीतव्पुरुषः । नपुसके भवे क्तस्य योगे येषत्व-
विवक्षायां षष्ठ । ततः सतत नैयतमक्लो ब्रूत यस्मिन्निति बहुवीहिः।
यद्वा, श्तु वतन" ( ञ¶्रा० अ! ७९४ ) घञज्थं कविधानमिति मवि
कः । सतत नेशतमसो ब्रून इत्तियेस्मिश्निति प्राग्वत्‌ ।

अज्ञाघकार भयाजनान्याद--प्रयजन महदप्‌स्वद्लनप्तणा दधति
घ । महान्‌ ? परममहन्‌.। आपस्तष्ठन्त, स्वापः । “न पूजनात्‌”
(पा० सू ५-४-६९) इते सभा सात्तनिषेव । नन्वेवमपि "द्वयन्तरुपसर्े
भ्याऽपदत्‌” (पा० सु० ६-३-5)इतीकार. प्राप्नोति । न ह्यय समासा.
न्तः येन “क्प "` ( पार सू० 4-2-७४ ) हव्यप्रत्ययहव निषिभ्येत इति
चत्‌ ८ सत्यम्‌ ; “दवन्तरख्पसगभ्यः' ( पा स= ६-३-९७ ) इत्यत्राप

२९४ शब्देकोस्तुभप्रथमाभ्यायप्रथमपादे नवमाहिक्त

इति कतसमाक्लान्तस्वानुकरणं प्रथमान्तम्‌ । “अन्होऽदन्तात्‌ ( पाण
स्‌° <-४-७ ) हति षद्यत्ययेन षष्ठ्यथ प्रथमा ! इहत्यं “स्वाप इति
माभ्यं चास्मिन्‌ व्याख्याने प्रमाणमित्यवधघेयम्‌ ।

स्वल्लारो, परमस्वखारौ । नक्तारै, परमनप्तारौ ।

पट् युष्मद्‌ स्मदस्थ्याद्यनडहो खम्‌ । पद्भावः प्रयोजनम्‌ । द्विपदः
परय । कवरस्यादाहरण ठु पाद्यतेरभ्रत्ययः, पात्‌ , पद्‌, पद्‌।, इत्यादि।
इद को दुघत्वाण्णखापो न स्थानिवत्‌ । उत्तरपदायिकारे तु पादश्चब्धो
विशेष्य पच । तेन “पादस्य पदाज्यातिगोपदतेषु” ८ पाण सू० ६-३-५२)
इति पद्भावः "पादेनोपहइत पदोपहतम्‌ त्यतरैव मवति । इह तुन दिग्ध.
पादेनोपहत दिग्धपादापहतम्‌ ,हात। उत्तरसृत्रष्येवम्‌। तेन धपद्यत्यतदर्यै”
(पा० स्‌० ६-३-५३) हिमकाषिहतिषु च(पा० दू» ६-६-प)ति पद्धाव
दद्व भवत -पाद्‌। क षतत पत्काषो । इद तु न-परमपादकाषी । यस्तु
'परमपत्काषीति प्रयागः । स परमश्चासौ पत्काषी चति विग्रहेण क्षमा.
धेय हति भाष्यकेयरयोः स्थितम्‌ ।

यूय, वयम्‌ अतियुयम्‌ अतिवयम्‌ । अस्थ्ना, परमास्थ्ना। अनङ्‌.
वान्‌ परमानङ्वान्‌ ।

दुयुपथिमथेपुगोसलिचतुनडल्ि्रहणम्‌ | योः, खयोः । पन्थाः,
पन्थाः । "न पूजनात्‌?" ( पा० खु० ५-8-६९ ) इति समासान्ता
नाचः । पन्था » परममन्थाः । पुमान्‌, परमपुमान्‌ । गौः, सुगौः । सखा,
खखखा । खख, खुसखयौ । चत्वारः, परमचत्वार । अनड्वाहः,
परमानङ्‌बाहः; । चयाणा, पस्मज्रयाणाम्‌ । माष्ये तु परमपन्थाः, पर.
मगोः इत्युदाहृतम्‌ । तज्र समासान्तापाच्तिः। "न पूजनात्‌" ( पा० सु
9-४-६९ ) इति निषेधस्तु नास्ति “स्वतिभ्यामेव'' { का० वा० ) इति
वक्ष्यमाणत्वात्‌ । अत पव क्राचित्कोऽयमपपाठ इति कैयरः । समासा
स्तविधेरनित्यतया वा समाधेयम्‌ । यद्वा; परयुदाहरणान्तरामिल्य्थः ।
अपन्था , अभैतरित्यत्र नञस्तव्पुरषात्‌ -"पथो विभाषा» (पार सू
५-४-७२ ) इति साधुत्वम्‌ । यत्तु "परमललखायौ' इति पठेत भाष्ये ,
तत्र बहुर्वहिव।ध्यः। गौणत्वे ऽपि दयनङ्णिच्वे इष्येते एवास्थ्यायन
ङ्वत्‌ । पतश्च “मिदचोन्त्यात्‌” ( पार द° १-१-४७ ) इत्यत्र “द्वितीया
भित” ( पार सूर २-१-२७ ) शव्यत्न च स्पष्टम्‌ । “अर्द्‌ युक्चोवरूण

नद्रलखा"” “जआभ्नेयादहिमर्त्लखा" इत्यादि प्रयोगाश्चेवमेव सङ्गच्छन्ते ।

पत्तन धिक्षज्ञासुत्रे शोभन ससख अस्य खलसि(रेव्युदाहरन्‌ हस्द्तो
न्यासकार्च(पास्तः । “नेखयः'' ( पा० सू° ६-३-७८ ) इति तु नि.

२९द शाब्दकोस्तभव्रथनाध्यायप्रथमपादे नवमाहिके

कञ्वरचारायणीयाः । ओदनपाणिनीया । धतरोदीयाः। कञ्बरूपि
यस्य चारायणस्य शिष्या इत्यादिस्थंः। पणनं पणः । “घज कति
धानम्‌” इति क । सोऽस्यास्तीति पणी । पणिनो गोत्रापत्यं पाणिनः।
अण्‌ । “गाथिविदधिकेशिगणिपणिनश्च ( पा० सू० ६-४-१६५ ) इति
प्रङतिमावः । ततो युनीज्च ¦ पाणिनिः ।

स्यादेतत्‌ । “ण्यक्षत्नियाषिततः” ( पा० सू० २-४-५८ ) इति सत.
णद इने दुक्‌ प्राप्नाति, आषौद्‌ युन्युत्पन्न्वादिति चेत्‌ एन , आर्ष्रहणन
“' ऋष्यन्धक' ( पा० सू० ४-१-११४ ) शति सु्रविहितस्य ऋष्यण एव
ग्रहणात्‌ । अस्थ चोत्सागेकत्वात्‌ । यद्धा, पणिनृशब्दो यौगणिकोनतं
ऋषा रुद द्ाग्वधातु स्दस्यव श्रहणम | एतश्च शाखान्ते ""वकक्षे-
षतिद्‌श्ाद्वा भगवतः पाणन' स्मः" (का० वा०) इति वात्तिकनि-
देशाद्‌ ““दाक्षोपुज्रस्य पाणिनेः” ( भा० ई० ) इति भाष्यकारज्यवह्‌।-
शाश्च निर्णीयते ।

नन्वेवमपि पाणिनन्छाजाः पाणिनीयाः इति न सिध्यति । बद्धा.
चछ बाधित्वा “श्जञ्'' ( पा० सु० ४-२-११२ ) इत्यणः प्रसङ्गात्‌ । न
च छ विवक्षित “युनि लुक+ ( पा० खु ऽ-१-१० ) इतीञ लुकि
सति नायमिञ्न्त शति वाच्यम्‌ । प्रत्ययलक्षणेन इञन्तत्वानपायात्‌ ।

अजहुः । “जश्च "(पा ° सु° ४-२-१९२)इत्यञ्र “कण्वादिभ्योगोन्च
( पा० सू० ७-२-११९१ )इत्यतो गेोघ्रग्रहणमयच॒वत्तते। तच्च पुवैसूच्र एव
स्वयते । तेनापत्याधिकारादस्यत्वन पराप्त लोकिक गात्र विदाय गोाजाधि-
कारो गृह्यते ५स्वारितेनाधिकारः"” ( पा० सु° १-३-११ › इति वचनात्‌।
कण्वादिश्च गगादन्तर्गणः। ततो ५“गगादिभ्यो यल्च"(पा०स्‌०५-१-१०५)
इति विधीयमानो यञ पारिभाषिक पव गोत्र मवत्ति, तत्रापत्यािकार-
सत्वात्‌ । तन “इञजद्च'"(पा०स्‌ु०-२-१ १२)च्य्ापि पारिभाषिक गोत्र
य इञ्‌ तदन्ताच्ेषऽणित्यथ" फलितः । यद्वा, छक्षणप्रतिपदोक्तपरिभा-
षया कण्वाेसुज यज्व गृह्यते स च पारिभाषिके विहितत्व।त्तस्थेव
प्रत्यायकः । प्वञ्चाथाधिकारादिजश्च ( पा सु° ४-२-११२ इत्यापि
तथा! पाणनिरिति तु युनि श्छ, न तु गोत्र । तेनाणोशप्रात्तनिर्बाघ-
इपरद्यय इति स्थितम्‌ ।

रूढस्यापत्य रोद्धिः । “अत इञ्‌” ( पा° सु० ४-१-६५ ) । अनन्तरे
गोज वा } न चवम्‌ “इञश्च” ( पा० सू° ८-२-११२ ) इत्यण परसङ्कः, ५
द्यचः प्राच्यभरतेषु, ( पा० सऽ ४-२-११२ ) इति निषधान्‌ ।

स्यादेतत्‌ । यदि गाबोत्तरपदस्य वृद्धसंज्ञा विधायते, तहिं पिङ्गल

विधिभेषप्रकरणे चृद्धसंजादुषम्‌ । २६७

काण्वयस्य छाजाः चेङ्गलकाण्वा इन्यत बद्धाच्छः म्यात्‌ । इष्यते तु “क
ण्वादिभ्यो गो" (पा०स्‌०४-२-१११) इत्यण । सत्यम्‌ । अन एवापरि-
तोषादक्त वार्चकङता ""गोचान्ताद्धासमस्तवत्‌ः (काश्वा०) इति ! शे
षकाधिकार “श्रागदान्यतोऽण' ( पारसु०४-१-१८२) इत्यत्र वा इत्थ.
मतिदेश्ः कन्तेव्य इत्यथे: । अपत्य्धिकारादन्यस्वाच लोपकिकगोजग्रह्‌-

णाद्‌ “ओदनपाणिनीयाः” इत्यादि {सिद्धयतीति भावः । वकियविश्ेष
ण १ नेत्याह । जिब्हाकान्यहरितकात्यवल्जम्‌। कतशब्दा गर्गादिः ।
निन्हा चपला, हरितवणेश्च कात्यः । तथ्य छाज इत्यर्थं इगेव भवति
जेव्दाकाताः, दारिनकाता, ॥

व्य दादीनि च ( पा०स्‌ ०९-१९-७७) ! एतानि बद्धखनज्ञानि स्युः । त्य-
ढीयम्‌ , अदसीयम्‌ , इदमीयम्‌ किमीयम्‌ त्वादायनिः, मादायनिः ।
५उदीचां बद्धा (पा०स्‌०४-१-१५७)दति फिञ्‌ । प्रत्ययेात्तर्पदयोश्ः
( पाण्घू०५-२-९<) इति त्वमावादेद्यौ ॥

पङ्प्राचां देले ॥ (पार्ख्‌० १-१-७५) । यस्याचामादिरिति मण्ड्क-
प्लुत्या ऽनुवत्तते । पएडः यस्याचामादिस्तद्रृदधसक् वा स्यादंशाभिधाने ।
एणीपखनीयः । गोनर्दीय । माजकरायः । पडत किम्‌ ° आहिच्छञ ।
कान्यकुब्जः । विघयसनज्ञासम्बन्धवलन पुथग्विभकतयुद्धारणाच्च प्राथ
हणमाचायनिदश्ाथम्‌ । उयवस्थिर्तीचभषा चेयम । तेन कोड्दे वदन्तकशा-
व्दयोरश्राग्देशार्वा चनन बुद्धसन्ञा तन चकोडः' देवदत्तः" इत्यणव भव.
ति । पागदक्वाचिनस्तु देवदत्तशाब्दस्य भवत्येव चृद्धसज्ञा । ततः का
रयादिस्वाद्ृद् क्षणो उञजजिठो भववः । शे षिकेध्विति वक्तव्यम्‌ । सपु
रिक, सपुरिका । स्कोानगरिकी, स्कोनगरिका। सपुरं स्कोनगरं च
वाहीकश्रामो । तजर चुद्धत्वाद्‌ “वाहाकय्यामेभ्यश्च (पार्सू०५-२-११७)
इति उञ्यिटो भवतः । शोषिकेष्विति वचनादपस्ये बृद्धखश्चणः फिल्च न।
विकारे च "नस्य चुद्ध (पाण्सु०-६- १४४) इति मयणान | तदेवं
कुणिमतत भाष्यमत चानुखत्य प्राग्रहणमाचयनिर्दैश्ाथामेति व्या
ख्यातम्‌ । जयादित्यस्तु प्राचि देश्ये सन्तिते पाचः पुरुषास्तेषां यो
देशस्तदभिधान इति भ्वाचख्यो । भ्राचामित्यस्य च श्चूयमाणदेशविशे-
षणत्वे खम्भवति अध्य!हन्तव्येन मतनेत्यनेनान्वयो न कर्य इतित
स्याह्ययः । अस्मिन्‌ प्च वाहीकध्राम "देवदत्त * इत्यत्र वाऽवृद्धत्वदेव
ठज्जिटौ न भवत इति स्पष्टम्‌ । किन्तु श्लिपुरिकी' इत्यदि माष्योदात्डत
चचनेनेव साधनीय स्यादिति दिक्‌ ।

देशत किम्‌ ? गोमती नाम ध्रागदेश्चनदी. नज भवा मत्स्याः गौ.

६८

२९८ शव्दकोस्तुभव्रथसाध्यायप्रंथमपादे चवमाहिके-~

मताः" । देशच्रहणेन नदी गृह्यते “नदीदेशोऽग्रामाः*(पाण्खू०ए०२-४-७)
इति पुथशगुपादनाद्लिज्गात्‌। प्रागादिदेराविभागीस्त्वत्थम्‌ शसयवतीना-
म नदी उन्तर्पू्वांभिमुखी । वस्या दक्षिणपू्स्यां दिशि व्यवस्थितोदेशः
प्रा्देश्चः । उत्तसापरस्यामुदग्देशः | उक्तञ्च

प्रागुदञ्चौ विभजत हसः श्चीरादकं यथा

विदुषां शब्दीसखिद्धर्यं सानः पातु शरावती ॥ इति ।

अमर्यखदहोप्धादह-

छोको.भय भारत वषे शारावत्याकतु योऽवघेः।

देशाः प्राग्दक्जिणः प्राच्यः उदीच्यः पदिचमेन्तरः (अ०्कोऽ) इति ।

अमरव्याख्यातारस्तु पेरानीतो नेक्दत्यां परिचमाभन्धिगापमिनी श
रातीति बद्न्ति । उभयथाऽपि प्रागुदर्‌स्वकूपे न विवादः । वाहीकदे-
शास्तु प्रागुदग्बहिभूतः । “वहिषष्टिलोपो यञ्च(काण्वा०) शति श्युत्पादना
दिति तिचरणम्‌ । तद्धिन्त्यम्‌ , “अन्ययाच्यप', (पाऽसरु°-२-१०४)दति
सुते “"कादयादिभ्यघ्चस्जिटोाः (काण्वा०) इति वातिक व्याचक्षाणेन भग
वता शाकडनान्नो भरासस्याक्च्यवाह्कोाभयरूपताभ्युपगमात्‌। तज ह-
रदन्तादिभिस्वयेवानुवादाचच । तस्माद्वादीको देशविश्चेष इत्येव तत्वम्‌ ।
तथाच कणेपचाण

पञ्चानां खिन्धुषष्ठानामन्तरं ये समन्नताः ।

वादा नाम तेदेशा न तच्च दिवस्तं वसेत्‌ ॥ इति ।

पतेन धर्मबहिभूत्त्वाद्वाहीका इत्युक्त भवति । शातद्ू्विपाशा इसव-
ती वितस्ता चन्द्र मागेति पञ्च नद्यः, खिन्धुनदस्तु षष्ठः, तन्मध्यदेशो
वाहीक इति तद्वयाख्यातारः। चयुत्पस्यन्तर तु त्व द्रितम्‌ ।

वहिकडदच वहाकडच पविपाज्ञायां पाचको ।
तयेश्पस्य बाहीका नैषा खष्टिः प्रजापते. ॥ इति ।

एतच्च विवेचन “वाहीकश्रामेभ्यदद' (पाण्सु०-३-११७) इन्यादा

बुपयेक्ष्यत इति सवे सुस्थम्‌ ॥

~
इति श्री विद्रन्मुद्कदरतनस्य छच्पीधरसर. सूलुना भद्ोज्जिभदेन इते
शब्दकोस्तुमे प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादै नवममाम्हिकम्‌ ॥
पाद्ङ्चाय प्रथम समाव; ॥